ज्ञानी आणी उदास । समुदायाचा हव्यास । तेणें अखंड सावकाश । येकांत सेवावा ॥ १ ॥

ज्ञानी आणि उदासीन वृत्तीच्या माणसालाही समुदाय जमवण्याची हौस असू शकते, पण अशा माणसाने त्याचबरोबर सतत, निवांतपणे एकांताचेही सेवन करावे.

ज्ञानी आणी उदास । समुदायाचा हव्यास । तेणें अखंड सावकाश । येकांत सेवावा ॥ १ ॥

Even a wise and detached person may have a longing to gather a following; but such a person should, at the same time, constantly and calmly cultivate solitude as well.

जेथें तजवीजा कळती । अखंड चाळणा निघती । प्राणीमात्राची स्थिती गती । कळों येते ॥ २ ॥

जिथे व्यवहाराच्या तजविजा, युक्त्या कळतात, तिथे सतत पारख, चाचणी होत राहते आणि त्यातून प्रत्येक प्राणिमात्राची स्थिती-गती कळत जाते.

जेथें तजवीजा कळती । अखंड चाळणा निघती । प्राणीमात्राची स्थिती गती । कळों येते ॥ २ ॥

Where one understands practical management and strategy, constant testing and scrutiny goes on, and through it one comes to know the true condition and course of every being.

जरी हा चाळणाचि करीना । तरी कांहींच उमजेना । हिसेबझाडाचि पाहीना । दिवाळखोर ॥ ३ ॥

जर ही पारख, ही चाचणीच केली नाही, तर काहीच उमजत नाही - जसा दिवाळखोर माणूस कधी आपला हिशोबच तपासून पाहत नाही, तसे होते.

जरी हा चाळणाचि करीना । तरी कांहींच उमजेना । हिसेबझाडाचि पाहीना । दिवाळखोर ॥ ३ ॥

If one never carries out this scrutiny at all, nothing is ever understood - like a bankrupt man who never even bothers to check his own accounts.

येक मिरासी साधिती । येक सीध्या गवाविती । व्यापकपणाची स्थिती । ऐसी आहे ॥ ४ ॥

यात काही लोक कायमचा फायदा, हक्क मिळवतात, तर काही हातातले सरळसोट यशही गमावून बसतात. मोठ्या व्यापाची, विस्ताराची स्थितीच अशी असते.

येक मिरासी साधिती । येक सीध्या गवाविती । व्यापकपणाची स्थिती । ऐसी आहे ॥ ४ ॥

In such dealings, some secure a lasting gain, while others lose even a straightforward advantage they already had. This is simply the nature of any large, far-reaching undertaking.

जेणें जें जें मनीं धरिलें । तें तें आधींच समजलें । कृत्रिम अवघेंचि खुंटलें । सहजचि येणें ॥ ५ ॥

जो जो जे जे मनात धरतो, ते ते अगोदरच ओळखले जाते. त्यामुळे सगळा बनावटपणा, दिखावा आपोआपच खुंटून जातो.

जेणें जें जें मनीं धरिलें । तें तें आधींच समजलें । कृत्रिम अवघेंचि खुंटलें । सहजचि येणें ॥ ५ ॥

Whatever anyone secretly intends is already sensed beforehand; as a result, all pretense and artifice is checked on its own, quite naturally.

अखंड राहतां सलगी होते । अतिपरिचयें अवज्ञा घडते । याकारणें विश्रांती ते । घेतां नये ॥ ६ ॥

सतत एकत्र राहिल्याने अति सलगी होते आणि अतिपरिचयाने अवज्ञा, अनादर घडतो. म्हणून सतत एकाच ठिकाणी स्वस्थ बसून राहू नये.

अखंड राहतां सलगी होते । अतिपरिचयें अवज्ञा घडते । याकारणें विश्रांती ते । घेतां नये ॥ ६ ॥

Constant togetherness breeds excessive familiarity, and excessive familiarity, as is well known, breeds disrespect. For this reason, one should not settle down and rest in one place all the time.

आळसें आळस केला । तरी मग कारबारचि बुडाला । अंतरहेत चुकत गेला । समुदायाचा ॥ ७ ॥

आळसाने आळस केला, तर मग सगळा कारभार बुडतो आणि समुदायाचा मूळ हेतूच चुकत जातो.

