ॐ नमोजि गजानना । येकदंता त्रिनयना । कृपादृष्टि भक्तजना अवलोकावें ॥ १ ॥

मी गजाननाला (गणपतीला) नमस्कार करतो, जो एकदंत आणि त्रिनयन आहे. हे देवा, तू कृपादृष्टीने आपल्या भक्तांकडे पाहावेस, अशी प्रार्थना आहे.

ॐ नमोजि गजानना । येकदंता त्रिनयना । कृपादृष्टि भक्तजना अवलोकावें ॥ १ ॥

I bow to Ganesha, the elephant-faced lord with one tusk and three eyes. I pray that he look upon his devotees with a merciful, gracious gaze.

तुज नमूं वेदमाते । श्रीशारदे ब्रह्मसुते । अंतरी वसे कृपावंते । स्फूर्तिरूपें ॥ २ ॥

हे वेदमाते शारदे, हे ब्रह्मदेवाच्या कन्ये, तुला मी नमस्कार करतो. हे कृपाळू देवी, तू माझ्या अंतःकरणात स्फूर्तीच्या रूपाने वास कर, म्हणजे मला ग्रंथरचना करता येईल.

तुज नमूं वेदमाते । श्रीशारदे ब्रह्मसुते । अंतरी वसे कृपावंते । स्फूर्तिरूपें ॥ २ ॥

I bow to you, O Sharada, mother of the Vedas and daughter of Brahma. O merciful goddess, dwell within my heart in the form of inspiration, so that I may be able to compose this work.

वंदून सद्गुरुचरण । करून रघुनाथस्मरण । त्यागार्थ मूर्खलक्षण । बोलिजेल ॥ ३ ॥

सद्गुरूंच्या चरणांना वंदन करून आणि श्रीरामाचे स्मरण करून, मूर्खांची लक्षणे लोकांनी ओळखून सोडून द्यावीत म्हणून आता सांगितली जातील.

वंदून सद्गुरुचरण । करून रघुनाथस्मरण । त्यागार्थ मूर्खलक्षण । बोलिजेल ॥ ३ ॥

Having bowed to the feet of the true guru and remembered Lord Raghunath (Rama), I shall now describe the characteristics of the foolish, so that people may recognize and give them up.

येक मूर्ख येक पढतमूर्ख । उभय लक्षणीं कौतुक । श्रोतीं सादर विवेक । केला पाहिजे ॥ ४ ॥

मूर्ख दोन प्रकारचे असतात - एक साधा मूर्ख आणि दुसरा पढतमूर्ख, म्हणजे विद्वान असूनही मूर्खासारखा वागणारा. या दोन्ही प्रकारच्या लक्षणांमध्ये मोठी मार्मिकता आहे, म्हणून श्रोत्यांनी आदरपूर्वक व विवेकाने ते ऐकावे.

येक मूर्ख येक पढतमूर्ख । उभय लक्षणीं कौतुक । श्रोतीं सादर विवेक । केला पाहिजे ॥ ४ ॥

Fools are of two kinds - the plain fool and the learned fool, one who is educated yet behaves foolishly. There is much insight to be found in the traits of both kinds, so listeners should attend to this with respect and discernment.

पढतमूर्खाचें लक्षण । पुढिले समासीं निरूपण । साअवध हो‍ऊनि विचक्षण । परिसोत पुढें ॥ ५ ॥

पढतमूर्खाचे लक्षण पुढील समासात सांगितले जाईल. सुज्ञ श्रोत्यांनी सावध होऊन ते पुढे ऐकावे.

पढतमूर्खाचें लक्षण । पुढिले समासीं निरूपण । साअवध हो‍ऊनि विचक्षण । परिसोत पुढें ॥ ५ ॥

The characteristics of the learned fool will be explained in the next chapter. Let discerning listeners attend to it carefully when it comes.

आतां प्रस्तुत विचार । लक्षणें सांगतां अपार । परि कांहीं येक तत्पर । हो‍ऊन ऐका ॥ ६ ॥

आता सध्याचा विषय असा की, मूर्खाची लक्षणे सांगू लागल्यास ती अगणित आहेत, पण त्यांतील काही मोजकी लक्षणे सांगतो; ती श्रोत्यांनी लक्षपूर्वक ऐकावीत.

आतां प्रस्तुत विचार । लक्षणें सांगतां अपार । परि कांहीं येक तत्पर । हो‍ऊन ऐका ॥ ६ ॥

Now, to the present topic: the characteristics of the foolish are countless if one were to list them all, but I shall describe a few of them here, so listen attentively.

जे प्रपंचिक जन । जयांस नाहीं आत्मज्ञान । जे केवळ अज्ञान । त्यांचीं लक्षणें ॥ ७ ॥

जे लोक केवळ प्रपंचात (संसारात) गुंतलेले आहेत, ज्यांना आत्मज्ञान नाही, जे पूर्णपणे अज्ञानी आहेत, त्यांचीच ही लक्षणे पुढे सांगितली जात आहेत.

जे प्रपंचिक जन । जयांस नाहीं आत्मज्ञान । जे केवळ अज्ञान । त्यांचीं लक्षणें ॥ ७ ॥

These characteristics describe those people who are absorbed only in worldly life, who lack self-knowledge, and who are utterly ignorant.

जन्मला जयांचे उदरीं । तयासि जो विरोध करी । सखी मनिली अंतुरी । तो येक मूर्ख ॥ ८ ॥

जिच्या पोटी आपला जन्म झाला तिच्याशी, म्हणजे आपल्या आईशी, जो विरोध करतो आणि बायकोलाच आपली खरी सोबती मानतो, तो एक मूर्ख होय.

जन्मला जयांचे उदरीं । तयासि जो विरोध करी । सखी मनिली अंतुरी । तो येक मूर्ख ॥ ८ ॥

One who opposes the very mother who gave birth to him, and regards only his wife as his true companion, is a fool.

सांडून सर्वही गोत । स्त्री‍आधेन जीवित । सांगे अंतरींची मात । तो येक मूर्ख ॥ ९ ॥

सर्व नातेवाईकांना सोडून जो पूर्णपणे बायकोच्या अधीन जगतो आणि आपल्या मनातील गुपित गोष्टीही तिला सांगून टाकतो, तो एक मूर्ख होय.

सांडून सर्वही गोत । स्त्री‍आधेन जीवित । सांगे अंतरींची मात । तो येक मूर्ख ॥ ९ ॥

One who abandons all his kinsfolk and lives entirely under his wife's control, even revealing his innermost secrets to her, is a fool.

