मागां बोलिले करंटलक्षण । तें विवेकें सांडावें संपूर्ण । आतां ऐका सदेवलक्षण । परम सौख्यदायेक ॥ १ ॥

आधी करंट्याची लक्षणे सांगितली; ती विवेकाने पूर्णपणे सोडून द्यावीत. आता परम सुख देणाऱ्या सद्भाग्याच्या (भाग्यवान माणसाच्या) लक्षणांबद्दल ऐका.

मागां बोलिले करंटलक्षण । तें विवेकें सांडावें संपूर्ण । आतां ऐका सदेवलक्षण । परम सौख्यदायेक ॥ १ ॥

Earlier the marks of the wretched man were described; these should be entirely given up through discernment. Now hear the marks of the fortunate man, which bring the highest happiness.

उपजतगुण शरीरीं । परोपकारी नानापरी । आवडे सर्वांचे अंतरीं । सर्वकाळ ॥ २ ॥

त्याच्या अंगी जन्मजातच चांगले गुण असतात, तो अनेक प्रकारे परोपकार करतो. त्यामुळे तो सर्वकाळ सर्वांच्या मनाला आवडत राहतो.

उपजतगुण शरीरीं । परोपकारी नानापरी । आवडे सर्वांचे अंतरीं । सर्वकाळ ॥ २ ॥

Good qualities are innate in his very nature, and he performs acts of kindness in many ways. Because of this, he remains dear to everyone's heart at all times.

सुंदर अक्षर लेहो जाणे । चपळ शुद्ध वाचूं जाणे । अर्थांतर सांगों जाणे । सकळ कांहीं ॥ ३ ॥

त्याला सुंदर अक्षर काढता येते, चपळपणे आणि शुद्ध वाचता येते. आणि त्याचा गूढ अर्थही सर्वांना नीट समजावून सांगता येतो.

सुंदर अक्षर लेहो जाणे । चपळ शुद्ध वाचूं जाणे । अर्थांतर सांगों जाणे । सकळ कांहीं ॥ ३ ॥

He knows how to write beautifully, and how to read fluently and correctly. He also knows how to explain the deeper meaning of everything clearly.

कोणाचें मनोगत तोडिना । भल्यांची संगती सोडिना । सदेवलक्षण अनुमाना । आणून ठेवी ॥ ४ ॥

तो कोणाचेही मन दुखावत नाही, चांगल्या माणसांची संगत सोडत नाही. भाग्यवान माणसाची लक्षणे तो सतत मनात जागती ठेवतो.

कोणाचें मनोगत तोडिना । भल्यांची संगती सोडिना । सदेवलक्षण अनुमाना । आणून ठेवी ॥ ४ ॥

He never crushes anyone's heartfelt wish, and never gives up the company of good people. He keeps the marks of the fortunate man constantly present to mind.

तो सकळ जनासी व्हावा । जेथें तेथें नित्य नवा । मूर्खपणें अनुमानगोवा । कांहींच नाहीं ॥ ५ ॥

असा माणूस सर्वांना हवाहवासा वाटतो, कुठेही गेला तरी नेहमी नवा-ताजा भासतो. त्याच्या ठायी मूर्खपणाचा किंवा भलत्या तर्काचा गुंता मुळीच नसतो.

तो सकळ जनासी व्हावा । जेथें तेथें नित्य नवा । मूर्खपणें अनुमानगोवा । कांहींच नाहीं ॥ ५ ॥

Such a man becomes dear to everyone, always seeming fresh and welcome wherever he goes. There is not the slightest tangle of foolishness or idle speculation in him.

नाना उत्तम गुण सत्पात्र । तेचि मनुष्य जगमित्र । प्रगट कीर्ती स्वतंत्र । पराधेन नाहीं ॥ ६ ॥

ज्याच्या अंगी अनेक उत्तम गुण, सत्पात्रता असते, तोच माणूस जगाचा मित्र होतो. त्याची कीर्ती स्वतंत्रपणे प्रगट होते, ती कोणावर अवलंबून नसते.

नाना उत्तम गुण सत्पात्र । तेचि मनुष्य जगमित्र । प्रगट कीर्ती स्वतंत्र । पराधेन नाहीं ॥ ६ ॥

The man endowed with many fine qualities and true worth becomes a friend to the whole world. His fame shines forth on its own strength, dependent on no one else.