आळसें आळस केला । तरी मग कारबारचि बुडाला । अंतरहेत चुकत गेला । समुदायाचा ॥ ७ ॥

If one gives in to laziness upon laziness, the whole undertaking is ruined, and the true underlying purpose of the community is lost.

उदंड उपासनेचीं कामें । लावीत जावीं नित्यनेमें । अवकाश कैंचा कृत्रिमें । करावयासी ॥ ८ ॥

उपासनेची भरपूर कामे नित्यनेमाने लावून द्यावीत. असे केले, की कृत्रिमपणा, ढोंग करायला वेळच उरणार नाही.

उदंड उपासनेचीं कामें । लावीत जावीं नित्यनेमें । अवकाश कैंचा कृत्रिमें । करावयासी ॥ ८ ॥

One should keep people regularly engaged in plenty of devotional and disciplined tasks; done this way, there is simply no leisure left for anyone to indulge in pretense.

चोर भांडारी करावा । घसरतांच सांभाळावा । गोवा मूर्खपणाचा काढावा । हळु हळु ॥ ९ ॥

चोर वाटणाऱ्या माणसालाही भांडारी नेमून पाहावे आणि तो जर चुकीचा वागू लागला, तर लगेच सावध होऊन त्याला सांभाळावे. अशा माणसाचा मूर्खपणा, त्याची वाईट सवय हळूहळू काढून टाकावी.

चोर भांडारी करावा । घसरतांच सांभाळावा । गोवा मूर्खपणाचा काढावा । हळु हळु ॥ ९ ॥

One may even appoint a suspected thief as the keeper of the stores, but the moment he starts to slip, one must catch and watch him closely. In this way, his foolish, wayward tendencies should gradually be corrected.

या अवघ्या पहिल्याच गोष्टी । प्राणी कोणी नव्हता कष्टी । राजकारणें मंडळ वेष्टी । चहुंकडे ॥ १० ॥

या सगळ्या प्राथमिक, पायाभूत गोष्टी आहेत, ज्यामुळे कोणीच नाराज, कष्टी राहत नाही. अशा युक्तीने, राजकारणाने चहूकडून समुदाय बांधला जातो, वेढला जातो.

या अवघ्या पहिल्याच गोष्टी । प्राणी कोणी नव्हता कष्टी । राजकारणें मंडळ वेष्टी । चहुंकडे ॥ १० ॥

All these are basic, foundational matters, and through them no one is left distressed. By such skillful management, the whole community is drawn together and held from every side.

नष्टासी नष्ट योजावे । वाचळासी वाचाळ आणावे । आपणावरी विकल्पाचे गोवे । पडोंच नेदी ॥ ११ ॥

दुष्ट माणसाला दुष्टानेच सामोरे जावे, वाचाळ माणसाला वाचाळानेच तोंड द्यावे. असे केल्याने आपल्यावर संशयाचे, विकल्पाचे शिंतोडे पडू देऊ नयेत.

नष्टासी नष्ट योजावे । वाचळासी वाचाळ आणावे । आपणावरी विकल्पाचे गोवे । पडोंच नेदी ॥ ११ ॥

To handle a wicked person, set another shrewd, tough person against him; to handle a glib talker, bring forward another glib talker. In this way, one should never let suspicion or blame fall upon oneself.

कांटीनें कांटी झाडावी । झाडावी परी ते कळों नेदावी । कळकटेपणाची पदवी । असों द्यावी ॥ १२ ॥

एक काटा दुसऱ्या काट्यानेच काढावा, पण ते कळू देऊ नये. त्यासाठी थोडा लबाड, कळकट असल्याचा आव कायम ठेवावा लागतो.

कांटीनें कांटी झाडावी । झाडावी परी ते कळों नेदावी । कळकटेपणाची पदवी । असों द्यावी ॥ १२ ॥

One thorn should be removed with another thorn, but this should never be let known. For this, one must keep up a certain rough, crafty appearance as a cover.

न कळतां करी कार्य जें तें । तें काम तत्काळचि होतें । गचगचेंत पडतां तें । चमत्कारें नव्हे ॥ १३ ॥

जे काम गुप्तपणे, न कळता केले जाते, ते तत्काळ साधते. पण एकदा ते गुंत्यात, गोंधळात अडकले, की मग ते सहजासहजी, चमत्काराने साधत नाही.

न कळतां करी कार्य जें तें । तें काम तत्काळचि होतें । गचगचेंत पडतां तें । चमत्कारें नव्हे ॥ १३ ॥

Work done secretly, without anyone's knowledge, succeeds at once. But once it gets caught up in confusion and entanglement, it no longer succeeds so easily.