परस्त्रीसीं प्रेमा धरी । श्वशुरगृही वास करी । कुळेंविण कन्या वरी । तो येक मूर्ख ॥ १० ॥

जो परस्त्रीशी प्रेम करतो, सासुरवाडीतच कायम राहतो, आणि कुळाचा विचार न करता हलक्या कुळातील मुलीशी विवाह करतो, तो एक मूर्ख होय.

परस्त्रीसीं प्रेमा धरी । श्वशुरगृही वास करी । कुळेंविण कन्या वरी । तो येक मूर्ख ॥ १० ॥

One who falls in love with another's wife, who lives permanently at his in-laws' house, and who marries a girl without regard to her family's standing, is a fool.

समर्थावरी अहंता । अंतरीं मानी समता । सामर्थ्येंविण करी सत्ता । तो येक मूर्ख ॥ ११ ॥

जो आपल्यापेक्षा समर्थ व्यक्तीशी बरोबरी मानून त्याच्यावर अहंकार दाखवतो, आणि स्वतःपाशी सामर्थ्य नसतानाही सत्ता गाजवू पाहतो, तो एक मूर्ख होय.

समर्थावरी अहंता । अंतरीं मानी समता । सामर्थ्येंविण करी सत्ता । तो येक मूर्ख ॥ ११ ॥

One who feels equal to, and shows arrogance toward, someone more capable than himself, and who tries to wield authority without having the strength to back it, is a fool.

आपली आपण करी स्तुती । स्वदेशीं भोगी विपत्ति । सांगे वडिलांची कीर्ती । तो येक मूर्ख ॥ १२ ॥

जो स्वतःच स्वतःची स्तुती करतो, स्वतःच्या गावातच अवहेलना सहन करतो, आणि स्वतःच्या कर्तृत्वाऐवजी आपल्या पूर्वजांची कीर्ती सांगत बसतो, तो एक मूर्ख होय.

आपली आपण करी स्तुती । स्वदेशीं भोगी विपत्ति । सांगे वडिलांची कीर्ती । तो येक मूर्ख ॥ १२ ॥

One who praises himself, who suffers hardship and disrespect in his own homeland, and who keeps recounting his ancestors' glory instead of his own achievements, is a fool.

अकारण हास्य करी । विवेक सांगतां न धरी । जो बहुतांचा वैरी । तो येक मूर्ख ॥ १३ ॥

जो विनाकारण हसतो, त्याला विवेकाची गोष्ट सांगितली तरी ती मनावर घेत नाही, आणि जो पुष्कळ लोकांशी वैर धरतो, तो एक मूर्ख होय.

अकारण हास्य करी । विवेक सांगतां न धरी । जो बहुतांचा वैरी । तो येक मूर्ख ॥ १३ ॥

One who laughs without reason, who pays no heed even when given sound advice, and who makes enemies of many people, is a fool.

आपुलीं धरूनियां दुरी । पराव्यासीं करी मीत्री । परन्यून बोले रात्रीं । तो येक मूर्ख ॥ १४ ॥

जो आपल्या माणसांना दूर लोटून परक्यांशी मैत्री करतो, आणि रात्रीच्या वेळी दुसऱ्यांची निंदा-नालस्ती करत बसतो, तो एक मूर्ख होय.

आपुलीं धरूनियां दुरी । पराव्यासीं करी मीत्री । परन्यून बोले रात्रीं । तो येक मूर्ख ॥ १४ ॥

One who keeps his own people at a distance while making friends with outsiders, and who spends the night speaking ill of others, is a fool.

बहुत जागते जन । तयांमध्यें करी शयन । परस्थळीं बहु भोजन- । करी, तो येक मूर्ख ॥ १५ ॥

पुष्कळ लोक जागे असताना सर्वांसमोर झोपी जातो, आणि दुसऱ्याच्या घरी जाऊन हावरटपणे खूप जेवण करतो, तो एक मूर्ख होय.

बहुत जागते जन । तयांमध्यें करी शयन । परस्थळीं बहु भोजन- । करी, तो येक मूर्ख ॥ १५ ॥

One who falls asleep in company while many others are wide awake, and who eats excessively at someone else's house, is a fool.

मान अथवा अपमान । स्वयें करी परिच्छिन्न । सप्त वेसनीं जयाचें मन । तो येक मूर्ख ॥ १६ ॥

मान असो किंवा अपमान, त्याचा स्वतःच मनमानी निवाडा करतो, आणि ज्याचे मन जुगार-मद्यपानासारख्या सात व्यसनांमध्ये गुंतलेले आहे, तो एक मूर्ख होय.

मान अथवा अपमान । स्वयें करी परिच्छिन्न । सप्त वेसनीं जयाचें मन । तो येक मूर्ख ॥ १६ ॥

One who judges honor and dishonor entirely by his own whims without real discernment, and whose mind is caught up in the seven vices such as gambling and drink, is a fool.

धरून परावी आस । प्रेत्न सांडी सावकास । निसुगाईचा संतोष- । मानी, तो येक मूर्ख ॥ १७ ॥

दुसऱ्यावर आशा ठेवून स्वतः प्रयत्न करण्याचे सोडून देतो, आणि आळशीपणातच समाधान मानतो, तो एक मूर्ख होय.

धरून परावी आस । प्रेत्न सांडी सावकास । निसुगाईचा संतोष- । मानी, तो येक मूर्ख ॥ १७ ॥

One who depends on others' help and gradually gives up his own effort, finding contentment in idleness instead, is a fool.

घरीं विवेक उमजे । आणि सभेमध्यें लाजे । शब्द बोलतां निर्बुजे । तो येक मूर्ख ॥ १८ ॥

घरी बसून विवेकाच्या गोष्टी समजतात, पण सभेत जाऊन बोलताना लाजतो, आणि शब्द बोलताना धीर सुटून गोंधळून जातो, तो एक मूर्ख होय.

घरीं विवेक उमजे । आणि सभेमध्यें लाजे । शब्द बोलतां निर्बुजे । तो येक मूर्ख ॥ १८ ॥

One who understands wise things well enough at home, but grows shy in a public gathering and loses his nerve when he has to speak, is a fool.

