मातीचे देव धोंड्याचे देव । सोन्याचे देव रुप्याचे देव । काशाचे देव पितळेचे देव । तांब्याचे देव चित्रलेपे ॥ १ ॥

कोणी मातीचे देव पूजतात, कोणी दगडाचे; कोणी सोन्याचे देव पूजतात, कोणी रुप्याचे; कोणी कासे-पितळेचे देव पूजतात, तर कोणी तांब्याचे किंवा चित्रात रंगवलेले देव पूजतात.

मातीचे देव धोंड्याचे देव । सोन्याचे देव रुप्याचे देव । काशाचे देव पितळेचे देव । तांब्याचे देव चित्रलेपे ॥ १ ॥

Some worship gods made of clay, some of stone; some worship gods of gold, some of silver; some worship gods of bell-metal or brass, and some of copper, or painted images.

रुविच्या लांकडाचे देव पोंवळ्य्यांचे देव । बाण तांदळे नर्मदे देव । शालिग्राम काश्मिरी देव । सूर्यकांत सोमकांत ॥ २ ॥

कोणी विशिष्ट लाकडाचे देव पूजतात, कोणी पोवळ्याचे; कोणी बाणलिंग, तांदळा किंवा नर्मदेतले देव पूजतात; कोणी शाळिग्राम, काश्मिरी देव, सूर्यकांत किंवा सोमकांत मणी पूजतात.

रुविच्या लांकडाचे देव पोंवळ्य्यांचे देव । बाण तांदळे नर्मदे देव । शालिग्राम काश्मिरी देव । सूर्यकांत सोमकांत ॥ २ ॥

Some worship gods carved of fine wood, or of coral; some worship the banalinga, tandala, or stones from the Narmada; some worship the shaligram, deities from Kashmir, or the sun-gem and moon-gem.

तांब्रनाणीं हेमनाणी । कोणी पूजिती देवार्चनीं । चक्रांगीत चक्रतीर्थाहुनी । घेऊन येती ॥ ३ ॥

कोणी तांब्याची किंवा सोन्याची नाणी देव म्हणून पूजतात, तर कोणी चक्रांकित शिळा चक्रतीर्थासारख्या ठिकाणाहून खास आणतात.

तांब्रनाणीं हेमनाणी । कोणी पूजिती देवार्चनीं । चक्रांगीत चक्रतीर्थाहुनी । घेऊन येती ॥ ३ ॥

Some worship copper or gold coins as deities in their devotions, while others fetch specially marked, chakra-bearing stones from places like Chakratirtha.

उदंड उपासनेचे भेद । किती करावे विशद । आपलाले आवडीचा वेध । लागला जनीं ॥ ४ ॥

उपासनेचे असे किती तरी भेद-प्रकार आहेत, त्यांचे तपशीलवार वर्णन तरी किती करावे? प्रत्येकाला आपापल्या आवडीचा ध्यास लागलेला असतो.

उदंड उपासनेचे भेद । किती करावे विशद । आपलाले आवडीचा वेध । लागला जनीं ॥ ४ ॥

The kinds of worship are countless; how far can one go on describing them in detail? Every person is caught up in the pursuit of his own particular liking.

परी त्या सकळांचें हि कारण । मुळीं पाहावें स्मरण । तया स्मरणाचे अंश जाण । नाना देवतें ॥ ५ ॥

पण या सगळ्यांच्या मुळाशी असणारे कारण म्हणजे मूळ स्मरण (परमेश्वराचे स्मरण) आहे, हे लक्षात घ्यावे. या नाना देवता म्हणजे त्या मूळ स्मरणाचेच अंश आहेत, हे जाणावे.

परी त्या सकळांचें हि कारण । मुळीं पाहावें स्मरण । तया स्मरणाचे अंश जाण । नाना देवतें ॥ ५ ॥

But one should look to the root cause behind all of this: it is remembrance of God itself. Know that these many deities are but fragments of that one original remembrance.

मुळीं द्रष्टा देव तो येक । त्याचे जाहाले अनेक । समजोन पाहातां विवेक । उमजों लागे ॥ ६ ॥

मुळात द्रष्टा (साक्षी) असा देव एकच आहे, त्याचेच हे अनेक रूप बनले आहेत. विवेकाने समजून पाहिले, की हे हळूहळू उमगू लागते.

