मागां बोलिले लेखनभेद । आतां ऐका अर्थभेद । नाना प्रकारीचे संवाद । समजोन घ्यावे ॥ १ ॥

आधीच्या समासात लेखनाचे प्रकार सांगितले; आता अर्थाचे विविध प्रकार ऐका. निरनिराळ्या प्रकारचे संवाद कसे असतात, ते समजून घ्यावेत.

मागां बोलिले लेखनभेद । आतां ऐका अर्थभेद । नाना प्रकारीचे संवाद । समजोन घ्यावे ॥ १ ॥

Earlier the varieties of writing were described; now hear the varieties of meaning. One should understand the many different kinds of dialogue and discourse.

शब्दभेद अर्थभेद । मुद्राभेद प्रबंधभेद । नाना शब्दाचे शब्दभेद । जाणोनी पाहावे ॥ २ ॥

शब्दांचे भेद, अर्थांचे भेद, मुद्रांचे (हावभाव, ठसे) भेद, ग्रंथरचनेचे भेद - असे शब्दांचे नाना प्रकारचे भेद जाणून घ्यावेत.

शब्दभेद अर्थभेद । मुद्राभेद प्रबंधभेद । नाना शब्दाचे शब्दभेद । जाणोनी पाहावे ॥ २ ॥

The differences of words, of meanings, of expression, and of composition - one should come to know these many kinds of distinctions among words.

नाना आशंका प्रत्योत्तरें । नाना प्रचित साक्षात्कारें । जेणें करितां जगदांतरें । चमत्कारती ॥ ३ ॥

निरनिराळ्या शंकांना योग्य प्रत्युत्तरे देता आली पाहिजेत, प्रत्यक्ष अनुभवाच्या साक्षीने बोलता आले पाहिजे, की ज्यामुळे ऐकणाऱ्यांची अंतःकरणे थक्क होऊन जावीत.

नाना आशंका प्रत्योत्तरें । नाना प्रचित साक्षात्कारें । जेणें करितां जगदांतरें । चमत्कारती ॥ ३ ॥

One should be able to give fitting answers to all kinds of doubts, speaking from direct realization and experience, so that the hearts of listeners everywhere are struck with wonder.

नाना पूर्वपक्ष सिद्धांत । प्रत्ययो पाहावा नेमस्त । अनुमानाचे स्वस्तवेस्त । बोलोंचि नये ॥ ४ ॥

निरनिराळे पूर्वपक्ष आणि त्यांचे सिद्धांत मांडताना, त्यांचा प्रत्यय काटेकोरपणे पडताळून पाहावा. उगाच तर्काच्या आधारे भलतेसलते बोलू नये.

नाना पूर्वपक्ष सिद्धांत । प्रत्ययो पाहावा नेमस्त । अनुमानाचे स्वस्तवेस्त । बोलोंचि नये ॥ ४ ॥

When presenting various objections and their resolutions, one should verify them rigorously through direct experience. One should never speak carelessly on the strength of mere conjecture.

प्रवृत्ति अथवा निवृत्ती । प्रचितीविण अवघी भ्रांती । गलंग्यांमधील जगज्जोति । चेतेल कोठें ॥ ५ ॥

प्रवृत्तिमार्ग असो किंवा निवृत्तिमार्ग असो, प्रत्यक्ष अनुभवाशिवाय बोललेले सगळे केवळ भ्रम ठरते. नुसत्या गोंधळलेल्या शब्दांच्या राशीतून जगाला प्रकाश देणारी ज्योत कशी पेटणार?

प्रवृत्ति अथवा निवृत्ती । प्रचितीविण अवघी भ्रांती । गलंग्यांमधील जगज्जोति । चेतेल कोठें ॥ ५ ॥

Whether it concerns the path of action or of renunciation, anything said without direct realization is mere illusion. How can the light that illumines the world ever be kindled from a heap of confused words alone?

