जेथें अखंड नाना चाळणा । जेथें अखंड नाना धारणा । जेथें अखंड राजकारणा । मनासी आणिती ॥ १ ॥

जिथे सतत नाना प्रकारच्या चाचण्या, पारखी चालतात, जिथे नाना प्रकारच्या धारणा, विचार धरले जातात आणि जिथे सतत राजकारण, व्यवहार-चातुर्य मनात आणले जाते...

जेथें अखंड नाना चाळणा । जेथें अखंड नाना धारणा । जेथें अखंड राजकारणा । मनासी आणिती ॥ १ ॥

Where all kinds of testing and scrutiny go on constantly, where all manner of disciplines and ideas are constantly held in mind, and where practical strategy is continually being thought through...

सृष्टीमधें उत्तम गुण । तितुकें चाले निरूपण । निरूपणाविण क्षण । रिकामा नाहीं ॥ २ ॥

सृष्टीत जितके म्हणून उत्तम गुण आहेत, त्या सगळ्यांवर निरूपण चालते. निरूपणाशिवाय एकही क्षण रिकामा जात नाही.

सृष्टीमधें उत्तम गुण । तितुकें चाले निरूपण । निरूपणाविण क्षण । रिकामा नाहीं ॥ २ ॥

Discourse goes on about every excellent quality found in creation; not a single moment passes without such exposition.

चर्चा आशंका प्रत्योत्तरें । कोण खोटें कोण खरें । नाना वगत्रुत्वें शास्त्राधारें । नाना चर्चा ॥ ३ ॥

चर्चा, शंका, त्यांची उत्तरे-प्रत्युत्तरे चालतात - कोण खोटे आणि कोण खरे, याचा उहापोह होतो. शास्त्राधारे नाना प्रकारचे वक्तृत्व, नाना चर्चा चालतात.

चर्चा आशंका प्रत्योत्तरें । कोण खोटें कोण खरें । नाना वगत्रुत्वें शास्त्राधारें । नाना चर्चा ॥ ३ ॥

Discussions, doubts, and their answers go back and forth - who is right and who is wrong is examined. Various kinds of eloquent argument, grounded in scriptural authority, and many debates take place.

भक्तिमार्ग विशद कळे । उपासनामार्ग आकळे । ज्ञानविचार निवळे । अंतर्यामीं ॥ ४ ॥

यातून भक्तिमार्ग स्पष्टपणे उमगतो, उपासनामार्गाचे आकलन होते आणि अंतरंगात ज्ञानविचार निवळत जातो.

भक्तिमार्ग विशद कळे । उपासनामार्ग आकळे । ज्ञानविचार निवळे । अंतर्यामीं ॥ ४ ॥

Through this, the path of devotion becomes clearly understood, the path of worship is grasped, and the inquiry into true knowledge grows clear within.

वैराग्याची बहु आवडी । उदास वृत्तीची गोडी । उदंड उपाधी तरी सोडी । लागोंच नेदी ॥ ५ ॥

वैराग्याची मोठी आवड निर्माण होते, उदासीन वृत्तीची गोडी लागते. मग कितीही उपाधी असली, तरी ती सुटते, ती चिकटून राहू दिली जात नाही.

वैराग्याची बहु आवडी । उदास वृत्तीची गोडी । उदंड उपाधी तरी सोडी । लागोंच नेदी ॥ ५ ॥

A deep liking for renunciation arises, along with a taste for a detached disposition. Then, however much worldly entanglement there may be, it is let go of and never allowed to cling.

प्रबंदाचीं पाठांतरें । उत्तरासी संगीत उत्तरें । नेमक बोलतां अंतरें । निववी सकळांचीं ॥ ६ ॥

ग्रंथांची पाठांतरे होतात, प्रश्नोत्तरांना चपखल उत्तरे दिली जातात. असे नेमके बोलल्याने सगळ्यांच्या अंतःकरणांना शांती, समाधान लाभते.

प्रबंदाचीं पाठांतरें । उत्तरासी संगीत उत्तरें । नेमक बोलतां अंतरें । निववी सकळांचीं ॥ ६ ॥

Verses and compositions are memorized and recited, and fitting answers are given to every question. Speaking so precisely brings comfort and peace to everyone's hearts.