मुळीं द्रष्टा देव तो येक । त्याचे जाहाले अनेक । समजोन पाहातां विवेक । उमजों लागे ॥ ६ ॥

In truth, there is but one God, the witnessing Self, and it is He who has taken on these many forms. Understanding this with discernment, it gradually becomes clear.

देह्यावेगळी भक्ति फावेना । देह्यावेगळा देव पावेना । याकारणें मूळ भजना । देहेचि आहे ॥ ७ ॥

शरीराशिवाय भक्तीच घडत नाही, आणि शरीराशिवाय देवही प्राप्त होत नाही. म्हणून भजनाचे मूळ साधनच शरीर आहे.

देह्यावेगळी भक्ति फावेना । देह्यावेगळा देव पावेना । याकारणें मूळ भजना । देहेचि आहे ॥ ७ ॥

Devotion cannot happen apart from the body, nor can God be attained apart from the body. For this reason, the body itself is the very foundation of worship.

देहे मुळींच केला वाव । तरी भजनासी कैंचा ठाव । म्हणोनी भजनाचा उपाव । देह्यात्मयोगें ॥ ८ ॥

शरीरालाच मुळात नाहीसे, निरर्थक मानले, तर मग भजनाला जागाच कुठे उरणार? म्हणून देह आणि आत्मा यांच्या संयोगानेच भजनाचा उपाय साधतो.

देहे मुळींच केला वाव । तरी भजनासी कैंचा ठाव । म्हणोनी भजनाचा उपाव । देह्यात्मयोगें ॥ ८ ॥

If the body itself were dismissed as utterly worthless, then where would worship even find a place? So it is through the union of body and Self that the means of worship is accomplished.

देहेंविण देव कैसा भजावा । देहेंविण देव कैसा पुजावा । देह्याविण मोहछाव कैसा करावा । कोण्या प्रकारें ॥ ९ ॥

शरीराशिवाय देवाची भक्ती तरी कशी करावी? शरीराशिवाय देवाची पूजा तरी कशी करावी? आणि शरीराशिवाय उत्सव-सोहळे तरी कोणत्या प्रकारे साजरे करावेत?

देहेंविण देव कैसा भजावा । देहेंविण देव कैसा पुजावा । देह्याविण मोहछाव कैसा करावा । कोण्या प्रकारें ॥ ९ ॥

Without a body, how could one ever worship God? Without a body, how could one ever offer God worship? And without a body, in what manner could festivals and celebrations ever be held?

अत्र गंध पत्र पुष्प । फल तांबोल धूप दीप । नाना भजनाचा साक्षेप । कोठें करावा ॥ १० ॥

अन्न, गंध, पत्री, फुले, फळे, तांबूल, धूप, दीप - अशा नाना उपचारांनी भजन करण्याचा खटाटोप शरीराशिवाय कोठे तरी करता येईल का?

अत्र गंध पत्र पुष्प । फल तांबोल धूप दीप । नाना भजनाचा साक्षेप । कोठें करावा ॥ १० ॥

Food, sandal paste, leaves, flowers, fruit, betel, incense, and lamps - without a body, where could one even undertake all these varied acts of worship?

देवाचें तीर्थ कैसें घ्यावें । देवासी गंध कोठें लावावें । मंत्रपुष्प तरी वावें । कोणें ठाईं ॥ ११ ॥

शरीराशिवाय देवाचे तीर्थ तरी कसे घ्यावे? देवाला गंध तरी कोठे लावावे? आणि मंत्रपुष्प तरी कोणत्या ठिकाणी अर्पण करावे?

देवाचें तीर्थ कैसें घ्यावें । देवासी गंध कोठें लावावें । मंत्रपुष्प तरी वावें । कोणें ठाईं ॥ ११ ॥

Without a body, how could one receive God's sacred water? Where could one apply sandal paste to God? And where would one even offer the concluding mantra-flowers?

म्हणोनी देह्याविण आडतें । अवघें सांकडेंचि पडतें । देह्याकरितां घडतें । भजन कांहीं ॥ १२ ॥

म्हणूनच शरीराशिवाय सगळेच अडते, सगळे प्रसंगच अडचणीचे होऊन बसतात. देहाच्या साह्यानेच काही ना काही भजन घडू शकते.