आपणाहून जो श्रेष्ठ । तयासीं अत्यंत निकट । सिकवेणेचा मानी वीट । तो येक मूर्ख ॥ १९ ॥

जो स्वतःपेक्षा श्रेष्ठ असलेल्या व्यक्तीच्या अगदी जवळ असूनही, त्याच्याकडून मिळणाऱ्या शिकवणुकीचा कंटाळा करतो, तो एक मूर्ख होय.

आपणाहून जो श्रेष्ठ । तयासीं अत्यंत निकट । सिकवेणेचा मानी वीट । तो येक मूर्ख ॥ १९ ॥

One who, though closely associated with someone far superior to himself, feels only irritation at being taught by him, is a fool.

नायेके त्यांसी सिकवी । वडिलांसी जाणीव दावी । जो आरजास गोवी । तो येक मूर्ख ॥ २० ॥

जो स्वतः चांगला उपदेश ऐकत नाही, उलट इतरांना शिकवू लागतो, वडीलधाऱ्यांपुढे आपला शहाणपणा दाखवतो, आणि सरळ स्वभावाच्या माणसाला अडचणीत आणतो, तो एक मूर्ख होय.

नायेके त्यांसी सिकवी । वडिलांसी जाणीव दावी । जो आरजास गोवी । तो येक मूर्ख ॥ २० ॥

One who himself will not listen but starts teaching others, who shows off his own cleverness before his elders, and who entangles a simple, well-meaning person in trouble, is a fool.

येकायेकीं येकसरा । जाला विषईं निलाजिरा । मर्यादा सांडून सैरा- । वर्ते, तो येक मूर्ख ॥ २१ ॥

जो अचानक विषयासक्तीच्या बाबतीत पूर्णपणे निर्लज्ज बनतो, आणि सर्व मर्यादा सोडून मनाला वाटेल तसा बेताल वागतो, तो एक मूर्ख होय.

येकायेकीं येकसरा । जाला विषईं निलाजिरा । मर्यादा सांडून सैरा- । वर्ते, तो येक मूर्ख ॥ २१ ॥

One who, all at once, becomes utterly shameless in the pursuit of sensual pleasures, casting aside all restraint and behaving recklessly, is a fool.

औषध न घे असोन वेथा । पथ्य न करी सर्वथा । न मिळे आलिया पदार्था । तो येक मूर्ख ॥ २२॥

रोग असूनही जो औषध घेत नाही, अजिबात पथ्य पाळत नाही, आणि जे काही मिळाले आहे त्यातच जो संतोष मानत नाही, तो एक मूर्ख होय.

औषध न घे असोन वेथा । पथ्य न करी सर्वथा । न मिळे आलिया पदार्था । तो येक मूर्ख ॥ २२॥

One who, though sick, refuses to take medicine, will not observe any dietary restraint, and cannot find contentment in whatever he already has, is a fool.

संगेंविण विदेश करी । वोळखीविण संग धरी । उडी घाली माहापुरीं । तो येक मूर्ख ॥ २३॥

जो सोबतीशिवाय परमुलखी जातो, ओळख नसताना अनोळखी लोकांशी संगत धरतो, आणि विचार न करता महापुरात उडी घालतो, तो एक मूर्ख होय.

संगेंविण विदेश करी । वोळखीविण संग धरी । उडी घाली माहापुरीं । तो येक मूर्ख ॥ २३॥

One who travels to a foreign place without companions, who associates with strangers he does not know, and who recklessly leaps into a raging flood, is a fool.

आपणास जेथें मान । तेथें अखंड करी गमन । रक्षूं नेणे मानाभिमान । तो येक मूर्ख ॥ २४ ॥

जिथे आपला मान राखला जातो तिथेच वारंवार जात राहतो, पण आपला मान-सन्मान कसा राखावा हेच त्याला कळत नाही, तो एक मूर्ख होय.

आपणास जेथें मान । तेथें अखंड करी गमन । रक्षूं नेणे मानाभिमान । तो येक मूर्ख ॥ २४ ॥

One who keeps constantly visiting a place merely because he is honored there, yet does not know how to properly preserve that honor and self-respect, is a fool.

सेवक जाला लक्ष्मीवंत । तयाचा होय अंकित । सर्वकाळ दुश्चित्त । तो येक मूर्ख ॥ २५ ॥

जो नोकर श्रीमंत झाला की त्याचाच अंकित होऊन बसतो, आणि ज्याचे चित्त सदैव अस्वस्थ-असमाधानी राहते, तो एक मूर्ख होय.

सेवक जाला लक्ष्मीवंत । तयाचा होय अंकित । सर्वकाळ दुश्चित्त । तो येक मूर्ख ॥ २५ ॥

One who becomes subservient to his own servant merely because that servant has grown wealthy, and whose mind remains forever restless and dissatisfied, is a fool.

विचार न करितां कारण । दंड करी अपराधेंविण । स्वल्पासाठीं जो कृपण । तो येक मूर्ख ॥ २६ ॥

कारणाचा विचार न करता जो विनाअपराध शिक्षा करतो, आणि क्षुल्लक गोष्टींसाठी कंजूषपणा करतो, तो एक मूर्ख होय.

विचार न करितां कारण । दंड करी अपराधेंविण । स्वल्पासाठीं जो कृपण । तो येक मूर्ख ॥ २६ ॥

One who punishes without considering whether there was any real fault, and who is miserly over the smallest things, is a fool.

देवलंड पितृलंड । शक्तिवीण करी तोड । ज्याचे मुखीं भंडउशभंड । तो येक मूर्ख ॥ २७ ॥

देव आणि पितरांविषयी बेपर्वाईने वागतो, स्वतःमध्ये सामर्थ्य नसतानाही मोठमोठ्या गोष्टींशी टक्कर घेतो, आणि ज्याच्या तोंडी सदैव भांडखोर, उद्धट बडबड असते, तो एक मूर्ख होय.

देवलंड पितृलंड । शक्तिवीण करी तोड । ज्याचे मुखीं भंडउशभंड । तो येक मूर्ख ॥ २७ ॥

One who is careless and disrespectful toward gods and ancestors, who picks fights beyond his own strength, and whose mouth is always full of quarrelsome, insolent talk, is a fool.

घरीच्यावरी खाय दाढा । बाहेरी दीन बापुडा । ऐसा जो कां वेड मूढा । तो येक मूर्ख ॥ २८ ॥

जो घरातल्या माणसांवर चिडतो, त्रास देतो, पण बाहेर मात्र गरीब-बिचारा बनून वावरतो, असा दुटप्पी वेडा माणूस एक मूर्ख होय.