राखे सकळांचें अंतर । उदंड करी पाठांतर । नेमस्तपणाचा विसर । पडणार नाहीं ॥ ७ ॥

तो सर्वांची मने सांभाळतो, खूप गोष्टी पाठ करतो, आणि त्याला आपल्या नियमितपणाचा कधीच विसर पडत नाही.

राखे सकळांचें अंतर । उदंड करी पाठांतर । नेमस्तपणाचा विसर । पडणार नाहीं ॥ ७ ॥

He is mindful of everyone's feelings, commits a great deal to memory, and never forgets his own discipline and regularity.

नम्रपणें पुसों जाणे । नेमस्त अर्थ सांगों जाणे । बोलाऐसें वर्तों जाणे । उत्तम क्रिया ॥ ८ ॥

तो नम्रपणे प्रश्न विचारायला जाणतो, नेमका अर्थ सांगायला जाणतो, आणि बोलल्याप्रमाणे वागायलाही जाणतो - अशी त्याची उत्तम कृती असते.

नम्रपणें पुसों जाणे । नेमस्त अर्थ सांगों जाणे । बोलाऐसें वर्तों जाणे । उत्तम क्रिया ॥ ८ ॥

He knows how to ask questions humbly, how to explain the exact meaning of things, and how to live up to his own words - such is his excellent conduct.

तो मानला बहुतांसी । कोणी बोलों न शके त्यासी । धगधगीत पुण्यरासी । माहांपुरुष ॥ ९ ॥

असा माणूस बहुतेकांना मान्य होतो, त्याच्याविरुद्ध कोणी बोलायचे धाडस करत नाही. तो जणू धगधगत्या पुण्याची रास असलेला महापुरुषच असतो.

तो मानला बहुतांसी । कोणी बोलों न शके त्यासी । धगधगीत पुण्यरासी । माहांपुरुष ॥ ९ ॥

Such a man wins the respect of most people, and no one dares to speak against him. He is a great soul, a veritable blazing heap of merit.

तो परोपकार करितांचि गेला । पाहिजे तो ज्याला त्याला । मग काय उणें तयाला । भूमंडळीं ॥ १० ॥

तो सतत परोपकार करतच राहतो, म्हणून प्रत्येकालाच तो हवाहवासा वाटतो. मग या पृथ्वीतलावर त्याला काय कमी पडणार?

तो परोपकार करितांचि गेला । पाहिजे तो ज्याला त्याला । मग काय उणें तयाला । भूमंडळीं ॥ १० ॥

He keeps doing good for others continuously, so everyone wants him near. What then could such a man ever lack on this earth?

बहुत जन वास पाहे । वेळेसी तत्काळ उभा राहे । उणें कोणाचें न साहे । तया पुरुषासी ॥ ११ ॥

पुष्कळजण त्याची वाट पाहत असतात, आणि गरज पडताच तो तात्काळ मदतीला उभा राहतो. अशा माणसाला कोणाचेही उणे राहिलेले सहन होत नाही.

बहुत जन वास पाहे । वेळेसी तत्काळ उभा राहे । उणें कोणाचें न साहे । तया पुरुषासी ॥ ११ ॥

Many people wait eagerly for him, and he stands ready to help the very instant he is needed. Such a man cannot bear to let anyone's need go unmet.

चौदा विद्या चौसष्टी कळा । जाणे संगीत गायेनकळा । आत्मविद्येचा जिव्हाळा । उदंड तेथें ॥ १२ ॥

त्याला चौदा विद्या आणि चौसष्ट कला अवगत असतात, संगीत आणि गायनकलाही येते. आणि सर्वांहून अधिक, आत्मविद्येचा जिव्हाळा त्याच्या ठायी उदंड असतो.

चौदा विद्या चौसष्टी कळा । जाणे संगीत गायेनकळा । आत्मविद्येचा जिव्हाळा । उदंड तेथें ॥ १२ ॥

He is versed in the fourteen branches of knowledge and the sixty-four arts, and he knows music and the art of singing too. But above all, he holds an overflowing love for the knowledge of the Self.

सकळांसी नम्र बोलणें । मनोगत राखोन चालणें । अखंड कोणीयेकाचे उणें । पडोंचि नेदी ॥ १३ ॥

सर्वांशी नम्रपणे बोलणे, प्रत्येकाच्या मनोगताचा सांभाळ करून वागणे - असे वागल्याने कोणाचेही उणे तो कधीच पडू देत नाही.