ऐकोनी आवडी लागावी । देखोनी बळकटचि व्हावी । सलगीनें आपली पदवी । सेवकामधें ॥ १४ ॥

लोकांनी ऐकल्यावर आवड निर्माण व्हावी आणि प्रत्यक्ष पाहिल्यावर ती आवड आणखी दृढ व्हावी. अशा सलगीने सेवकांमध्ये आपली पत, आपले स्थान वाढत जाते.

ऐकोनी आवडी लागावी । देखोनी बळकटचि व्हावी । सलगीनें आपली पदवी । सेवकामधें ॥ १४ ॥

Hearing of the leader should kindle people's affection, and seeing him in person should make it firmer still. Through such closeness, one's standing among one's followers keeps growing.

कोणीयेक काम करितां होतें । न करितां तें मागें पडतें । या कारणें ढिलेपण तें । असोंचि नये ॥ १५ ॥

कोणतेही काम प्रत्यक्ष केले तरच होते, न केल्यास ते मागे पडते. म्हणून यात कधीही ढिलेपणा असू नये.

कोणीयेक काम करितां होतें । न करितां तें मागें पडतें । या कारणें ढिलेपण तें । असोंचि नये ॥ १५ ॥

Any task gets accomplished only when it is actually carried out; left undone, it simply falls behind. For this reason, there must never be any slackness in this.

जो दुसयावरी विश्वासला । त्याचा कार्यभाग बुडाला । जो आपणचि कष्टत गेला । तोचि भला ॥ १६ ॥

जो दुसऱ्यावर विसंबून राहिला, त्याचे काम बुडाले. जो स्वतःच कष्ट करत राहिला, तोच खरा यशस्वी ठरला.

जो दुसयावरी विश्वासला । त्याचा कार्यभाग बुडाला । जो आपणचि कष्टत गेला । तोचि भला ॥ १६ ॥

Whoever relied entirely on someone else saw his work fail. Only the one who kept toiling himself truly succeeded.

अवघ्यास अवघें कळलें । तेव्हां तें रितें पडिलें । याकारणें ऐसें घडलें । न पाहिजे कीं ॥ १७ ॥

सगळ्यांना सगळे कळून गेले, की मग ती गोष्ट रिकामी, निष्फळ ठरते. म्हणून असे कधी घडूच देऊ नये.

अवघ्यास अवघें कळलें । तेव्हां तें रितें पडिलें । याकारणें ऐसें घडलें । न पाहिजे कीं ॥ १७ ॥

When everyone comes to know everything, the whole matter becomes hollow and useless. For this reason, such a thing should never be allowed to happen.

मुख्य सूत्र हातीं घ्यावें । करणें तें लोकांकरवीं करवावें । कित्तेक खलक उगवावे । राजकारणामधें ॥ १८ ॥

मुख्य सूत्रे स्वतःच्या हातात ठेवावीत, प्रत्यक्ष काम मात्र इतर लोकांकडून करवून घ्यावे. अशा राजकारणाने कित्येक दुष्ट, त्रासदायक माणसांचाही सोक्षमोक्ष लावता येतो.

मुख्य सूत्र हातीं घ्यावें । करणें तें लोकांकरवीं करवावें । कित्तेक खलक उगवावे । राजकारणामधें ॥ १८ ॥

One should keep the main threads of control in one's own hands, while having the actual work carried out by others. Through such skillful management, many troublesome and wicked people can also be dealt with and resolved.

बोलके पहिलवान कळकटे । तयासीच घ्यावे झटे । दुर्जनें राजकारण दाटे । ऐसें न करावें ॥ १९ ॥

बोलके, ताकदवान आणि व्यवहारचतुर माणसे झटकन आपल्याकडे ओढून घ्यावीत. दुर्जन माणसांनी राजकारण, कारभार व्यापून टाकावा असे कधी होऊ देऊ नये.

बोलके पहिलवान कळकटे । तयासीच घ्यावे झटे । दुर्जनें राजकारण दाटे । ऐसें न करावें ॥ १९ ॥

Eloquent, strong, and shrewd people should be quickly drawn to one's own side. One must never let wicked people come to dominate the whole affair.

