सृष्टीमधें बहू लोक । परिभ्रमणें कळे कौतुक । नाना प्रकारीचे विवेक । आडळों लागती ॥ १ ॥

या सृष्टीत नाना प्रकारचे लोक आहेत. फिरतीने, अनुभवाने अनेक गमतीजमती कळतात आणि निरनिराळ्या प्रकारचे विवेकी विचारही पाहायला मिळतात.

सृष्टीमधें बहू लोक । परिभ्रमणें कळे कौतुक । नाना प्रकारीचे विवेक । आडळों लागती ॥ १ ॥

This world is full of all kinds of people. Through travel and experience one comes to witness many wonders, and one begins to encounter various forms of discernment and wisdom.

किती प्रपंची जन । अखंड वृत्ति उदासीन । सुखदुःखें समाधान । दंडळेना ॥ २ ॥

संसारात राहूनही ज्यांची वृत्ती सतत उदासीन, अलिप्त असते असे कितीतरी लोक असतात. सुखातही आणि दुःखातही त्यांचे समाधान, त्यांची स्थिरता ढळत नाही.

किती प्रपंची जन । अखंड वृत्ति उदासीन । सुखदुःखें समाधान । दंडळेना ॥ २ ॥

There are many householders, immersed in worldly life, whose inner disposition remains constantly detached. Their equanimity never wavers, whether in pleasure or in pain.

स्वभावेंचि नेमक बोलती । सहजचि नेमक चालती । अपूर्व बोलण्याची स्थिती । सकळांसी माने ॥ ३ ॥

असे लोक स्वभावतःच नेमके, योग्य बोलतात आणि सहजपणेच योग्य आचरण करतात. त्यांच्या बोलण्याची पद्धत इतकी अपूर्व असते, की ती सर्वांनाच आवडते.

स्वभावेंचि नेमक बोलती । सहजचि नेमक चालती । अपूर्व बोलण्याची स्थिती । सकळांसी माने ॥ ३ ॥

Such people speak aptly and rightly by their very nature, and conduct themselves properly with utter ease. Their manner of speech is so remarkable that it wins everyone's approval.

सहजचि ताळज्ञान येतें । स्वभावेंचि रागज्ञान उमटतें । सहजचि कळत जातें । न्यायेनीतिलक्षण ॥ ४ ॥

त्यांना सहजपणेच योग्य-अयोग्याचे भान असते, स्वभावतःच समोरच्याचा स्वभाव, मूड ओळखण्याचे ज्ञान त्यांच्यात उमटते आणि न्याय-नीतीची जाणसुद्धा त्यांना सहजपणे होत असते.

सहजचि ताळज्ञान येतें । स्वभावेंचि रागज्ञान उमटतें । सहजचि कळत जातें । न्यायेनीतिलक्षण ॥ ४ ॥

They naturally possess a sense of proper measure, instinctively sense others' moods and temperament, and come to understand what is just and moral quite effortlessly.

येखादा आडळे गाजी । सकळ लोक अखंड राजी । सदा सर्वदा आवडी ताजी । प्राणीमात्राची ॥ ५ ॥

असा एखादा असामान्य, गुणी माणूस कधीतरी आढळतो, ज्याच्यावर सगळे लोक कायम खूश असतात. सर्व प्राणिमात्रांची त्याच्यावरची प्रीती सदैव ताजी, टवटवीत राहते.

येखादा आडळे गाजी । सकळ लोक अखंड राजी । सदा सर्वदा आवडी ताजी । प्राणीमात्राची ॥ ५ ॥

Occasionally one comes across such an exceptional person, with whom everyone remains constantly pleased. The affection every living being feels for him always stays fresh.

चुकोन उदंड आढळतें । भारी मनुष्य दृष्टीस पडतें । महंताचें लक्षणसें वाटतें । अकस्मात ॥ ६ ॥

क्वचितच असे घडते, की एखादा प्रभावी, थोर माणूस दृष्टीस पडतो आणि अचानक त्याच्यात महंताचे लक्षण असल्यासारखे वाटू लागते.

चुकोन उदंड आढळतें । भारी मनुष्य दृष्टीस पडतें । महंताचें लक्षणसें वाटतें । अकस्मात ॥ ६ ॥

Rarely, one happens upon such a person - an impressive, weighty figure comes into view, and suddenly he seems to bear all the marks of a true saint.