घरीच्यावरी खाय दाढा । बाहेरी दीन बापुडा । ऐसा जो कां वेड मूढा । तो येक मूर्ख ॥ २८ ॥

One who snarls at his own family at home, but acts meek and helpless outside, such a two-faced fool is indeed a fool.

नीच यातीसीं सांगात । परांगनेसीं येकांत । मार्गें जाय खात खात । तो येक मूर्ख ॥ २९ ॥

जो नीच माणसांची संगत धरतो, परस्त्रीबरोबर एकांतात राहतो, आणि रस्त्याने चालताना मर्यादा न बाळगता काहीतरी खात-खात जातो, तो एक मूर्ख होय.

नीच यातीसीं सांगात । परांगनेसीं येकांत । मार्गें जाय खात खात । तो येक मूर्ख ॥ २९ ॥

One who keeps company with base people, seeks solitude with another man's wife, and walks along the road eating without any sense of decorum, is a fool.

स्वयें नेणे परोपकार । उपकाराचा अनोपकार । करी थोडें बोले फार । तो येक मूर्ख ॥ ३० ॥

ज्याला परोपकार करणे स्वतःला कधी जमत नाही, उलट कुणी उपकार केला तर त्याची परतफेड अपकाराने करतो, आणि जो काम करतो थोडे व बडबड मात्र खूप करतो, तो एक मूर्ख होय.

स्वयें नेणे परोपकार । उपकाराचा अनोपकार । करी थोडें बोले फार । तो येक मूर्ख ॥ ३० ॥

One who never learns to do good to others, who repays a kindness with unkindness, and who does little while talking a great deal, is a fool.

तपीळ खादाड आळसी । कुश्चीळ कुटीळ मानसीं । धारीष्ट नाहीं जयापासीं । तो येक मूर्ख ॥ ३१ ॥

जो चिडचिडा, खादाड, आळशी, अस्वच्छ आणि मनाने कुटिल आहे, आणि ज्याच्यापाशी धैर्यच नाही, तो एक मूर्ख होय.

तपीळ खादाड आळसी । कुश्चीळ कुटीळ मानसीं । धारीष्ट नाहीं जयापासीं । तो येक मूर्ख ॥ ३१ ॥

One who is irritable, gluttonous, lazy, unclean in habits, crooked at heart, and who lacks all courage, is a fool.

विद्या वैभव ना धन । पुरुषार्थ सामर्थ्य ना मान । कोरडाच वाहे अभिमान । तो येक मूर्ख ॥ ३२ ॥

ज्याच्यापाशी विद्या नाही, वैभव नाही, धन नाही, पुरुषार्थ नाही, सामर्थ्य नाही, मानही नाही, तरीही जो उगीचच पोकळ अभिमान बाळगतो, तो एक मूर्ख होय.

विद्या वैभव ना धन । पुरुषार्थ सामर्थ्य ना मान । कोरडाच वाहे अभिमान । तो येक मूर्ख ॥ ३२ ॥

One who has no learning, no prosperity, no wealth, no manly achievement, no strength, and no standing, yet carries an empty, baseless pride, is a fool.

लंडी लटिका लाबाड । कुकर्मी कुटीळ निचाड । निद्रा जयाची वाड । तो येक मूर्ख ॥ ३३ ॥

जो भित्रा, खोटारडा, बढाईखोर, दुष्कर्मी, कुटिल, नीच आहे, आणि ज्याला झोप फार प्रिय आहे, तो एक मूर्ख होय.

लंडी लटिका लाबाड । कुकर्मी कुटीळ निचाड । निद्रा जयाची वाड । तो येक मूर्ख ॥ ३३ ॥

One who is cowardly, deceitful, boastful, wicked in his deeds, crooked, base, and excessively fond of sleep, is a fool.

उंचीं जाऊन वस्त्र नेसे । चौबारां बाहेरी बैसे । सर्वकाळ नग्न दिसे । तो येक मूर्ख ॥ ३४ ॥

उंच जागी जाऊन सर्वांना दिसेल असे कपडे बदलतो, चव्हाट्यावर जाऊन बसतो, आणि अशा बेभानपणे वागल्याने सदैव नागडा दिसतो, तो एक मूर्ख होय.

उंचीं जाऊन वस्त्र नेसे । चौबारां बाहेरी बैसे । सर्वकाळ नग्न दिसे । तो येक मूर्ख ॥ ३४ ॥

One who changes clothes standing in some high, exposed place, who sits about in open, public spots without care, and so ends up looking naked all the time, is a fool.

दंत चक्षु आणी घ्राण । पाणी वसन आणी चरण । सर्वकाळ जयाचे मळिण । तो येक मूर्ख ॥ ३५ ॥

ज्याचे दात, डोळे, नाक, पिण्याचे पाणी, कपडे आणि पाय सदासर्वकाळ मळलेले असतात, तो एक मूर्ख होय.

दंत चक्षु आणी घ्राण । पाणी वसन आणी चरण । सर्वकाळ जयाचे मळिण । तो येक मूर्ख ॥ ३५ ॥

One whose teeth, eyes, nose, drinking water, clothes, and feet are always dirty and unclean, is a fool.

वैधृति आणी वितिपात । नाना कुमुहूर्तें जात । अपशकुनें करी घात । तो येक मूर्ख ॥ ३६ ॥

वैधृती-व्यतिपातासारखे अशुभ योग व वाईट मुहूर्त पाहून प्रवासाला जातो, आणि अपशकुनांकडे दुर्लक्ष करून स्वतःचाच घात करून घेतो, तो एक मूर्ख होय.

वैधृति आणी वितिपात । नाना कुमुहूर्तें जात । अपशकुनें करी घात । तो येक मूर्ख ॥ ३६ ॥

One who sets out on journeys during inauspicious astrological periods and ill-omened moments, ignoring bad omens and thereby bringing ruin upon himself, is a fool.

क्रोधें अपमानें कुबुद्धि । आपणास आपण वधी । जयास नाहीं दृढ बुद्धि । तो येक मूर्ख ॥ ३७ ॥

क्रोधाने, अपमानाने आणि दुर्बुद्धीने भारावून जाऊन जो स्वतःच स्वतःचा नाश करून घेतो, आणि ज्याची बुद्धी स्थिर-दृढ नाही, तो एक मूर्ख होय.

क्रोधें अपमानें कुबुद्धि । आपणास आपण वधी । जयास नाहीं दृढ बुद्धि । तो येक मूर्ख ॥ ३७ ॥

One who, overcome by anger, humiliation, and evil thinking, brings destruction upon himself, and whose mind lacks firm steadiness, is a fool.