आवडी लागली बहु जना । तेथें कोणाचें कांहीं चालेना । दळवट पडिला अनुमाना । येईल कैसा ॥ ७ ॥

जेव्हा पुष्कळ लोकांना अशी गोडी लागते, तेव्हा तिथे कोणाचेच काही चालत नाही. एकदा एवढा मोठा लोंढा, समुदाय जमला, की मग एखाद्या शंकेखोर विचाराला तिथे वाव तरी कसा मिळणार?

आवडी लागली बहु जना । तेथें कोणाचें कांहीं चालेना । दळवट पडिला अनुमाना । येईल कैसा ॥ ७ ॥

When such enthusiasm takes hold of a great many people, no single person's objection can prevail there. Once so large a crowd has gathered together, how can a lone doubt find any room to enter?

उपासना करूनियां पुढें । पुरवलें पाहिजे चहुंकडे । भूमंडळीं जिकडे तिकडे । जाणती तया ॥ ८ ॥

अशी उपासना उभी केल्यावर मग तिचा विस्तार चहूकडे करावा लागतो. मग भूमंडळावर जिकडेतिकडे लोक त्याला ओळखू लागतात.

उपासना करूनियां पुढें । पुरवलें पाहिजे चहुंकडे । भूमंडळीं जिकडे तिकडे । जाणती तया ॥ ८ ॥

Once such devotion is firmly established, it must then be extended in every direction. In this way, people all over the world come to know of him.

जाणती परी आडळेना । काये करितो तें कळेना । नाना देसीचे लोक नाना। येऊन जाती ॥ ९ ॥

लोकांना तो माहीत असतो, पण प्रत्यक्ष तो कोणाला भेटत नाही, तो नक्की काय करतो हे कळत नाही. निरनिराळ्या देशांतले लोक येत-जात राहतात.

जाणती परी आडळेना । काये करितो तें कळेना । नाना देसीचे लोक नाना। येऊन जाती ॥ ९ ॥

People know of him, yet he is not easily met in person, and what exactly he does remains a mystery. Meanwhile, people from many different lands keep coming and going.

तितुक्यांचीं अंतरें धरावीं । विवेकें विचारें भरावीं । कडोविकडीचीं विवरावीं । अंतःकर्णें ॥ १० ॥

अशा सर्वांची अंतःकरणे जिंकून घ्यावीत, विवेकाने, विचाराने भरून टाकावीत. दुरून-जवळून आलेल्या सर्वांची अंतःकरणे नीट पारखून घ्यावीत.

तितुक्यांचीं अंतरें धरावीं । विवेकें विचारें भरावीं । कडोविकडीचीं विवरावीं । अंतःकर्णें ॥ १० ॥

One must win over the hearts of all such people and fill them with discernment and right understanding, carefully examining the inner hearts of everyone who comes, from wherever they come.

किती लोक तें कळेना । किती समुदाव आकळेना । सकळ लोक श्रवणमनना । मध्यें घाली ॥ ११ ॥

किती लोक जमले आहेत, केवढा मोठा समुदाय आहे, हे मोजताही येत नाही. तरी सगळ्या लोकांना श्रवण आणि मननामध्ये गुंतवून टाकावे.

किती लोक तें कळेना । किती समुदाव आकळेना । सकळ लोक श्रवणमनना । मध्यें घाली ॥ ११ ॥

How many people there are, how vast the gathering has become, cannot even be measured. Yet all of them must be drawn into listening and reflection.

फड समजाविसी करणें । गद्यपद्य सांगणें । परांतरासी राखणें । सर्वकाळ ॥ १२ ॥

सभेला, मेळाव्याला नीट समजावून सांगावे, गद्य-पद्य दोन्ही प्रकारे सांगावे आणि इतरांच्या अंतःकरणाची सतत काळजी घ्यावी.

फड समजाविसी करणें । गद्यपद्य सांगणें । परांतरासी राखणें । सर्वकाळ ॥ १२ ॥

One must explain things clearly to the gathered assembly, teach through both prose and verse, and constantly attend to the inner hearts of others.