हेत समजोन उत्तर देणें । दुसयाचे जीवीचें समजणें । मुख्य चातुर्याचीं लक्षणें । तें हें ऐसीं ॥ ६ ॥

दुसऱ्याचा हेतू समजून घेऊन उत्तर द्यावे, समोरच्याच्या मनातले ओळखता यावे - हीच खऱ्या चातुर्याची लक्षणे होत.

हेत समजोन उत्तर देणें । दुसयाचे जीवीचें समजणें । मुख्य चातुर्याचीं लक्षणें । तें हें ऐसीं ॥ ६ ॥

Understanding the other person's intent before answering, and sensing what is in another's heart - these are the true marks of cleverness.

चातुर्येंविण खटपट । ते विद्यादि फलकट । सभेमधें आटघाट । समाधान कैचें ॥ ७ ॥

चातुर्याशिवाय केलेली विद्येची सगळी धडपड निष्फळ ठरते. अशा माणसाची सभेमध्ये कितीही खटपट झाली, तरी त्यातून समाधान कोठून मिळणार?

चातुर्येंविण खटपट । ते विद्यादि फलकट । सभेमधें आटघाट । समाधान कैचें ॥ ७ ॥

Effort and learning without cleverness bear no fruit. However hard such a person struggles in an assembly, from where would satisfaction ever come?

बहुत बोलणें ऐकावें । तेथें मोन्यचि धरावें । अल्पचिन्हें समजावें । जगदांतर ॥ ८ ॥

पुष्कळ बोलणे नुसते ऐकून घ्यावे, स्वतः मात्र मौन धरावे. थोड्याशा खुणांवरूनच समोरच्याच्या मनातले ओळखता आले पाहिजे.

बहुत बोलणें ऐकावें । तेथें मोन्यचि धरावें । अल्पचिन्हें समजावें । जगदांतर ॥ ८ ॥

One should simply listen when others speak a great deal, keeping one's own silence. From the smallest hints, one should be able to read what is in another's heart.

बाष्कळामधें बैसो नये । उद्धटासिं तंडों नये । आपणाकरितां खंडों नये । समाधान जनाचें ॥ ९ ॥

फालतू, बडबड्या लोकांत बसू नये, उद्धट माणसाशी वाद घालू नये. आपल्यामुळे लोकांचे समाधान भंग पावता कामा नये.

बाष्कळामधें बैसो नये । उद्धटासिं तंडों नये । आपणाकरितां खंडों नये । समाधान जनाचें ॥ ९ ॥

One should not sit among idle chatterers, nor quarrel with the arrogant. One's own conduct must never disturb the peace of mind of others.

नेणतपण सोडूं नये । जाणपणें फुगो नये । नाना जनाचें हृदये । मृद शब्दें उकलावें ॥ १० ॥

(जाणते असूनही) अजाणतेपणाचा आव सोडू नये, ज्ञानाचा गर्व बाळगू नये. निरनिराळ्या लोकांची मने मृदू, नम्र शब्दांनीच उलगडावी.

नेणतपण सोडूं नये । जाणपणें फुगो नये । नाना जनाचें हृदये । मृद शब्दें उकलावें ॥ १० ॥

One should not give up an appearance of simplicity, nor swell with pride over one's own knowledge. The hearts of all kinds of people are to be opened only with gentle, soft words.

प्रसंग जाणावा नेटका । बहुतांसी जाझु नका । खरें असतांचि नासका । फड होतो ॥ ११ ॥

प्रसंग नीट ओळखावा, अनेकांशी उगाच वाद घालत बसू नये. आपले म्हणणे खरे असले तरी हट्टाने मांडल्यास साधा प्रसंगही बिघडून जातो.

प्रसंग जाणावा नेटका । बहुतांसी जाझु नका । खरें असतांचि नासका । फड होतो ॥ ११ ॥

One should judge the occasion precisely and not argue needlessly with many people at once. Even when one is in the right, pressing the point stubbornly can spoil the whole gathering.

शोध घेतां आळसों नये । भ्रष्ट लोकीं बैसों नये । बैसलें तरी टाकूं नये । मिथ्या दोष ॥ १२ ॥

सत्य शोधून घेण्यात आळस करू नये, भ्रष्ट लोकांच्या संगतीत बसू नये. आणि कधी नाईलाजाने बसावे लागलेच, तरी उगाच खोटा दोष कोणावर लावू नये.