जिवलगांस परम खेदी । सुखाचा शब्द तोहि नेदी । नीच जनास वंदी । तो येक मूर्ख ॥ ३८ ॥

जो आपल्या जिवलग माणसांना अतिशय दुःख देतो, त्यांना समाधानाचा एक शब्दही बोलत नाही, आणि उलट नीच लोकांपुढे मात्र नमतो, तो एक मूर्ख होय.

जिवलगांस परम खेदी । सुखाचा शब्द तोहि नेदी । नीच जनास वंदी । तो येक मूर्ख ॥ ३८ ॥

One who deeply hurts those closest to him, never offering them even a word of comfort, while bowing instead to base, unworthy people, is a fool.

आपणास राखे परोपरी । शरणागतांस अव्हेरी । लक्ष्मीचा भरवसा धरी । तो येक मूर्ख ॥ ३९ ॥

जो स्वतःचे मात्र सर्व प्रकारे रक्षण करतो, पण शरण आलेल्यांना धुडकावून लावतो, आणि ईश्वराऐवजी संपत्तीवरच विश्वास ठेवतो, तो एक मूर्ख होय.

आपणास राखे परोपरी । शरणागतांस अव्हेरी । लक्ष्मीचा भरवसा धरी । तो येक मूर्ख ॥ ३९ ॥

One who protects only himself in every way, turns away those who seek his refuge, and places his trust in wealth rather than in God, is a fool.

पुत्र कळत्र आणी दारा । इतुकाचि मानुनियां थारा । विसरोन गेला ईश्वरा । तो येक मूर्ख ॥ ४० ॥

मुलगा आणि बायको एवढाच आधार मानून जो ईश्वराला विसरून जातो, तो एक मूर्ख होय.

पुत्र कळत्र आणी दारा । इतुकाचि मानुनियां थारा । विसरोन गेला ईश्वरा । तो येक मूर्ख ॥ ४० ॥

One who considers his son and wife as his only support in life, and forgets God entirely because of this, is a fool.

जैसें जैसें करावें । तैसें तैसें पावाअवें । हे जयास नेणवे । तो येक मूर्ख ॥ ४१ ॥

जसे कर्म करावे तसेच फळ मिळते, हे साधे सत्यही ज्याला कळत नाही, तो एक मूर्ख होय.

जैसें जैसें करावें । तैसें तैसें पावाअवें । हे जयास नेणवे । तो येक मूर्ख ॥ ४१ ॥

One who does not even understand this simple truth - that as one acts, so one receives in return - is a fool.

पुरुषाचेनि अष्टगुणें । स्त्रियांस ईश्वरी देणें । ऐशा केल्या बहुत जेणें । तो येक मूर्ख ॥ ४२ ॥

पुरुषाच्या ठिकाणी असणारे उत्तम गुण हे जणू स्त्रियांचीच ईश्वरदत्त देणगी आहे असे मानून, अशा स्त्रीलंपटपणाच्या अनेक चाळ्यांत जो गुंतून राहतो, तो एक मूर्ख होय.

पुरुषाचेनि अष्टगुणें । स्त्रियांस ईश्वरी देणें । ऐशा केल्या बहुत जेणें । तो येक मूर्ख ॥ ४२ ॥

One who imagines that a man's own fine qualities are somehow women's doing or gift, and who repeatedly indulges in such infatuation with women, is a fool.

दुर्जनाचेनि बोलें । मर्यादा सांडून चाले । दिवसा झांकिले डोळे । तो येक मूर्ख ॥ ४३ ॥

दुष्ट माणसांच्या सांगण्यावरून जो मर्यादा सोडून वागतो, आणि दिवसाढवळ्या डोळे झाकून, म्हणजे जाणूनबुजून सत्याकडे दुर्लक्ष करून चालतो, तो एक मूर्ख होय.

दुर्जनाचेनि बोलें । मर्यादा सांडून चाले । दिवसा झांकिले डोळे । तो येक मूर्ख ॥ ४३ ॥

One who abandons proper conduct at the urging of wicked people, and who walks about with his eyes deliberately shut to the plain truth in broad daylight, is a fool.

देवद्रोही गुरुद्रोही । मातृद्रोही पितृद्रोही । ब्रह्मद्रोही स्वामीद्रोही । तो येक मूर्ख ॥ ४४ ॥

जो देवाशी, गुरूशी, आईशी, वडिलांशी, ब्राह्मणांशी आणि आपल्या स्वामींशी द्रोह करतो, तो एक मूर्ख होय.

देवद्रोही गुरुद्रोही । मातृद्रोही पितृद्रोही । ब्रह्मद्रोही स्वामीद्रोही । तो येक मूर्ख ॥ ४४ ॥

One who betrays God, his guru, his mother, his father, the learned, and his own master, is a fool.

परपीडेचें मानी सुख । पससंतोषाचें मानी दुःख । गेले वस्तूचा करी शोक । तो येक मूर्ख ॥ ४५ ॥

दुसऱ्याला दुःख झाले की सुख मानतो, दुसऱ्याला समाधान मिळाले की दुःख मानतो, आणि नष्ट झालेल्या वस्तूबद्दल सतत शोक करत बसतो, तो एक मूर्ख होय.

परपीडेचें मानी सुख । पससंतोषाचें मानी दुःख । गेले वस्तूचा करी शोक । तो येक मूर्ख ॥ ४५ ॥

One who feels happy at another's suffering and unhappy at another's contentment, and who keeps grieving over things that are already lost and gone, is a fool.

आदरेंविण बोलणें । न पुसतां साअक्ष देणें । निंद्य वस्तु आंगिकारणें । तो येक मूर्ख ॥ ४६ ॥

आदराशिवाय उर्मटपणे बोलतो, कोणी विचारले नसतानाही मध्ये पडायला पुढे सरसावतो, आणि निंद्य गोष्टींचा स्वीकार करतो, तो एक मूर्ख होय.

आदरेंविण बोलणें । न पुसतां साअक्ष देणें । निंद्य वस्तु आंगिकारणें । तो येक मूर्ख ॥ ४६ ॥

One who speaks without any respect, who volunteers his opinion when nobody asked for it, and who takes up disreputable things, is a fool.