ऐसा ज्याचा दंडक । अखंड पाहाणें विवेक । सावधापुढें अविवेक । येईल कैचा ॥ १३ ॥

ज्याचा असा नियम असतो, की सतत विवेकाने पाहत राहायचे, अशा सावध माणसासमोर अविवेक तरी कसा उभा राहणार?

ऐसा ज्याचा दंडक । अखंड पाहाणें विवेक । सावधापुढें अविवेक । येईल कैचा ॥ १३ ॥

One who follows such a discipline - constantly examining everything with discernment - before such a vigilant person, how can a lack of discernment ever gain a foothold?

जितुकें कांहीं आपणासी ठावें । तितुकें हळुहळु सिकवावें । शाहाणें करूनी सोडावे । बहुत जन ॥ १४ ॥

आपल्याला जितके ज्ञान असेल, तितके हळूहळू इतरांना शिकवावे. अशा प्रकारे पुष्कळ लोकांना शहाणे करून जगात पाठवावे.

जितुकें कांहीं आपणासी ठावें । तितुकें हळुहळु सिकवावें । शाहाणें करूनी सोडावे । बहुत जन ॥ १४ ॥

Whatever knowledge one has should be taught to others gradually, little by little. In this way, many people should be made wise and sent forth into the world.

परोपरीं सिकवणें । आडणुका सांगत जाणें । निवळ करुनी सोडणें । निस्पृहासी ॥ १५ ॥

निरनिराळ्या पद्धतीने शिकवत राहावे, अडचणी, चुका दाखवत जाव्यात आणि निरिच्छ, निस्पृह माणसाला पूर्णपणे शुद्ध, निर्मळ करून मोकळे सोडावे.

परोपरीं सिकवणें । आडणुका सांगत जाणें । निवळ करुनी सोडणें । निस्पृहासी ॥ १५ ॥

One should teach in various ways, keep pointing out pitfalls and mistakes, and having thus purified the desireless seeker completely, set him free.

होईल तें आपण करावें । न होतां जनाकरवीं करवावें । भगवद्‍भजन राहावें । हा धर्म नव्हे ॥ १६ ॥

जे स्वतःला करता येईल ते स्वतः करावे, जे स्वतःला जमणार नाही ते इतरांकरवी करवून घ्यावे. पण भगवद्भजन मात्र थांबता कामा नये, ते थांबणे हा धर्म नव्हे.

होईल तें आपण करावें । न होतां जनाकरवीं करवावें । भगवद्‍भजन राहावें । हा धर्म नव्हे ॥ १६ ॥

Whatever one can do oneself, one should do; whatever cannot be done oneself should be accomplished through others. But to let devotion to God lapse in the process - that is not true dharma.

आपण करावें करवावें । आपण विवरावें विवरवावें । आपण धरावें धरवावें । भजनमार्गासी ॥ १७ ॥

स्वतः करावे आणि इतरांकडूनही करवून घ्यावे, स्वतः विचार करावा आणि इतरांनाही विचार करायला लावावा, स्वतः भजनमार्ग धरावा आणि इतरांनाही तो धरायला लावावा.

आपण करावें करवावें । आपण विवरावें विवरवावें । आपण धरावें धरवावें । भजनमार्गासी ॥ १७ ॥

One should both do things oneself and have them done through others; one should both reflect oneself and lead others to reflect; one should both hold to the path of devotion oneself and lead others to hold to it as well.

जुन्या लोकांचा कंटाळा आला । तरी नूतन प्रांत पाहिजे धरिला । जितुकें होईल तितुक्याला । आळस करूं नये ॥ १८ ॥

जुन्या लोकांचा कंटाळा आला, तर नवा प्रांत, नवे क्षेत्र धरावे. जेवढे शक्य होईल तेवढ्यासाठी आळस करू नये.

जुन्या लोकांचा कंटाळा आला । तरी नूतन प्रांत पाहिजे धरिला । जितुकें होईल तितुक्याला । आळस करूं नये ॥ १८ ॥

If one grows tired of the old circle of people, then a new territory should be taken up. Whatever can possibly be accomplished, one should never be lazy about it.