ग्रामण्य वर्मीं सांपडावें । रगडून पीठचि करावें । करूनि मागुती सांवरावें । बुडऊं नये ॥ २० ॥

गावगुंड, भांडणतंटा करणारे यांना त्यांच्या नेमक्या कच्च्या दुव्यावर पकडून, चांगलेच रगडून, त्यांची पिठी पाडावी. पण नंतर मात्र त्यांना पुन्हा सावरून घ्यावे, त्यांचा पूर्ण नाश करू नये.

ग्रामण्य वर्मीं सांपडावें । रगडून पीठचि करावें । करूनि मागुती सांवरावें । बुडऊं नये ॥ २० ॥

A troublemaker or factional dispute should be caught at its weak point and thoroughly crushed. But afterward, one should set things right and restore balance again - not destroy it utterly.

खळदुर्जनासी भ्यालें । राजकारण नाहीं राखिलें । तेणें अवघें प्रगट जालें । बरें वाईट ॥ २१ ॥

दुष्ट, खोडसाळ माणसांना घाबरून जर राजकारण, गुप्तता राखली नाही, तर मग सगळे बरेवाईट उघडकीस येऊन बसते.

खळदुर्जनासी भ्यालें । राजकारण नाहीं राखिलें । तेणें अवघें प्रगट जालें । बरें वाईट ॥ २१ ॥

If one grows fearful of wicked, malicious people and fails to maintain proper strategy and discretion, then everything - good and bad alike - is laid bare for all to see.

समुदाव पाहिजे मोठा । तरी तनावा असाव्या बळकटा । मठ करुनी ताठा । धरूं नये ॥ २२ ॥

मोठा समुदाय हवा असेल, तर त्यासाठी लागणारी बळकट साधनसामग्री, तरतूद असावी लागते. मठ बांधून त्याचा फक्त ताठा, गर्व मात्र बाळगू नये.

समुदाव पाहिजे मोठा । तरी तनावा असाव्या बळकटा । मठ करुनी ताठा । धरूं नये ॥ २२ ॥

If one wants a large following, one needs strong resources and preparation behind it. One should not merely build a monastery and then hold on to pride and rigidity about it.

दुर्जन प्राणी समजावे । परी ते प्रगट न करावे । सज्जनापरीस आळवावे । महत्व देउनी ॥ २३ ॥

दुर्जन माणसे कोण आहेत हे मनातल्या मनात ओळखावे, पण ते उघड बोलून दाखवू नये. उलट सज्जनांपेक्षाही त्यांना जरा जास्त मान देऊन, गोंजारून घ्यावे.

दुर्जन प्राणी समजावे । परी ते प्रगट न करावे । सज्जनापरीस आळवावे । महत्व देउनी ॥ २३ ॥

Wicked people should be recognized inwardly for what they are, but this should never be made openly known. Instead, they should be coaxed along, even given more attention than the virtuous, so as to keep them favorable.

जनामधें दुर्जन प्रगट । तरी मग अखंड खटखट । याकारणें ते वाट । बुझूनि टाकावी ॥ २४ ॥

दुर्जन माणसांना उघडपणे उघड केले, तर मग सतत खटके, भांडणे होत राहतात. म्हणून तो मार्गच आधीपासून बंद करून टाकावा.

जनामधें दुर्जन प्रगट । तरी मग अखंड खटखट । याकारणें ते वाट । बुझूनि टाकावी ॥ २४ ॥

If wicked people are exposed openly before everyone, constant friction and quarrels follow. For this reason, that path should be closed off from the very start.

गनीमाच्या देखतां फौजा । रणशूरांच्या फुर्फुरिती भुजा । ऐसा पाहिजे किं राजा । कैपक्षी परमार्थी ॥ २५ ॥

शत्रूची सेना समोर दिसताच शूर योद्ध्यांचे बाहू स्फुरण पावतात, लढाईसाठी उत्सुक होतात. तसाच परमार्थाचा कैवारी, नेता खंबीर आणि सज्ज असावा लागतो.

गनीमाच्या देखतां फौजा । रणशूरांच्या फुर्फुरिती भुजा । ऐसा पाहिजे किं राजा । कैपक्षी परमार्थी ॥ २५ ॥

At the very sight of the enemy's forces, a brave warrior's arms quiver with eagerness for battle. In the same way, the leader who champions the spiritual cause must be equally bold and ready.