तुक तोडून बोले । मार्ग सांडून चाले । कुकर्मी मित्र केले । तो येक मूर्ख ॥ ४७ ॥

विचार न करता तोल सोडून बोलतो, योग्य मार्ग सोडून वागतो, आणि दुष्कर्मी लोकांशी मैत्री करतो, तो एक मूर्ख होय.

तुक तोडून बोले । मार्ग सांडून चाले । कुकर्मी मित्र केले । तो येक मूर्ख ॥ ४७ ॥

One who speaks rashly without weighing his words, who strays from the right path, and who befriends people of wicked conduct, is a fool.

पत्य राखों नेणें कदा । विनोद करी सर्वदा । हासतां खिजे पेटे द्वंदा । तो येक मूर्ख ॥ ४८ ॥

इतरांचे हित राखणे त्याला कधीच जमत नाही, सतत चेष्टामस्करी करत राहतो, आणि हसण्या-खेळण्यातही चिडून भांडायला लागतो, तो एक मूर्ख होय.

पत्य राखों नेणें कदा । विनोद करी सर्वदा । हासतां खिजे पेटे द्वंदा । तो येक मूर्ख ॥ ४८ ॥

One who never learns to consider others' comfort, who is forever joking around, and who flares up in anger and quarrels even during light-hearted laughter, is a fool.

होड घाली अवघड । काजेंविण करी बडबड । बोलोंचि नेणे मुखजड । तो येक मूर्ख ॥ ४९ ॥

उगीचच अवघड पैज लावतो, विनाकारण बडबड करतो, आणि गरज असताना मात्र तोंडाला कुलूप लागल्यासारखा नीट बोलताच येत नाही, तो एक मूर्ख होय.

होड घाली अवघड । काजेंविण करी बडबड । बोलोंचि नेणे मुखजड । तो येक मूर्ख ॥ ४९ ॥

One who rashly takes up difficult wagers, who chatters without any real purpose, yet who cannot speak properly, his tongue tied, when it actually matters, is a fool.

वस्त्र शास्त्र दोनी नसे । उंचे स्थळीं जाऊन बैसे । जो गोत्रजांस विश्वासे । तो येक मूर्ख ॥ ५० ॥

ज्याच्यापाशी ना धड वस्त्र आहे ना शास्त्रज्ञान, तरीही उच्च स्थानी जाऊन बसतो, आणि जो आपल्याच नातलगांवर आंधळेपणाने विश्वास ठेवतो, तो एक मूर्ख होय.

वस्त्र शास्त्र दोनी नसे । उंचे स्थळीं जाऊन बैसे । जो गोत्रजांस विश्वासे । तो येक मूर्ख ॥ ५० ॥

One who has neither proper clothing nor learning, yet seats himself among the eminent, and who places blind trust in his own kinsmen, is a fool.

तश्करासी वोळखी सांगे । देखिली वस्तु तेचि मागे । आपलें आन्हीत करी रागें । तो येक मूर्ख ॥ ५१ ॥

चोराला आपली ओळख सांगतो, जी वस्तू दिसेल तीच मागत सुटतो, आणि रागाच्या भरात स्वतःचेच नुकसान करून घेतो, तो एक मूर्ख होय.

तश्करासी वोळखी सांगे । देखिली वस्तु तेचि मागे । आपलें आन्हीत करी रागें । तो येक मूर्ख ॥ ५१ ॥

One who befriends a thief and reveals his own identity to him, who covets and demands whatever object he happens to see, and who, in a fit of anger, brings harm upon himself, is a fool.

हीन जनासीं बरोबरी । बोल बोले सरोत्तरीं । वामहस्तें प्राशन करी । तो येक मूर्ख ॥ ५२ ॥

हलक्या दर्जाच्या माणसांशी बरोबरी करतो, वाद-प्रतिवादात उलट-सुलट बोलत राहतो, आणि डाव्या हाताने अशिष्टपणे पाणी पितो, तो एक मूर्ख होय.

हीन जनासीं बरोबरी । बोल बोले सरोत्तरीं । वामहस्तें प्राशन करी । तो येक मूर्ख ॥ ५२ ॥

One who considers himself equal to base people, who bandies back-and-forth words in argument, and who drinks water with his left hand in an unbecoming manner, is a fool.

समर्थासीं मत्सर धरी । अलभ्य वस्तूचा हेवा करी । घरीचा घरीं करी चोरी । तो येक मूर्ख ॥ ५३ ॥

जो समर्थ माणसाचा मत्सर करतो, न मिळणाऱ्या वस्तूचा हव्यास धरतो, आणि आपल्याच घरात चोरी करतो, तो एक मूर्ख होय.

समर्थासीं मत्सर धरी । अलभ्य वस्तूचा हेवा करी । घरीचा घरीं करी चोरी । तो येक मूर्ख ॥ ५३ ॥

One who envies those more capable than himself, covets things beyond his reach, and steals within his own household, is a fool.

सांडूनियां जगदीशा । मनुष्याचा मानी भर्वसा । सार्थकेंविण वेंची वयसा । तो येक मूर्ख ॥ ५४ ॥

जगाचा स्वामी असलेल्या ईश्वराला सोडून जो मनुष्यावरच भरवसा ठेवतो, आणि सार्थकाशिवाय आपले आयुष्य वाया घालवतो, तो एक मूर्ख होय.

सांडूनियां जगदीशा । मनुष्याचा मानी भर्वसा । सार्थकेंविण वेंची वयसा । तो येक मूर्ख ॥ ५४ ॥

One who abandons trust in God, the lord of the universe, and places his faith in mere mortals instead, wasting his life away without accomplishing anything worthwhile, is a fool.

संसारदुःखाचेनि गुणें । देवास गाळी देणें । मैत्राचें बोले उणें । तो येक मूर्ख ॥ ५५ ॥

संसारातील दुःखांमुळे देवालाच शिव्याशाप देतो, आणि मित्रांबद्दलही कमीपणाचे बोलतो, तो एक मूर्ख होय.

संसारदुःखाचेनि गुणें । देवास गाळी देणें । मैत्राचें बोले उणें । तो येक मूर्ख ॥ ५५ ॥

One who curses God because of his own worldly troubles, and who also speaks disparagingly of his friends, is a fool.

अल्प अन्याय क्ष्मा न करी । सर्वकाळ धारकीं धरी । जो विस्वासघात करी । तो येक मूर्ख ॥ ५६ ॥

लहानशा चुकीचीही क्षमा करत नाही, ती कायम मनात धरून ठेवतो, आणि जो विश्वासघात करतो, तो एक मूर्ख होय.