सकळांसी नम्र बोलणें । मनोगत राखोन चालणें । अखंड कोणीयेकाचे उणें । पडोंचि नेदी ॥ १३ ॥

Speaking humbly with everyone and acting with regard for each person's inner wishes - conducting himself this way, he never lets anyone feel neglected.

न्याय नीति भजन मर्याद । काळ सार्थक करी सदा । दरिद्रपणाची आपदा । तेथें कैची ॥ १४ ॥

न्याय, नीती, भजन आणि मर्यादा पाळत तो आपला काळ नेहमीच सार्थकी लावतो. अशा माणसाजवळ दारिद्र्याचे संकट कधीच फिरकत नाही.

न्याय नीति भजन मर्याद । काळ सार्थक करी सदा । दरिद्रपणाची आपदा । तेथें कैची ॥ १४ ॥

Keeping to justice, morality, devotion, and proper limits, he always makes his time meaningful. How could the calamity of poverty ever come near such a man?

उत्तम गुणें श्रृंघारला । तो बहुतांमधें शोभला । प्रगट प्रतापें उगवला । मार्तंड जैसा ॥ १५ ॥

उत्तम गुणांनी शृंगारलेला असा तो, अनेकांमध्ये शोभून दिसतो. आपल्या तेजस्वी प्रतापाने तो जणू उगवत्या सूर्यासारखा प्रगट होतो.

उत्तम गुणें श्रृंघारला । तो बहुतांमधें शोभला । प्रगट प्रतापें उगवला । मार्तंड जैसा ॥ १५ ॥

Adorned with fine qualities, he shines forth among the multitude. He rises with visible splendor, like the sun itself.

जाणता पुरुष असेल जेथें । कळहो कैचा उठेल तेथें । उत्तम गुणाविषीं रितें । तें प्राणी करंटे ॥ १६ ॥

जिथे असा जाणता, शहाणा पुरुष असतो, तिथे भांडण-तंटा उठायचाच कसा? जो उत्तम गुणांनी रिकामा असतो, तोच खरा करंटा प्राणी होय.

जाणता पुरुष असेल जेथें । कळहो कैचा उठेल तेथें । उत्तम गुणाविषीं रितें । तें प्राणी करंटे ॥ १६ ॥

Where such a wise man is present, how can any quarrel ever arise? It is the man devoid of good qualities who is truly wretched.

प्रपंची जाणे राजकारण । परमार्थीं साकल्य विवरण । सर्वांमधें उत्तम गुण । त्याचा भोक्ता ॥ १७ ॥

संसारात व्यवहार-राजकारण त्याला उमगते, परमार्थातही त्याचे सखोल विवेचन असते. सर्व क्षेत्रांतल्या उत्तम गुणांचा तो भोक्ता (अनुभवी जाणकार) असतो.

प्रपंची जाणे राजकारण । परमार्थीं साकल्य विवरण । सर्वांमधें उत्तम गुण । त्याचा भोक्ता ॥ १७ ॥

In worldly life he understands statecraft and practical dealings, and in spiritual life he has thorough insight. He is a master and enjoyer of good qualities in every field.

मागें येक पुढें येक । ऐसा कदापी नाहीं दंडक । सर्वत्रांसीं अलोलिक । तया पुरुषाची ॥ १८ ॥

बोलण्यात एक आणि वागण्यात भलतेच, असा त्याचा कधीच नियम नसतो. अशा माणसाची कीर्ती सर्वत्र अलौकिक असते.

मागें येक पुढें येक । ऐसा कदापी नाहीं दंडक । सर्वत्रांसीं अलोलिक । तया पुरुषाची ॥ १८ ॥

He never has the habit of saying one thing while doing another. Such a man's reputation is extraordinary everywhere.

अंतरासी लागेल ढका । ऐसी वर्तणूक करूं नका । जेथें तेथें विवेका । प्रगट करी ॥ १९ ॥

दुसऱ्याच्या मनाला दुखवेल अशी वर्तणूक तो कधीच करत नाही. जिथे जिथे संधी मिळेल तिथे तो विवेकच प्रगट करत राहतो.

अंतरासी लागेल ढका । ऐसी वर्तणूक करूं नका । जेथें तेथें विवेका । प्रगट करी ॥ १९ ॥

He never behaves in a way that wounds another's heart. Wherever he finds occasion, he brings forth discernment and wisdom.