ऐसा आडळतां लोक । चमत्कारें गुणग्राहिक । क्रिया बोलणें नेमक । प्रत्ययाचें ॥ ७ ॥

असा माणूस आढळला की लोक आश्चर्यचकित होऊन त्याचे गुण ओळखू लागतात, कारण त्याची कृती आणि बोलणे नेमके आणि प्रचितीचे, अनुभवास येणारे असते.

ऐसा आडळतां लोक । चमत्कारें गुणग्राहिक । क्रिया बोलणें नेमक । प्रत्ययाचें ॥ ७ ॥

When such a person is found, people are struck with wonder and come to appreciate his qualities, for his actions and words are exact and borne out by direct experience.

सकळ अवगुणामधें अवगुण । आपले अवगुण वाटती गुण । मोठें पाप करंटपण । चुकेना कीं ॥ ८ ॥

सगळ्या दोषांमध्ये सर्वात मोठा दोष हा, की स्वतःचे दुर्गुण स्वतःलाच गुण वाटतात. हे एक मोठे करंटेपण, मोठे पाप आहे, जे सहसा चुकत नाही.

सकळ अवगुणामधें अवगुण । आपले अवगुण वाटती गुण । मोठें पाप करंटपण । चुकेना कीं ॥ ८ ॥

Of all faults, the greatest fault is this: one's own vices appear to oneself as virtues. This is a great sin, a kind of wretchedness that rarely fails to afflict people.

ढाळेंचि काम होतें सदा । जें जपल्यानें नव्हे सर्वदा । तेथें पीळपेंचाची आपदा । आडळेचिना ॥ ९ ॥

काही गोष्टी माणसाच्या अंगच्या स्वभावानेच सहज घडतात, त्या कितीही जपजाप्य, प्रयत्न केले तरी घडत नाहीत. जिथे हा सहजस्वभाव असतो, तिथे कसलीही ओढाताण, संकट येतच नाही.

ढाळेंचि काम होतें सदा । जें जपल्यानें नव्हे सर्वदा । तेथें पीळपेंचाची आपदा । आडळेचिना ॥ ९ ॥

Certain things happen naturally, from one's inborn disposition, which no amount of deliberate effort or practice can ever produce. Where this natural gift exists, no struggle or difficulty ever arises.

येकासी अभ्यासितां न ये । येकासी स्वभावेंचि ये । ऐसा भगवंताचा महिमा काये । कैसा कळेना ॥ १० ॥

एखाद्याला कितीही अभ्यास केला तरी एखादी गोष्ट साधत नाही, तर दुसऱ्याला ती सहजपणे, स्वभावानेच येते. हा भगवंताचा केवढा मोठा महिमा आहे, हे कसे समजावे तेच कळत नाही.

येकासी अभ्यासितां न ये । येकासी स्वभावेंचि ये । ऐसा भगवंताचा महिमा काये । कैसा कळेना ॥ १० ॥

One person cannot attain a certain quality however hard he practices, while another possesses it quite naturally, without effort. Such is the greatness of God's ways - how one is to fathom it remains beyond understanding.

मोठीं राजकारणें चुकती । राजकारणा वढा लागती । नाना चुकीची फजिती । चहुंकडे ॥ ११ ॥

मोठमोठी राजकारणे, व्यवहार चुकतात, त्यांना विलंब लागतो. आणि त्या चुकांमुळे चहूकडे नाचक्की, फजिती होते.

मोठीं राजकारणें चुकती । राजकारणा वढा लागती । नाना चुकीची फजिती । चहुंकडे ॥ ११ ॥

Even great undertakings and strategies go wrong; delays and setbacks occur, and the resulting mistakes bring disgrace on every side.

याकारणें चुकों नये । म्हणिजे उदंड उपाये । उपायाचा अपाये । चुकतां होये ॥ १२ ॥

म्हणून यात चूक होऊ नये, यासाठी अनेक उपाय योजावे लागतात. पण जरा जरी चूक झाली, तर तोच उपाय अपायकारक ठरतो.

याकारणें चुकों नये । म्हणिजे उदंड उपाये । उपायाचा अपाये । चुकतां होये ॥ १२ ॥

Therefore one must avoid error, and for that many careful measures are needed. But the moment a slip occurs, the very remedy meant to help turns harmful.