म्हणोनी देह्याविण आडतें । अवघें सांकडेंचि पडतें । देह्याकरितां घडतें । भजन कांहीं ॥ १२ ॥

Therefore, without a body, everything comes to a halt; everything turns into a hindrance. It is only by means of the body that any worship at all becomes possible.

देव देवता भूतें देवतें । मुळींचे सामर्थ्ये आहे तेथें । अधिकारें नाना देवतें । भजत जावीं ॥ १३ ॥

देव, देवता, भूते, उपदेवता - या सर्वांमध्ये मुळातले तेच सामर्थ्य वसलेले आहे. ज्याच्या त्याच्या अधिकाराप्रमाणे या नाना देवतांची भक्ती करत जावी.

देव देवता भूतें देवतें । मुळींचे सामर्थ्ये आहे तेथें । अधिकारें नाना देवतें । भजत जावीं ॥ १३ ॥

In God, in the deities, in spirits, in minor divinities - the same original power is present everywhere. According to one's own capacity, one should go on worshipping these various deities.

नाना देवीं भजन केलें । तें मूळ पुरुषासी पावलें । याकारणें सन्मानिलें । पाहिजे सकळ कांहीं ॥ १४ ॥

निरनिराळ्या देवतांची जी भक्ती केली जाते, ती अंतिमतः त्या मूळ पुरुषापर्यंतच (परमेश्वरापर्यंतच) पोहोचते. म्हणून या सर्व देवतांचा आदर-सन्मान राखलाच पाहिजे.

नाना देवीं भजन केलें । तें मूळ पुरुषासी पावलें । याकारणें सन्मानिलें । पाहिजे सकळ कांहीं ॥ १४ ॥

Worship offered to any of the various deities ultimately reaches that one original Being, God Himself. For this reason, all of them deserve respect and honor.

मायावल्ली फांपावली । नाना देहेफळीं लगडली । मुळींची जाणीव कळों आली । फळामधें ॥ १५ ॥

मायेची वेल सर्वत्र पसरलेली आहे, तिला अनेक देहरूपी फळे लगडलेली आहेत. पण त्या प्रत्येक फळात मुळातली एकच जाणीव (चैतन्य) वसलेली दिसून येते.

मायावल्ली फांपावली । नाना देहेफळीं लगडली । मुळींची जाणीव कळों आली । फळामधें ॥ १५ ॥

The vine of maya has spread everywhere, laden with countless fruits in the form of bodies. Yet within each fruit, one comes to recognize the very same original consciousness.

म्हणोनी येळील न करावें । पाहाणें तें येथेंचि पाहावें । ताळा पडतां राहावें । समाधानें ॥ १६ ॥

म्हणून याबाबतीत उथळपणा करू नये; जे पाहायचे आहे ते येथेच, याच अनुभवात पाहावे. एकदा याचा ताळमेळ लागला, की समाधानाने राहावे.

म्हणोनी येळील न करावें । पाहाणें तें येथेंचि पाहावें । ताळा पडतां राहावें । समाधानें ॥ १६ ॥

So one should not treat this matter lightly; whatever is to be seen should be seen right here, in this very experience. Once this understanding falls into place, one should rest content.

प्राणी संसार टाकिती । देवास धुंडीत फिरती । नाना अनुमानीं पडती । जेथ तेथें ॥ १७ ॥

काही लोक संसार सोडून देवाला शोधत फिरतात, पण जिथे तिथे नाना प्रकारच्या तर्क-वितर्कांतच अडकून राहतात.

प्राणी संसार टाकिती । देवास धुंडीत फिरती । नाना अनुमानीं पडती । जेथ तेथें ॥ १७ ॥

Some people abandon worldly life and go about searching for God, but everywhere they end up caught in endless speculation and doubt.

लोकांची पाहातां रिती । लोक देवार्चनें करिती । अथवा क्षत्रदेव पाहाती । ठाईं ठाईं ॥ १८ ॥

लोकांची रीत पाहिली तर कोणी देवाची पूजा-अर्चा करतात, तर कोणी ठिकठिकाणी क्षेत्रदेवता (स्थानिक देवता) शोधत जातात.