देह्याचा अभ्यास बुडाला । म्हणिजे महंत बुडाला । लागवेगें नूतन लोकांला । शाहाणे करावें ॥ १९ ॥

स्वतःचा अभ्यास, स्वतःची साधना बुडाली, तर महंतपणच बुडते. म्हणून वेगाने नवनवीन लोकांना शहाणे करत राहावे, पण स्वतःचा अभ्यास सोडू नये.

देह्याचा अभ्यास बुडाला । म्हणिजे महंत बुडाला । लागवेगें नूतन लोकांला । शाहाणे करावें ॥ १९ ॥

If one's own personal spiritual discipline is neglected, then one's very standing as a spiritual guide is lost. So even while working swiftly to enlighten new people, one's own practice must never be dropped.

उपाधींत सांपडों नये । उपाधीस कंटाळों नये । निसुगपण कामा नये । कोणीयेकविषीं ॥ २० ॥

उपाधीत अडकूनही पडू नये आणि उपाधीचा कंटाळाही करू नये. कुठल्याही बाबतीत उदासीन, बेफिकीर वृत्ती उपयोगाची नाही.

उपाधींत सांपडों नये । उपाधीस कंटाळों नये । निसुगपण कामा नये । कोणीयेकविषीं ॥ २० ॥

One should neither get trapped in worldly entanglement nor grow weary and disgusted with it. A careless, indifferent attitude serves no purpose in any matter at all.

काम नासणार नासतें । आपण वेडें उगें च पाहातें । आळसी हृदयसुन्य तें । काये करूं जाणें ॥ २१ ॥

जे काम बिघडायचे असते, ते बिघडतेच, आणि मूर्ख माणूस नुसता वेड्यासारखा पाहत बसतो. आळशी, अंतःकरणाने रिकामा असलेला माणूस काय करावे हेच जाणत नाही.

काम नासणार नासतें । आपण वेडें उगें च पाहातें । आळसी हृदयसुन्य तें । काये करूं जाणें ॥ २१ ॥

Work that is bound to fail will fail regardless, while the foolish person simply looks on blankly. The lazy, empty-hearted person has no idea at all what to do about it.

धकाधकीचा मामला । कैसा घडे अशक्ताला । नाना बुद्धि शक्ताला । म्हणोनी शिकवाव्या ॥ २२ ॥

धकाधकीचे, जबाबदारीचे काम अशक्त, कमजोर माणसाला कसे साधणार? म्हणून अशा नाना युक्त्या, बुद्धी सशक्त, सक्षम माणसालाच शिकवाव्यात.

धकाधकीचा मामला । कैसा घडे अशक्ताला । नाना बुद्धि शक्ताला । म्हणोनी शिकवाव्या ॥ २२ ॥

How can a demanding, high-pressure task ever be managed by someone weak and incapable? Therefore, such varied strategies and skills should be taught only to those who are truly capable.

व्याप होईल तों राहावें । व्याप राहातां उठोन जावें । आनंदरूप फिरावें । कोठें र्‍ही ॥ २३ ॥

जोपर्यंत व्याप, कार्यभार आहे तोपर्यंत तिथे थांबावे. व्याप संपला, की उठून निघून जावे आणि कुठेही आनंदरूपाने, मुक्तपणे फिरत राहावे.

व्याप होईल तों राहावें । व्याप राहातां उठोन जावें । आनंदरूप फिरावें । कोठें र्‍ही ॥ २३ ॥

As long as the responsibility and work remain, one should stay with it. Once that work is done, one should rise and move on, wandering freely anywhere, absorbed in blissful being.

उपाधीपासून सुटला । तो निस्पृहपणें बळावला । जिकडे सानुकूळ तिकडे चालिला । सावकास ॥ २४ ॥

जो उपाधीतून मुक्त झाला, तो निस्पृहपणे अधिकच बळकट होतो आणि जिकडे अनुकूल असेल तिकडे निवांतपणे चालत जातो.