काये चुकलें तें कळेना । मनुष्याचें मनचि वळेना । खवळला अभिमान गळेना । दोहिंकडे ॥ १३ ॥

नेमके काय चुकले हेच कळत नाही, आणि माणसाचे मन काही वळत नाही. दोन्ही बाजूंनी भडकलेला अहंकार खाली उतरत नाही.

काये चुकलें तें कळेना । मनुष्याचें मनचि वळेना । खवळला अभिमान गळेना । दोहिंकडे ॥ १३ ॥

What exactly went wrong is never quite clear, and a person's mind simply refuses to bend. On both sides, the inflamed ego refuses to subside.

आवघे फडचि नासती । लोकांचीं मनें भंगती । कोठें चुकते युक्ती । कांहीं कळेना ॥ १४ ॥

सगळे मेळावे, सगळे व्यवहार बिघडून जातात, लोकांची मने दुखावली जातात. आणि नेमकी युक्ती कुठे चुकली, हेच कळत नाही.

आवघे फडचि नासती । लोकांचीं मनें भंगती । कोठें चुकते युक्ती । कांहीं कळेना ॥ १४ ॥

All the gatherings fall apart, people's hearts are broken, and yet exactly where the plan went wrong remains a complete mystery.

व्यापेंविण आटोप केला । तो अवघा घसरतचि गेला । अकलेचा बंद नाहीं घातला । दुरीदृष्टीनें ॥ १५ ॥

नीट व्याप, मेहनत न घेता जे आवरून टाकले, ते सगळे ढासळतच गेले, कारण दूरदृष्टीने बुद्धीचा योग्य आवरबंद घातलेलाच नव्हता.

व्यापेंविण आटोप केला । तो अवघा घसरतचि गेला । अकलेचा बंद नाहीं घातला । दुरीदृष्टीनें ॥ १५ ॥

Whatever was wrapped up hastily, without real effort, simply kept collapsing, because no restraint of foresight and intelligence had been applied to it.

येखादें मनुष्य तें सिळें । त्याचें करणेंचि बावळें नाना विकल्पाचें जाळें । करून टाकी ॥ १६ ॥

एखादा माणूस मूळचाच हट्टी, जड बुद्धीचा असतो, त्याचे वागणेच मूर्खपणाचे असते. असा माणूस नाना प्रकारच्या शंका-कुशंकांचे जाळेच विणून टाकतो.

येखादें मनुष्य तें सिळें । त्याचें करणेंचि बावळें नाना विकल्पाचें जाळें । करून टाकी ॥ १६ ॥

Some people are simply obstinate and dull-witted by nature, and everything they do is foolish. Such a person ends up weaving a whole web of doubts and suspicions.

तें आपणासी उकलेना । दुसयास कांहींच कळेना । नाचे विकल्पें कल्पना । ठाईं ठाईं ॥ १७ ॥

ते जाळे त्याला स्वतःलाही सोडवता येत नाही, आणि दुसऱ्या कोणालाही त्याचा अर्थ कळत नाही. जिथेतिथे नुसती संशयी कल्पनाच नाचत राहते.

तें आपणासी उकलेना । दुसयास कांहींच कळेना । नाचे विकल्पें कल्पना । ठाईं ठाईं ॥ १७ ॥

That tangle cannot be undone even by the man himself, nor can anyone else make any sense of it. Doubt-driven fancy just keeps dancing about, everywhere.

त्या गुप्त कल्पना कोणास कळाव्या । कोणें येऊन आटोपाव्या । ज्याच्या त्यानें कराव्या । बळकट बुद्धि ॥ १८ ॥

त्या मनातल्या गुप्त कल्पना दुसऱ्या कुणाला कळणार आणि दुसरे कोण येऊन त्या निस्तरणार? ज्याने त्याने आपली बुद्धी बळकट करून स्वतःच त्या सावरल्या पाहिजेत.

त्या गुप्त कल्पना कोणास कळाव्या । कोणें येऊन आटोपाव्या । ज्याच्या त्यानें कराव्या । बळकट बुद्धि ॥ १८ ॥

Who else can even know these hidden thoughts, and who can come and set them right? Each person must build his own strong intelligence and sort them out himself.

ज्यासी उपाधी आवरेना । तेणें उपाधी वाढवावीना । सावचित करूनियां मना । समाधानें असावें ॥ १९ ॥

ज्याला आपली उपाधी, आपला व्याप सांभाळता येत नाही, त्याने ती अजून वाढवू नये. त्याऐवजी मन सावध ठेवून समाधानाने राहावे.