अल्प अन्याय क्ष्मा न करी । सर्वकाळ धारकीं धरी । जो विस्वासघात करी । तो येक मूर्ख ॥ ५६ ॥

One who cannot forgive even a small wrong, who bears a grudge over it forever, and who betrays the trust placed in him, is a fool.

समर्थाचे मनींचे तुटे । जयाचेनि सभा विटे । क्षणा बरा क्षणा पालटे । तो येक मूर्ख ॥ ५७ ॥

ज्याच्यामुळे समर्थ आश्रयदात्याचे मन दुखावले जाते, ज्याच्यामुळे सभेतील लोक कंटाळून जातात, आणि जो क्षणात चांगला तर क्षणात लहरीपणे वेगळाच वागतो, तो एक मूर्ख होय.

समर्थाचे मनींचे तुटे । जयाचेनि सभा विटे । क्षणा बरा क्षणा पालटे । तो येक मूर्ख ॥ ५७ ॥

One who alienates the good will of a powerful patron, whose presence makes an assembly weary, and whose mood swings suddenly from pleasant to hostile, is a fool.

बहुतां दिवसांचे सेवक । त्यागून ठेवी आणिक । ज्याची सभा निर्नायेक । तो येक मूर्ख ॥ ५८ ॥

पुष्कळ वर्षांपासूनच्या एकनिष्ठ सेवकांना काढून टाकून नवीन सेवक ठेवतो, आणि ज्याची सभा नेतृत्वहीन व अव्यवस्थित असते, तो एक मूर्ख होय.

बहुतां दिवसांचे सेवक । त्यागून ठेवी आणिक । ज्याची सभा निर्नायेक । तो येक मूर्ख ॥ ५८ ॥

One who dismisses long-serving, loyal servants and replaces them with new ones, and whose court or gathering has no real leadership, is a fool.

अनीतीनें द्रव्य जोडी । धर्म नीति न्याय सोडी । संगतीचें मनुष्य तोडी । तो येक मूर्ख ॥ ५९ ॥

अन्यायाने पैसा कमावतो, धर्म-नीती-न्याय सोडून देतो, आणि सोबत असलेल्या माणसांनाही आपल्यापासून दुरावतो, तो एक मूर्ख होय.

अनीतीनें द्रव्य जोडी । धर्म नीति न्याय सोडी । संगतीचें मनुष्य तोडी । तो येक मूर्ख ॥ ५९ ॥

One who amasses wealth through unfair means, abandons righteousness, morality, and justice, and drives away even those who stood by him, is a fool.

घरीं असोन सुंदरी । जो सदांचा परद्वारी । बहुतांचे उच्छिष्ट अंगीकारी । तो येक मूर्ख ॥ ६० ॥

घरी सुंदर पत्नी असूनही जो नेहमी परस्त्रीच्या शोधात असतो, आणि पुष्कळ जणांचे उष्टे स्वीकारतो, तो एक मूर्ख होय.

घरीं असोन सुंदरी । जो सदांचा परद्वारी । बहुतांचे उच्छिष्ट अंगीकारी । तो येक मूर्ख ॥ ६० ॥

One who, despite having a beautiful wife at home, is always hankering after other women, and who stoops to accepting others' leftovers, is a fool.

आपुलें अर्थ दुसयापासीं । आणी दुसयाचें अभिळासी । पर्वत करी हीनासी । तो येक मूर्ख ॥ ६१ ॥

आपले धन दुसऱ्याजवळ ठेवतो आणि दुसऱ्याच्या धनाची हाव धरतो, आणि क्षुल्लक गोष्टीचा मोठा बाऊ करतो, तो एक मूर्ख होय.

आपुलें अर्थ दुसयापासीं । आणी दुसयाचें अभिळासी । पर्वत करी हीनासी । तो येक मूर्ख ॥ ६१ ॥

One who keeps his own wealth in another's hands while coveting what belongs to that other person, and who blows a trivial matter out of all proportion, is a fool.

अतिताचा अंत पाहे । कुग्रामामधें राहे । सर्वकाळ चिंता वाहे । तो येक मूर्ख ॥ ६२ ॥

अतिथीची कसोटी पाहत त्याला त्रास देतो, वाईट गावात राहणे पत्करतो, आणि सतत काळजी करत बसतो, तो एक मूर्ख होय.

अतिताचा अंत पाहे । कुग्रामामधें राहे । सर्वकाळ चिंता वाहे । तो येक मूर्ख ॥ ६२ ॥

One who tests and troubles a guest instead of welcoming him, who chooses to live in a wretched village, and who is forever consumed by worry, is a fool.

दोघे बोलत असती जेथें । तिसरा जाऊन बैसे तेथें । डो‍ई खाजवी दोहीं हातें । तो येक मूर्ख ॥ ६३ ॥

जिथे दोघेजण खाजगी बोलत असतील तिथे तिसराच जाऊन बसतो, आणि दोन्ही हातांनी डोके खाजवत गोंधळलेला दिसतो, तो एक मूर्ख होय.

दोघे बोलत असती जेथें । तिसरा जाऊन बैसे तेथें । डो‍ई खाजवी दोहीं हातें । तो येक मूर्ख ॥ ६३ ॥

One who barges in and sits down where two people are talking privately, and who sits there scratching his head with both hands looking foolish, is a fool.

उदकामधें सांडी गुरळी । पायें पायें कांडोळी । सेवा करी हीन कुळीं । तो येक मूर्ख ॥ ६४ ॥

पाण्यात घाण टाकतो, पावलांनी पाणी ढवळून अस्वच्छता करतो, आणि हीन कुळातील लोकांची सेवाचाकरी करतो, तो एक मूर्ख होय.

उदकामधें सांडी गुरळी । पायें पायें कांडोळी । सेवा करी हीन कुळीं । तो येक मूर्ख ॥ ६४ ॥

One who fouls water by spitting into it, who muddies it by stamping about, and who serves people of low, unworthy character, is a fool.

स्त्री बाळका सलगी देणें । पिशाच्या सन्निध बैसणें । मर्यादेविण पाळी सुणें । तो येक मूर्ख ॥ ६५ ॥

बायको-मुलांना अवाजवी लाड देतो, भुताखेतांच्या जवळ जाऊन बसतो, आणि मर्यादा न ठेवता कुत्र्याचे फाजील लाड करतो, तो एक मूर्ख होय.