तयास देखतां दुर्जन धाके । बैसवी प्रचितीचे तडाखे । बंडपाषांडाचे वाखे । सहजचि होती ॥ २६ ॥

अशा नेत्याला पाहताच दुर्जन माणसे धास्तावतात, कारण तो प्रचितीचे, प्रत्यक्ष अनुभवाचे जबरदस्त तडाखे देतो. त्यामुळे बंडखोरी आणि पाखंडीपणा आपोआपच शमून जातो.

तयास देखतां दुर्जन धाके । बैसवी प्रचितीचे तडाखे । बंडपाषांडाचे वाखे । सहजचि होती ॥ २६ ॥

The mere sight of such a leader makes wicked people tremble, for he delivers powerful blows backed by direct proof and experience. Because of this, rebellion and heresy naturally subside on their own.

हे धूर्तपणाचीं कामें । राजकारण करावें नेमें । ढिलेपणाच्या संभ्रमें । जाऊं नये ॥ २७ ॥

ही सगळी कामे चतुराईची, धूर्तपणाची आहेत. राजकारण नियमितपणे, शिस्तीने करावे. ढिलेपणाच्या गोंधळात कधी जाऊ नये.

हे धूर्तपणाचीं कामें । राजकारण करावें नेमें । ढिलेपणाच्या संभ्रमें । जाऊं नये ॥ २७ ॥

All this calls for shrewdness and skill. Strategy must be conducted with discipline and regularity, never allowed to slide into the confusion of laxity.

कोठेंच पडेना दृष्टीं । ठाईं ठाईं त्याच्या गोष्टी । वाग्विळासें सकळ सृष्टी । वेधिली तेणें ॥ २८ ॥

तो स्वतः कुठेच प्रत्यक्ष दिसत नाही, तरी त्याच्याबद्दलच्या गोष्टी जिथेतिथे ऐकू येतात. त्याच्या वाणीच्या मोहिनीने त्याने अवघी सृष्टीच वेधून घेतलेली असते.

कोठेंच पडेना दृष्टीं । ठाईं ठाईं त्याच्या गोष्टी । वाग्विळासें सकळ सृष्टी । वेधिली तेणें ॥ २८ ॥

He himself may be nowhere directly seen, yet talk of him is heard everywhere. Through the sheer charm of his words, he has captivated the whole world.

हुंब्यासीं हुंबा लाऊन द्यावा । टोणप्यास टोणपा आणावा । लौंदास पुढें उभा करावा । दुसरा लौंद ॥ २९ ॥

उर्मट माणसाला उर्मट माणूसच भिडवावा, धटिंगणाला धटिंगणच आणावा आणि गुंडासमोर दुसरा गुंडच उभा करावा.

हुंब्यासीं हुंबा लाऊन द्यावा । टोणप्यास टोणपा आणावा । लौंदास पुढें उभा करावा । दुसरा लौंद ॥ २९ ॥

Match a blusterer with another blusterer, a blockhead with another blockhead, and set a rowdy face to face with another rowdy.

धटासी आणावा धट । उत्धटासी पाहिजे उत्धट । खटनटासी खटनट । अगत्य करी ॥ ३० ॥

कणखर माणसाला कणखर माणूसच आणावा, उद्धटाला उद्धटच हवा आणि खटपट्या, त्रासदायक माणसाला तसाच खटपट्या माणूस समोर उभा करावा.

धटासी आणावा धट । उत्धटासी पाहिजे उत्धट । खटनटासी खटनट । अगत्य करी ॥ ३० ॥

Against the tough, bring another tough one; against the insolent, an equally insolent one is needed; and against the scheming troublemaker, match him with an equally scheming one.

जैशास तैसा जेव्हां भेटे । तेव्हां मज्यालसी थाटे । इतुकें होतें परी धनी कोठें । दृष्टीस न पडे ॥ ३१ ॥

जेव्हा जैसा तैसा समोरासमोर येतो, तेव्हा सगळी व्यवस्था, सगळा बंदोबस्त थाटामाटात, नीट लागतो. एवढे सगळे घडते, पण त्यामागचा खरा धनी, खरा सूत्रधार मात्र कुठे दिसतच नाही.

जैशास तैसा जेव्हां भेटे । तेव्हां मज्यालसी थाटे । इतुकें होतें परी धनी कोठें । दृष्टीस न पडे ॥ ३१ ॥

When like is thus set against like, everything falls neatly into proper order. All this comes about, and yet the true master, the one who truly orchestrates it all, remains nowhere to be seen.