उपाधीपासून सुटला । तो निस्पृहपणें बळावला । जिकडे सानुकूळ तिकडे चालिला । सावकास ॥ २४ ॥

One who is freed from worldly entanglement grows all the stronger in his desirelessness, and moves on at ease, wherever conditions are favorable.

कीर्ति पाहातां सुख नाहीं । सुख पाहातां कीर्ति नाहीं । केल्याविण कांहींच नाहीं । कोठें तर्‍ही ॥ २५ ॥

कीर्ती मिळवायची म्हटले, तर सुख मिळत नाही, आणि सुख हवे असेल, तर कीर्ती मिळत नाही. मुळात काही केल्याशिवाय कुठेच काहीच मिळत नाही.

कीर्ति पाहातां सुख नाहीं । सुख पाहातां कीर्ति नाहीं । केल्याविण कांहींच नाहीं । कोठें तर्‍ही ॥ २५ ॥

If one seeks fame, personal ease is lost; if one seeks personal ease, fame is lost. And without effort of some kind, nothing at all is ever achieved, anywhere.

येरवीं काय राहातें । होणार तितुकें होऊन जातें । प्राणी मात्र अशक्त तें । पुढें आहे ॥ २६ ॥

एरवी तरी काय शाश्वत राहते? जे व्हायचे असते ते होऊनच जाते. फक्त प्राणिमात्राची अशक्तताच त्याच्या पुढे आड येत राहते.

येरवीं काय राहातें । होणार तितुकें होऊन जातें । प्राणी मात्र अशक्त तें । पुढें आहे ॥ २६ ॥

Otherwise, what really remains unchanged? Whatever is destined to happen will happen regardless. It is only the creature's own weakness that stands as an obstacle before him.

अधींच तकवा सोडिला । मधेंचि धीवसा सांडिला । तरी संसार हा सेवटाला । कैसा पावे ॥ २७ ॥

सुरुवातीलाच जर बळ सोडून दिले आणि मध्येच धीर सोडला, तर हा संसार, हे कार्य शेवटाला तरी कसे पोहोचणार?

अधींच तकवा सोडिला । मधेंचि धीवसा सांडिला । तरी संसार हा सेवटाला । कैसा पावे ॥ २७ ॥

If one loses heart right at the start, and abandons courage midway, how can this undertaking ever be brought to completion?

संसार मुळींच नासका । विवेकें करावा नेटका । नेटका करितां फिका । होत जातो ॥ २८ ॥

संसार हा मुळातच सदोष, नासका असतो, तो विवेकाने नीटनेटका करावा लागतो. पण असा नीटनेटका करत गेला, तरी तो हळूहळू फिका, निरर्थक वाटू लागतो.

संसार मुळींच नासका । विवेकें करावा नेटका । नेटका करितां फिका । होत जातो ॥ २८ ॥

Worldly life is inherently flawed from the outset, and must be set in order through discernment. Yet even as it is set in proper order, it keeps growing paler and more insipid over time.

ऐसा याचा जिनसाना । पाहातां कळों येतें मना । परंतु धीर सांडावाना । कोणीयेकें ॥ २९ ॥

संसाराचे असे मूळ स्वरूप विचार केल्यावर मनाला कळून येते. पण म्हणून कोणीही धीर सोडू नये.

ऐसा याचा जिनसाना । पाहातां कळों येतें मना । परंतु धीर सांडावाना । कोणीयेकें ॥ २९ ॥

On reflection, the mind comes to understand this true nature of worldly life. But even so, no one should ever lose heart because of it.

धीर सांडितां कये होतें । अवघें सोसावें लागतें । नाना बुद्धि नाना मतें । शाहाणा जाणे ॥ ३० ॥

धीर सोडला, तर काय होते? मग सगळे नुसतेच सोसावे लागते. नाना प्रकारच्या युक्त्या, नाना मते शहाण्या माणसालाच नीट कळतात, हाताळता येतात.

धीर सांडितां कये होतें । अवघें सोसावें लागतें । नाना बुद्धि नाना मतें । शाहाणा जाणे ॥ ३० ॥

If one abandons courage, what then follows? One is simply left to endure everything passively. Only the truly wise know how to handle the many strategies and many viewpoints life demands.