स्त्री बाळका सलगी देणें । पिशाच्या सन्निध बैसणें । मर्यादेविण पाळी सुणें । तो येक मूर्ख ॥ ६५ ॥

One who indulges his wife and children excessively, who goes and sits near supposed ghosts and spirits, and who keeps a dog without any restraint or discipline, is a fool.

परस्त्रीसीं कळह करी । मुकी वस्तु निघातें मारी । मूर्खाची संगती धरी । तो येक मूर्ख ॥ ६६ ॥

परस्त्रीशी भांडण करतो, मुक्या प्राण्यांना विनाकारण मारतो, आणि मूर्ख माणसांची संगत धरतो, तो एक मूर्ख होय.

परस्त्रीसीं कळह करी । मुकी वस्तु निघातें मारी । मूर्खाची संगती धरी । तो येक मूर्ख ॥ ६६ ॥

One who quarrels with another man's wife, who beats dumb animals for no reason, and who keeps company with fools, is a fool.

कळह पाहात उभा राहे । तोडविना कौतुक पाहे । खरें अस्ता खोटें साहे । तो येक मूर्ख ॥ ६७ ॥

भांडण चालू असताना ते सोडवण्याऐवजी उभा राहून तमाशा पाहतो, आणि खरे असूनही खोट्याचे समर्थन करतो, तो एक मूर्ख होय.

कळह पाहात उभा राहे । तोडविना कौतुक पाहे । खरें अस्ता खोटें साहे । तो येक मूर्ख ॥ ६७ ॥

One who, instead of stopping a quarrel, stands watching it as mere entertainment, and who upholds falsehood even when the truth is plain, is a fool.

लक्ष्मी आलियावरी । जो मागील वोळखी न धरी । देवीं ब्राह्मणीं सत्ता करी । तो येक मूर्ख ॥ ६८ ॥

संपत्ती मिळाल्यावर जो आपली आधीची ओळख व उपकार विसरतो, आणि देव व ब्राह्मण यांच्यावरही सत्ता गाजवू पाहतो, तो एक मूर्ख होय.

लक्ष्मी आलियावरी । जो मागील वोळखी न धरी । देवीं ब्राह्मणीं सत्ता करी । तो येक मूर्ख ॥ ६८ ॥

One who, once he gains wealth, forgets old acquaintances and past kindnesses, and even tries to lord it over gods and brahmins, is a fool.

आपलें काज होये तंवरी । बहुसाल नम्रता धरी । पुढीलांचें कार्य न करी । तो येक मूर्ख ॥ ६९ ॥

आपले काम होईपर्यंत खूप नम्रता दाखवतो, पण नंतर दुसऱ्याचे काम मात्र करत नाही, तो एक मूर्ख होय.

आपलें काज होये तंवरी । बहुसाल नम्रता धरी । पुढीलांचें कार्य न करी । तो येक मूर्ख ॥ ६९ ॥

One who is all humility only until his own work gets done, but afterward will not lift a finger for anyone else, is a fool.

अक्षरें गाळून वाची । कां तें घाली पदरिचीं । नीघा न करी पुस्तकाची । तो येक मूर्ख ॥ ७० ॥

ग्रंथ वाचताना अक्षरे गाळून वाचतो, किंवा स्वतःचेच चुकीचे शब्द घालतो, आणि पुस्तकाचा नीट अभ्यास-शोध घेत नाही, तो एक मूर्ख होय.

अक्षरें गाळून वाची । कां तें घाली पदरिचीं । नीघा न करी पुस्तकाची । तो येक मूर्ख ॥ ७० ॥

One who, while reading a text, skips words or inserts his own instead, and never properly studies or verifies the book, is a fool.

आपण वाचीना कधीं । कोणास वाचावया नेदी । बांधोन ठेवी बंदीं । तो येक मूर्ख ॥ ७१ ॥

स्वतः कधी ग्रंथ वाचत नाही, आणि दुसऱ्यालाही वाचू देत नाही, उलट तो ग्रंथ बंदिस्त करून ठेवतो, तो एक मूर्ख होय.

आपण वाचीना कधीं । कोणास वाचावया नेदी । बांधोन ठेवी बंदीं । तो येक मूर्ख ॥ ७१ ॥

One who never reads a book himself and will not let anyone else read it either, but keeps it locked away, is a fool.

ऐसीं हें मूर्खलक्षणें । श्रवणें चातुर्य बाणे । चीत्त दे‍उनियां शहाणे । ऐकती सदा ॥ ७२ ॥

अशी ही मूर्खांची लक्षणे आहेत. ती ऐकल्याने अंगी चातुर्य-शहाणपण बाणते, म्हणून शहाणे लोक नेहमी लक्ष देऊन ती ऐकतात.

ऐसीं हें मूर्खलक्षणें । श्रवणें चातुर्य बाणे । चीत्त दे‍उनियां शहाणे । ऐकती सदा ॥ ७२ ॥

These, then, are the characteristics of the foolish. Hearing them cultivates wisdom in oneself, so the wise always listen to them attentively.

लक्षणें अपार असती । परी कांहीं येक येथामती । त्यागार्थ बोलिलें श्रोतीं । क्ष्मा केलें पाहिजे ॥ ७३ ॥

मूर्खांची लक्षणे खरे तर असंख्य आहेत, पण त्यांतील काही मोजकीच येथे आपल्या बुद्धीप्रमाणे, ती सोडून द्यावीत यासाठी सांगितली आहेत. श्रोत्यांनी काही उणीव राहिल्यास क्षमा करावी.

लक्षणें अपार असती । परी कांहीं येक येथामती । त्यागार्थ बोलिलें श्रोतीं । क्ष्मा केलें पाहिजे ॥ ७३ ॥

The characteristics of fools are truly countless, but only a few have been described here, to the best of my ability, so that people may give them up. Let the listeners forgive any shortcoming in this account.

उत्तम लक्षणें घ्यावीं । मूर्खलक्षणें त्यागावीं । पुढिले समासी आघवीं । निरोपिलीं ॥ ७४ ॥

चांगली, उत्तम लक्षणे अंगीकारावीत आणि मूर्खांची लक्षणे सोडून द्यावीत. ती सर्व चांगली लक्षणे पुढील समासात सांगितली आहेत.

उत्तम लक्षणें घ्यावीं । मूर्खलक्षणें त्यागावीं । पुढिले समासी आघवीं । निरोपिलीं ॥ ७४ ॥

One should adopt the excellent qualities and give up the foolish ones. All those excellent qualities are described in the next chapter.