लोकांची पाहातां रिती । लोक देवार्चनें करिती । अथवा क्षत्रदेव पाहाती । ठाईं ठाईं ॥ १८ ॥

Observing people's ways, some perform worship and rites for God, while others go about seeking out local deities in shrine after shrine.

अथवा नाना अवतार । ऐकोनी धरिती निर्धार । परी तें अवघें सविस्तर । होऊन गेलें ॥ १९ ॥

किंवा देवाचे नाना अवतार ऐकून त्यांवरच निर्धार, श्रद्धा ठेवतात. पण हे सगळे तर विस्ताराने आधीच सांगून झालेले आहे.

अथवा नाना अवतार । ऐकोनी धरिती निर्धार । परी तें अवघें सविस्तर । होऊन गेलें ॥ १९ ॥

Or, hearing of God's many incarnations, they fix their faith upon them. But all of this has already been explained at length elsewhere.

येक ब्रह्माविष्णुमहेश । ऐकोन म्हणतीं हे विशेष । गुणातीत जो जगदीश । तो पाहिला पाहिजे ॥ २० ॥

कोणी ब्रह्मा-विष्णु-महेश यांचे माहात्म्य ऐकून म्हणतात, हेच खास श्रेष्ठ देव. पण खरे तर जो गुणातीत जगदीश्वर आहे, तोच पाहिला पाहिजे.

येक ब्रह्माविष्णुमहेश । ऐकोन म्हणतीं हे विशेष । गुणातीत जो जगदीश । तो पाहिला पाहिजे ॥ २० ॥

Some, hearing of Brahma, Vishnu, and Shiva, say these are the special, supreme gods. But truly, it is the Lord of the universe who transcends all qualities that one must come to see.

देवासी नाहीं थानमान । कोठें करावें भजन । हा विचार पाहातां अनुमान । होत जातो ॥ २१ ॥

परब्रह्म देवाला कोणतेही स्थान-ठिकाण नाही, मग त्याची भक्ती कोठे करावी? हा विचार करू गेले, की मन नुसत्या तर्क-वितर्कातच फिरत राहते.

देवासी नाहीं थानमान । कोठें करावें भजन । हा विचार पाहातां अनुमान । होत जातो ॥ २१ ॥

God, the Absolute, has no fixed place or location - so where should one even perform worship? Pondering this question, the mind only ends up wandering in mere speculation.

नसतां देवाचें दर्शन । कैसेन होईजे पावन । धन्य धन्य ते साधुजन । सकळ जाणती ॥ २२ ॥

देवाचे प्रत्यक्ष दर्शन झाल्याशिवाय पावन तरी कसे व्हावे? असे जे साधुजन हे सगळे रहस्य जाणतात, तेच खरोखर धन्य होत.

नसतां देवाचें दर्शन । कैसेन होईजे पावन । धन्य धन्य ते साधुजन । सकळ जाणती ॥ २२ ॥

Without a direct vision of God, how can one ever become purified? Blessed indeed, truly blessed, are those saintly ones who know this whole mystery.

भूमंडळी देव नाना । त्यांची भीड उलंघेना । मुख्य देव तो कळेना । कांहीं केल्यां ॥ २३ ॥

या पृथ्वीवर नाना देव आहेत, आणि त्यांच्याविषयीचा धाक-आदर ओलांडताही येत नाही. पण खरा मुख्य देव मात्र काहीही केले तरी कळत नाही.

भूमंडळी देव नाना । त्यांची भीड उलंघेना । मुख्य देव तो कळेना । कांहीं केल्यां ॥ २३ ॥

There are countless gods on this earth, and one cannot simply brush past the awe they command. Yet the one principal God remains uncomprehended, whatever one may try.

कर्तुत्व वेगळें करावें । मग त्या देवासी पाहावें । तरीच कांहींयेक पडे ठावें । गौप्यगुह्य ॥ २४ ॥

स्वतःच्या कर्तेपणाचा अभिमान बाजूला सारावा, मगच त्या मुख्य देवाला पाहावे. तेव्हाच त्या गूढ रहस्याचे काहीतरी ज्ञान होऊ शकते.

कर्तुत्व वेगळें करावें । मग त्या देवासी पाहावें । तरीच कांहींयेक पडे ठावें । गौप्यगुह्य ॥ २४ ॥

One must set aside the sense of being the doer, and only then seek to see that principal God. Only then can something of this hidden mystery become known.