शोध घेतां आळसों नये । भ्रष्ट लोकीं बैसों नये । बैसलें तरी टाकूं नये । मिथ्या दोष ॥ १२ ॥

One should not be lazy about seeking out the truth, nor sit in the company of corrupt people. And even if one is forced to sit among them, one should not cast a false blame on anyone.

अंतर आर्ताचें शोधावें । प्रसंगीं थोडें चि वाचावें । चटक लाउनी सोडावें । भल्या मनुष्यासी ॥ १३ ॥

समोरच्या दुःखी, आर्त जिवाचे अंतरंग समजून घ्यावे. प्रसंगी थोडेच बोलावे, पण भल्या माणसाच्या मनाला अशी गोडी लावून सोडावी की त्याला पुन्हा भेटावेसे वाटावे.

अंतर आर्ताचें शोधावें । प्रसंगीं थोडें चि वाचावें । चटक लाउनी सोडावें । भल्या मनुष्यासी ॥ १३ ॥

One should discern the inner state of a person in distress, and speak sparingly on such occasions. Yet one should leave a good person with such a taste for one's company that he longs to return.

मज्यालसींत बैसों नये । समाराधनेसी जाऊं नये । जातां येळीलवाणें होये । जिणें आपुलें ॥ १४ ॥

निव्वळ चैनीच्या, आळसाच्या मेळाव्यात बसू नये, तसेच जेवणावळींसाठी (मेजवान्यांसाठी) जाऊ नये. अशा ठिकाणी गेल्याने आपले आयुष्य उथळ, फुकट गेल्यासारखे होते.

मज्यालसींत बैसों नये । समाराधनेसी जाऊं नये । जातां येळीलवाणें होये । जिणें आपुलें ॥ १४ ॥

One should not sit in idle, pleasure-seeking gatherings, nor go about chasing feasts and banquets. Going to such places only makes one's own life feel shallow and wasted.

उत्तम गुण प्रगटवावे । मग भलत्यासी बोलतां फावे । भले पाहोन करावे । शोधून मित्र ॥ १५ ॥

स्वतःमधले उत्तम गुण प्रगट करावेत, मगच वाटेल त्याच्याशी बोलण्याची पात्रता येते. चांगले लोक शोधून, पारखून तेच आपले मित्र करावेत.

उत्तम गुण प्रगटवावे । मग भलत्यासी बोलतां फावे । भले पाहोन करावे । शोधून मित्र ॥ १५ ॥

One should first bring one's own good qualities into view; only then does one earn the standing to speak with anyone. Friends should be chosen only after carefully searching out and testing good people.

उपासनेसारिखें बोलावें । सर्व जनासि तोषवावें । सगट बरेंपण राखावें । कोण्हीयेकासी ॥ १६ ॥

आपल्या उपासनेला (श्रद्धेला) साजेसे बोलावे, आणि सर्व लोकांना संतुष्ट ठेवावे. कोणाही एकाशी वागताना सर्वांशीच चांगुलपणा राखावा.

उपासनेसारिखें बोलावें । सर्व जनासि तोषवावें । सगट बरेंपण राखावें । कोण्हीयेकासी ॥ १६ ॥

One should speak in keeping with one's own faith and devotion, while pleasing everyone. Toward any single person, one should still hold onto goodness toward all.

ठाईं ठाईं शोध घ्यावा । मग ग्रामीं प्रवेश करावा । प्राणीमात्र बोलवावा । आप्तपणें ॥ १७ ॥

प्रत्येक ठिकाणची नीट माहिती करून घ्यावी, मगच गावात प्रवेश करावा. आणि प्रत्येक प्राणिमात्राशी जिव्हाळ्याने, आपलेपणाने बोलावे.

ठाईं ठाईं शोध घ्यावा । मग ग्रामीं प्रवेश करावा । प्राणीमात्र बोलवावा । आप्तपणें ॥ १७ ॥

One should gather knowledge of a place thoroughly before entering a village, and then speak to every being there with warmth, as to one's own kin.