कर्मविधी उपासनाविधी । ज्ञानविधी वैराग्यविधी । विशाळ ज्ञात्रुत्वाची बुद्धी । चळेल कैसी ॥ २० ॥

कर्मविधी, उपासनाविधी, ज्ञानविधी, वैराग्यविधी - या सर्वांत त्याची व्यापक जाणतेपणाची बुद्धी असते. मग ती बुद्धी कधी ढळेल तरी कशी?

कर्मविधी उपासनाविधी । ज्ञानविधी वैराग्यविधी । विशाळ ज्ञात्रुत्वाची बुद्धी । चळेल कैसी ॥ २० ॥

In the disciplines of action, of devotion, of knowledge, and of renunciation - his understanding is broad and thorough. How then could such wisdom ever waver?

पाहातां अवघे उत्तम गुण । तयास वाईट म्हणेल कोण । जैसा आत्मा संपूर्ण । सर्वां घटीं ॥ २१ ॥

पाहू गेले तर त्याच्या ठायी सगळे उत्तम गुणच असतात, मग त्याला वाईट कोण म्हणेल? जसा आत्मा प्रत्येक देहात संपूर्णपणे असतो, तसाच तो सर्वांना आपला वाटतो.

पाहातां अवघे उत्तम गुण । तयास वाईट म्हणेल कोण । जैसा आत्मा संपूर्ण । सर्वां घटीं ॥ २१ ॥

Looking closely, one finds only good qualities in him - so who would ever call him bad? Just as the Self dwells whole and entire in every body, so he feels like his own to everyone.

आपल्या कार्यास तत्पर । लोक असती लाहानथोर । तैसाचि करी परोपकार । मनापासुनी ॥ २२ ॥

जसे लहान-मोठे सर्व लोक आपल्या स्वतःच्या कामासाठी तत्पर असतात, तसाच तो मनापासून दुसऱ्यांचे भले करण्यासाठी तत्पर असतो.

आपल्या कार्यास तत्पर । लोक असती लाहानथोर । तैसाचि करी परोपकार । मनापासुनी ॥ २२ ॥

Just as people, great and small, are eager for their own affairs, he is just as eager to do good for others, wholeheartedly.

दुसर्‍याच्या दुःखें दुखवे । दुसयाच्या सुखें सुखावे । आवघेचि सुखी असावे । ऐसी वासना ॥ २३ ॥

दुसऱ्याच्या दुःखाने तो दुःखी होतो, दुसऱ्याच्या सुखाने तो सुखावतो. सगळेच सुखी असावेत, अशी त्याची मनापासून इच्छा असते.

दुसर्‍याच्या दुःखें दुखवे । दुसयाच्या सुखें सुखावे । आवघेचि सुखी असावे । ऐसी वासना ॥ २३ ॥

He grieves at another's sorrow and rejoices at another's joy. His heartfelt wish is that everyone, without exception, should be happy.

उदंड मुलें नानापरी । वडिलांचें मन अवघ्यांवरी । तैसी अवघ्यांची चिंता करी । माहांपुरुष ॥ २४ ॥

घरात अनेक निरनिराळी मुले असली, तरी वडिलांचे मन सर्वांवर सारखेच असते. तसाच हा महापुरुष सर्वांची काळजी सारख्याच मायेने करतो.

उदंड मुलें नानापरी । वडिलांचें मन अवघ्यांवरी । तैसी अवघ्यांची चिंता करी । माहांपुरुष ॥ २४ ॥

Even when there are many children of different kinds, a father's heart rests on all of them alike. In the same way, this great soul cares for everyone equally.

जयास कोणाचें सोसेना । तयाची निःकांचन वासना । धीकारिल्या धीकारेना । तोचि महापुरुष ॥ २५ ॥

कोणाचाही तिटकारा त्याला सहन होत नाही, म्हणजे तो कोणाचाच तिटकारा करत नाही, त्याची वासना अगदी निर्लोभ, निष्कांचन असते. लोकांनी धिक्कारले तरी तो कधी उलट धिक्कार करत नाही - तोच खरा महापुरुष होय.

जयास कोणाचें सोसेना । तयाची निःकांचन वासना । धीकारिल्या धीकारेना । तोचि महापुरुष ॥ २५ ॥

He cannot bear to hold anyone in contempt, and his desire is utterly free of greed. Even when scorned by others, he never returns scorn - such a man alone is truly great.