तें दिसेना ना भासेना । कल्पांतीं हि नासेना । सुकृतावेगळें विश्वासेना । तेथें मन ॥ २५ ॥

ते तत्त्व डोळ्यांना दिसत नाही, भासतही नाही आणि कल्पांतीसुद्धा त्याचा नाश होत नाही. पूर्वपुण्याईशिवाय त्या तत्त्वावर मनाचा विश्वासही बसत नाही.

तें दिसेना ना भासेना । कल्पांतीं हि नासेना । सुकृतावेगळें विश्वासेना । तेथें मन ॥ २५ ॥

That Reality is neither seen nor perceived, and it never perishes even at the great dissolution. Without accumulated merit, the mind cannot even come to have faith in it.

उदंड कल्पिते कल्पना । उदंड इछिते वासना । अभ्यांतरीं तरंग नाना । उदयातें पावती ॥ २६ ॥

माणूस अगणित कल्पना रचत असतो, अगणित वासना इच्छित असतो; अंतःकरणात नाना प्रकारच्या लहरी सतत उठत राहतात.

उदंड कल्पिते कल्पना । उदंड इछिते वासना । अभ्यांतरीं तरंग नाना । उदयातें पावती ॥ २६ ॥

The mind spins endless notions and craves endless desires; countless waves keep rising within the inner being.

म्हणोनी कल्पनारहित । तेचि वस्तु शाश्वत । अंत नाहीं म्हणोनी अनंत । बोलिजे तया ॥ २७ ॥

म्हणून जी कल्पनांच्या पलीकडची असते, तीच खरी शाश्वत वस्तू होय. तिला अंत नसतो, म्हणून तिला 'अनंत' असे म्हटले जाते.

म्हणोनी कल्पनारहित । तेचि वस्तु शाश्वत । अंत नाहीं म्हणोनी अनंत । बोलिजे तया ॥ २७ ॥

Therefore, only that which is free of all mental fabrication is the truly eternal Reality. Since it has no end, it is called the Infinite.

हें ज्ञानदृष्टीनें पाहावें । पाहोनी तेथेंचि राहावें । निजध्यासें तद्रूप व्हावें । संगत्यागें ॥ २८ ॥

हे तत्त्व ज्ञानदृष्टीने पाहावे, आणि पाहून त्यातच स्थिर राहावे. निजध्यासाने आणि संगत्यागाने त्याच्याशी एकरूप व्हावे.

हें ज्ञानदृष्टीनें पाहावें । पाहोनी तेथेंचि राहावें । निजध्यासें तद्रूप व्हावें । संगत्यागें ॥ २८ ॥

This Reality should be seen with the eye of knowledge, and having seen it, one should abide in it alone. Through constant meditation and by renouncing all attachment, one should become one with it.

नाना लीळा नाना लघवें । तें काये जाणिजे बापुड्या जीवें । संतसंगें स्वानुभवें । स्थिति बाणे ॥ २९ ॥

त्याच्या नाना लीला, नाना लाघवे (चमत्कार) हे या बापुड्या जीवाला काय कळणार? संतांच्या संगतीने, स्वतःच्या अनुभवानेच ती स्थिती अंगी बाणते.

नाना लीळा नाना लघवें । तें काये जाणिजे बापुड्या जीवें । संतसंगें स्वानुभवें । स्थिति बाणे ॥ २९ ॥

What can this poor, limited soul ever know of His countless plays and wonders? It is only through the company of saints and one's own direct experience that this state is truly gained.

ऐसी सूक्ष्म स्थिति गती । कळतां चुके अधोगती । सद्‍गुरुचेनि सद्‍गती । तत्काळ होते ॥ ३० ॥

अशी ही सूक्ष्म स्थिती-गती एकदा कळली, की अधोगती चुकते, टळते. आणि सद्गुरूंच्याच कृपेने तात्काळ सद्गती प्राप्त होते.

ऐसी सूक्ष्म स्थिति गती । कळतां चुके अधोगती । सद्‍गुरुचेनि सद्‍गती । तत्काळ होते ॥ ३० ॥

Once this subtle state and its way are understood, downfall is averted. And it is through the Sadguru's grace alone that true, blessed liberation is attained at once.