ज्यासी उपाधी आवरेना । तेणें उपाधी वाढवावीना । सावचित करूनियां मना । समाधानें असावें ॥ १९ ॥

One who cannot even manage the entanglements he already has should not go on adding more to them. Instead, keeping the mind watchful, he should remain content.

धांवधावों उपाधी वेष्टी । आपण कष्टी लोक हि कष्टी । हे कामा नये गोष्टी । कुसमुसेची ॥ २० ॥

सतत धावपळ करत उपाधी अंगाभोवती वेढा घालते, त्यामुळे आपणही कष्टी होतो आणि इतर लोकही कष्टी होतात. अशा कुरकुरीच्या, असमाधानाच्या गोष्टी उपयोगाच्या नाहीत.

धांवधावों उपाधी वेष्टी । आपण कष्टी लोक हि कष्टी । हे कामा नये गोष्टी । कुसमुसेची ॥ २० ॥

Constant running about only wraps one further in entanglement - oneself grows weary, and others grow weary too. Such matters of grumbling and discontent serve no purpose at all.

लोक बहुत कष्टी जाला । आपणहि अत्यंत त्रासला । वेर्थचि केला गल्बला । काअसयासी ॥ २१ ॥

यामुळे लोकही खूप कष्टी झाले आणि आपणही खूप त्रासून गेलो. मग हा सगळा गोंधळ, हा गलबला निष्कारणच केला, असे म्हणावे लागते.

लोक बहुत कष्टी जाला । आपणहि अत्यंत त्रासला । वेर्थचि केला गल्बला । काअसयासी ॥ २१ ॥

As a result, people grew greatly distressed, and one grew utterly weary oneself. All that commotion, then, was raised for nothing at all.

असो उपाधीचें काम ऐसें । कांहीं बरें कांहीं काणोंसें । सकळ समजोन ऐसें । वर्ततां बरें ॥ २२ ॥

असो, उपाधीचे काम असेच असते - त्यात काही चांगले असते, काही सदोष, अपुरे असते. हे सगळे नीट समजून घेऊन त्याप्रमाणे वागणे योग्य.

असो उपाधीचें काम ऐसें । कांहीं बरें कांहीं काणोंसें । सकळ समजोन ऐसें । वर्ततां बरें ॥ २२ ॥

Well, such is the nature of worldly entanglement - part of it good, part of it flawed. Understanding this fully, it is best to conduct oneself accordingly.

लोकांपासीं भावार्थ कैचा । आपण जगवावा तयांचा । सेवट उपंढर कोणाचा । पडोंचि नये ॥ २३ ॥

सामान्य लोकांकडून खरा भावार्थ, खरी श्रद्धा किती अपेक्षावी? उलट आपणच त्यांची असलेली श्रद्धा टिकवून, जपून ठेवावी. शेवटी कोणाचीही श्रद्धा पार उघडी, भंगलेली पडू नये.

लोकांपासीं भावार्थ कैचा । आपण जगवावा तयांचा । सेवट उपंढर कोणाचा । पडोंचि नये ॥ २३ ॥

How much true faith can really be expected from ordinary people? Rather, one must oneself keep alive whatever faith they have. In the end, no one's faith should be left utterly shattered and exposed.

अंतरात्म्याकडे सकळ लागे । निर्गुणीं हें कांहींच न लगे । नाना प्रकारीचे दगे । चंचळामधें ॥ २४ ॥

हे सगळे शेवटी अंतरात्म्याशीच निगडित असते. निर्गुण परब्रह्माला यातले काहीच लागू होत नाही. नाना प्रकारचे दगे-फटके हे केवळ या चंचल, बदलत्या जगातच घडतात.

अंतरात्म्याकडे सकळ लागे । निर्गुणीं हें कांहींच न लगे । नाना प्रकारीचे दगे । चंचळामधें ॥ २४ ॥

All of this, in the end, pertains to the individual self. None of it touches the formless, attributeless Absolute at all. The many kinds of deceit and betrayal belong only to this restless, ever-changing world.

शुद्ध विश्रांतीचें स्थळ । तें एक निर्मळ निश्चळ । तेथें विकारचि सकळ । निर्विकार होती ॥ २५ ॥

खऱ्याखुऱ्या विश्रांतीचे स्थान म्हणजे ते एकमेव निर्मळ, निश्चळ परब्रह्मस्वरूप होय. तिथे गेल्यावर सगळे विकार, सगळे बदल निर्विकार होऊन जातात.