मिथ्या शरीर निंदलें । तरी याचें काये गेलें । ज्ञात्यासी आणि जिंतिलें । देहेबुद्धीनें ॥ २६ ॥

कोणी त्याच्या नाशवंत शरीराची निंदा केली, तरी त्याचे काय नुकसान होणार? ज्ञानी माणसाला देहबुद्धीने कसे जिंकता येईल?

मिथ्या शरीर निंदलें । तरी याचें काये गेलें । ज्ञात्यासी आणि जिंतिलें । देहेबुद्धीनें ॥ २६ ॥

If someone reviles his perishable body, what does he really lose by it? How can body-consciousness ever conquer a man of true knowledge?

हें अवघें अवलक्षण । ज्ञाता देहीं विलक्षण । कांहीं र्‍ही उत्तम गुण । जनीं दाखवावे ॥ २७ ॥

देहाची निंदा मनाला लावून घेणे हे सगळे अवलक्षणच होय; ज्ञानी पुरुष मात्र देहात राहूनही देहाहून वेगळा, विलक्षण असतो. त्याने लोकांना नेहमी काही ना काही उत्तम गुणच दाखवावेत.

हें अवघें अवलक्षण । ज्ञाता देहीं विलक्षण । कांहीं र्‍ही उत्तम गुण । जनीं दाखवावे ॥ २७ ॥

Taking the body's insult to heart is itself a fault; the man of knowledge, though dwelling in the body, remains extraordinary and apart from it. He should always show the world only his good qualities.

उत्तम गुणास मनुष्य वेधे । वाईट गुणासी प्राणी खेदे । तीक्षण बुद्धि लोक साधें । काये जाणती ॥ २८ ॥

उत्तम गुणाकडे माणूस आकर्षित होतो, वाईट गुणाने माणसाला वैताग येतो. पण ही गोष्ट तीक्ष्ण बुद्धीचे लोक जाणतात; भोळ्या-साध्या लोकांना ती कुठे कळते?

उत्तम गुणास मनुष्य वेधे । वाईट गुणासी प्राणी खेदे । तीक्षण बुद्धि लोक साधें । काये जाणती ॥ २८ ॥

People are drawn to good qualities and repelled by bad ones. But only the sharp-witted understand this; how would the simple-minded ever grasp it?

लोकीं अत्यंत क्षमा करिती । आलियां लोकांचे प्रचिती । मग ते लोक पाठी राखती । नाना प्रकारीं ॥ २९ ॥

लोकांचा प्रत्यक्ष अनुभव आला की तो अत्यंत क्षमाशील असल्याचे त्यांना कळते. मग तेच लोक त्याच्या पाठीशी नाना प्रकारे उभे राहतात.

लोकीं अत्यंत क्षमा करिती । आलियां लोकांचे प्रचिती । मग ते लोक पाठी राखती । नाना प्रकारीं ॥ २९ ॥

When people have direct experience of him, they find him utterly forgiving. Then those very people stand behind him in many different ways.

बहुतांसी वाटे मी थोर । सर्वमान्य पाहिजे विचार । धीर उदार गंभीर । माहांपुरुष ॥ ३० ॥

पुष्कळांना वाटते की मीच श्रेष्ठ आहे, पण खरे विचार तेच जे सर्वांना मान्य होतात. असा धीरोदात्त, उदार आणि गंभीर स्वभावाचा माणूसच खरा महापुरुष होय.

बहुतांसी वाटे मी थोर । सर्वमान्य पाहिजे विचार । धीर उदार गंभीर । माहांपुरुष ॥ ३० ॥

Many think themselves great, but true wisdom is that which wins everyone's assent. A man of steadfast courage, generosity, and depth of character - he alone is truly great.

जितुके कांहीं उत्तम गुण । तें समर्थाचें लक्षण । अवगुण तें करंटलक्षण । सहजचि जालें ॥ ३१ ॥

जितके काही उत्तम गुण असतात, तेच समर्थ (भाग्यवान) माणसाचे लक्षण होय; आणि जे अवगुण असतात, तेच सहजपणे करंट्याचे लक्षण ठरते.

जितुके कांहीं उत्तम गुण । तें समर्थाचें लक्षण । अवगुण तें करंटलक्षण । सहजचि जालें ॥ ३१ ॥

Whatever good qualities exist, these are the marks of the capable, fortunate man; and whatever faults exist, these naturally become the marks of the wretched man.