उंच नीच म्हणों नये । सकळांचें निववावें हृदये । अस्तमानीं जाऊं नये । कोठें तर्‍ही ॥ १८ ॥

कोणाला उच्च-नीच म्हणू नये, सर्वांची अंतःकरणे शांत, समाधानी करावीत. सूर्यास्तानंतर कोठेही जाऊ नये.

उंच नीच म्हणों नये । सकळांचें निववावें हृदये । अस्तमानीं जाऊं नये । कोठें तर्‍ही ॥ १८ ॥

One should never call anyone high or low, and should give comfort to every heart. And one should not go out anywhere after sunset.

जगामधें जगमित्र । जिव्हेपासीं आहे सूत्र । कोठें र्‍ही सत्पात्र । शोधून काढावें ॥ १९ ॥

जगाचा मित्र होण्याचे सूत्र जिभेतच (म्हणजे बोलण्यातच) दडलेले आहे. आणि प्रत्येक ठिकाणी सत्पात्र माणूस शोधून काढावा.

जगामधें जगमित्र । जिव्हेपासीं आहे सूत्र । कोठें र्‍ही सत्पात्र । शोधून काढावें ॥ १९ ॥

The key to becoming a friend to the whole world lies in the tongue, that is, in one's speech. And everywhere one should seek out and find the truly worthy person.

कथा होती तेथें जावें । दुरी दीनासारिखें बैसावें । तेथील सकळ हरद्र घ्यावें । अंतर्यामीं ॥ २० ॥

जेथे कथा-कीर्तन चालले असेल तेथे जावे, दुरून, गरिबासारखे नम्रपणे बसावे. आणि तेथील सगळे सार आपल्या अंतःकरणात साठवून घ्यावे.

कथा होती तेथें जावें । दुरी दीनासारिखें बैसावें । तेथील सकळ हरद्र घ्यावें । अंतर्यामीं ॥ २० ॥

Wherever a discourse or a story is being told, one should go there and sit humbly at a distance, like the lowliest among them, and take in all its essence deep within the heart.

तेथें भले आडळती । व्यापा ते हि कळों येती । हळुहळु मंदगती । रीग करावा ॥ २१ ॥

अशा ठिकाणी चांगली माणसे भेटतात, तेथील उलाढाली-कारभारही कळू लागतात. हळूहळू, संथ गतीने त्यात आपला शिरकाव करावा.

तेथें भले आडळती । व्यापा ते हि कळों येती । हळुहळु मंदगती । रीग करावा ॥ २१ ॥

In such gatherings one comes across good people, and one also comes to understand what business is going on there. One should gradually and gently work one's way in.

सकळामधें विशेष श्रवण । श्रवणाहुनी थोर मनन । मननें होये समाधान । बहुत जनाचें ॥ २२ ॥

या सगळ्यांत श्रवण विशेष महत्त्वाचे, पण श्रवणाहूनही मनन अधिक श्रेष्ठ. मननानेच पुष्कळ लोकांचे खरे समाधान होते.

सकळामधें विशेष श्रवण । श्रवणाहुनी थोर मनन । मननें होये समाधान । बहुत जनाचें ॥ २२ ॥

Among all these, listening is especially important, but reflection is even greater than listening. It is reflection that truly brings satisfaction to many people.

धूर्तपणें सकळ जाणावें अंतरीं अंतर बाणावें । समजल्याविण सिणावें । कासयासी ॥ २३ ॥

सगळे काही धूर्तपणे, चतुराईने जाणून घ्यावे आणि अंतरंगातले खरे मर्म मनात मुरवावे. नीट समजून न घेता उगाच कष्ट का करावेत?

धूर्तपणें सकळ जाणावें अंतरीं अंतर बाणावें । समजल्याविण सिणावें । कासयासी ॥ २३ ॥

One should discern everything shrewdly and let its inner essence settle deep within. Why exhaust oneself in effort without first truly understanding?