शुद्ध विश्रांतीचें स्थळ । तें एक निर्मळ निश्चळ । तेथें विकारचि सकळ । निर्विकार होती ॥ २५ ॥

The place of true rest is that one pure, motionless reality alone. There, all the mind's agitations and modifications dissolve into a state beyond all modification.

उद्वेग अवघे तुटोनि जाती । मनासी वाटे विश्रांती । ऐसी दुल्लभ परब्रह्मस्थिती । विवेकें सांभाळावी ॥ २६ ॥

तिथे सगळे उद्वेग, सगळी अस्वस्थता तुटून जाते आणि मनाला खरी विश्रांती मिळते. अशी दुर्मीळ परब्रह्मस्थिती विवेकाने जपून ठेवावी.

उद्वेग अवघे तुटोनि जाती । मनासी वाटे विश्रांती । ऐसी दुल्लभ परब्रह्मस्थिती । विवेकें सांभाळावी ॥ २६ ॥

There, all anxiety and agitation are cut away, and the mind finds true rest. Such a rare state of union with the Supreme must be carefully guarded through discernment.

आपणास उपाधी मुळींच नाहीं । रुणानुबंधें मिळाले सर्वहि । आल्यागेल्याची क्षिती नाहीं । ऐसें जालें पाहिजे ॥ २७ ॥

खरे पाहता आपल्याला (आत्मस्वरूपाला) मुळातच कसलीही उपाधी नाही. हे सगळे जमलेले लोक ऋणानुबंधानेच जमले आहेत. कोण आले आणि कोण गेले, याची खंत मुळीच वाटू नये, अशी स्थिती व्हावी.

आपणास उपाधी मुळींच नाहीं । रुणानुबंधें मिळाले सर्वहि । आल्यागेल्याची क्षिती नाहीं । ऐसें जालें पाहिजे ॥ २७ ॥

In truth, the Self has no entanglement whatsoever from the start; all these people have come together only through karmic bonds. One should reach a state where it makes no difference at all who comes and who goes.

जो उपाधीस कंटाळला । तो निवांत होऊन बैसला । आटोपेना तो गल्बला । कासयासी ॥ २८ ॥

ज्याला उपाधीचा कंटाळा आला आहे, तो निवांत होऊन बसतो. जो गलबला, जो गोंधळ आवरताच येत नाही, त्याच्या नादी कशाला लागावे?

जो उपाधीस कंटाळला । तो निवांत होऊन बैसला । आटोपेना तो गल्बला । कासयासी ॥ २८ ॥

One who has grown weary of worldly entanglement simply settles down in peace. Why should anyone bother with a commotion that cannot be brought under control anyway?

कांहीं गल्बला कांहीं निवळ । ऐसा कंठीत जावा काळ । जेणेंकरितां विश्रांती वेळ । आपणासी फावे ॥ २९ ॥

थोडा गलबला, थोडी निवांतता, अशा मिश्र पद्धतीने काळ कंठत जावा, म्हणजे त्यातूनही स्वतःला विश्रांतीचा वेळ मिळत राहील.

कांहीं गल्बला कांहीं निवळ । ऐसा कंठीत जावा काळ । जेणेंकरितां विश्रांती वेळ । आपणासी फावे ॥ २९ ॥

A little commotion, a little calm - one should pass one's time in this mixed way, so that some measure of rest is still gained along the way.

उपाधी कांहीं राहात नाहीं । समाधानायेवढें थोर नाहीं । नरदेहे प्राप्त होत नाहीं । क्षणक्षणा ॥ ३० ॥

उपाधी काही कायम टिकणारी नसते. समाधानाइतकी मोठी गोष्ट दुसरी कोणतीच नाही. आणि हा नरदेह काही क्षणाक्षणाला, वारंवार मिळत नाही, हे विसरू नये.

उपाधी कांहीं राहात नाहीं । समाधानायेवढें थोर नाहीं । नरदेहे प्राप्त होत नाहीं । क्षणक्षणा ॥ ३० ॥

Worldly entanglement never lasts forever. There is nothing greater than inner contentment. And this precious human birth is not granted again and again at every moment - this should never be forgotten.