कथेचें घमंड भरून द्यावें । आणी निरूपणीं विवरावें । उणें पडोंचि नेदावें । कोणीयेकविषीं ॥ १ ॥

कथा सांगताना ती पूर्ण आत्मविश्वासाने, रुबाबात सांगावी आणि निरूपण नीट उलगडून समजावून द्यावे. कोणत्याही बाबतीत उणेपणा राहू देऊ नये.

कथेचें घमंड भरून द्यावें । आणी निरूपणीं विवरावें । उणें पडोंचि नेदावें । कोणीयेकविषीं ॥ १ ॥

One should deliver the discourse with full confidence and dignity, and explain its meaning thoroughly. Nothing should be left lacking in any respect.

भेजणार खालें पडिला । तो भेजणारी जाणितला । नेणता लोक उगाच राहिला । टकमकां पाहात ॥ २ ॥

जो वक्ता बोलताना अडखळतो, गोंधळतो, तो अडखळणारा आहे हे श्रोत्यांना लगेच कळते. अजाण श्रोते मात्र नुसते टकमक पाहत राहतात, त्यांना काही कळत नाही.

भेजणार खालें पडिला । तो भेजणारी जाणितला । नेणता लोक उगाच राहिला । टकमकां पाहात ॥ २ ॥

If the speaker falters and stumbles while speaking, the listeners immediately recognize him as a faltering speaker. The ignorant among the audience simply sit there, staring blankly, understanding nothing.

उत्तर विलंबीं पडिलें । श्रोतयांस कळों आलें । म्हणिजे महत्व उडालें । वक्तयाचें ॥ ३ ॥

उत्तर द्यायला वेळ लागला, की श्रोत्यांच्या लक्षात येते की वक्त्याला नीट उत्तर सुचत नाही. मग वक्त्याचे महत्त्व, त्याचा दरारा नाहीसा होतो.

उत्तर विलंबीं पडिलें । श्रोतयांस कळों आलें । म्हणिजे महत्व उडालें । वक्तयाचें ॥ ३ ॥

If the answer to a question is delayed, the listeners realize that the speaker does not really know it, and so the speaker's stature and authority is lost.

थोडें बोलोनि समाधान करणें । रागेजोन तरी मन धरणें । मनुष्य वेधींच लावणें । कोणीयेक ॥ ४ ॥

थोडक्या शब्दांत श्रोत्यांचे समाधान करावे. कोणी रागावले तरी स्वतःचे मन शांत ठेवावे. प्रत्येक माणसाला गोष्टीत गुंतवून, आवड निर्माण करून घ्यावी.

थोडें बोलोनि समाधान करणें । रागेजोन तरी मन धरणें । मनुष्य वेधींच लावणें । कोणीयेक ॥ ४ ॥

One should satisfy people with few words, and keep one's own temper in check even if provoked to anger. Every person should be drawn in and held with interest.

सोसवेना चिणचिण केली । तेथें तामसवृत्ती दिसोन आली । आवघी आवडी उडाली । श्रोतयाची ॥ ५ ॥

जर वक्त्याने असह्य होईल इतकी चिडचिड, कुरकुर केली, तर त्यात त्याचा तामसी स्वभाव दिसून येतो. मग श्रोत्याची सगळी आवड, गोडी नाहीशी होऊन जाते.

सोसवेना चिणचिण केली । तेथें तामसवृत्ती दिसोन आली । आवघी आवडी उडाली । श्रोतयाची ॥ ५ ॥

If the speaker shows irritable nagging that becomes unbearable, it reveals a base, tamasic nature in him, and all the listener's interest and liking simply vanish.

कोण कोण राजी राखिले । कोण कोण मनी भंगिले । क्षणक्षणा परीक्षिले । पाहिजे लोक ॥ ६ ॥

कोणाकोणाला आपण खूश ठेवले आणि कोणाकोणाचे मन दुखावले, याची क्षणोक्षणी पारख करत राहावी.

कोण कोण राजी राखिले । कोण कोण मनी भंगिले । क्षणक्षणा परीक्षिले । पाहिजे लोक ॥ ६ ॥

One must constantly observe and judge who has been kept pleased and whose heart has been hurt, examining people moment by moment.

शिष्य विकल्पें रान घेत । गुरु मागें मागें धांवतो । विचार पाहों जातां तो । विकल्पचि अवघा ॥ ७ ॥

शिष्य मनात शंका, संशय घेऊन इकडे तिकडे भरकटत जातो, आणि गुरूला त्याच्यामागे धावावे लागते. नीट विचार केला तर हे सगळे शिष्याच्या मनातील नुसत्या विकल्पाचेच खेळ असते.

शिष्य विकल्पें रान घेत । गुरु मागें मागें धांवतो । विचार पाहों जातां तो । विकल्पचि अवघा ॥ ७ ॥

The disciple, filled with doubt, wanders off astray, and the guru must keep running after him. On close examination, this whole affair turns out to be nothing but the disciple's own doubt and delusion.

आशाबद्धी क्र्यियाहीन । नाहीं च्यातुर्याचें लक्षण । ते महंतीची भणभण । बंद नाहीं ॥ ८ ॥

जो केवळ आशाळभूत आहे पण कृतीशून्य आहे, त्याच्यात चातुर्याचे कोणतेही लक्षण नसते. अशा माणसाची महंतपणाची बडबड केवळ पोकळ असते, तिला काही आवरबंद नसतो.

आशाबद्धी क्र्यियाहीन । नाहीं च्यातुर्याचें लक्षण । ते महंतीची भणभण । बंद नाहीं ॥ ८ ॥

One who is full of expectation but devoid of action shows no sign of true skill. Such a person's claim to being a spiritual master is mere empty talk, with no substance to restrain it.

ऐसे गोसावी हळु पडती । ठाईं ठाईं कष्टी होती । तेथें संगतीचे लोक पावती । सुख कैचें ॥ ९ ॥

असे साधू, गोसावी हळूहळू ढासळत जातात आणि जिथेतिथे कष्टी, त्रासलेले दिसतात. मग त्यांच्या संगतीत राहणाऱ्या लोकांना तरी सुख कुठून मिळणार?

ऐसे गोसावी हळु पडती । ठाईं ठाईं कष्टी होती । तेथें संगतीचे लोक पावती । सुख कैचें ॥ ९ ॥

Such ascetics gradually decline and grow distressed wherever they go. In that condition, how can the people who keep their company ever find happiness?

जिकडे तिकडे कीर्ति माजे । सगट लोकांस हव्यास उपजे । लोक राजी राखोन कीजे । सकळ कांहीं ॥ १० ॥

जिकडेतिकडे आपली कीर्ती पसरली, की सगळ्या लोकांना आपल्याबद्दल ओढ, उत्सुकता निर्माण होते. मग जे जे करायचे ते लोकांना राजी ठेवूनच करावे.

जिकडे तिकडे कीर्ति माजे । सगट लोकांस हव्यास उपजे । लोक राजी राखोन कीजे । सकळ कांहीं ॥ १० ॥

Once one's reputation spreads far and wide, all sorts of people develop an eager longing to be near. Whatever one then does, it should be done in a way that keeps people pleased.

परलोकीं वास करावा । समुदाव उगाच पाहावा । मागण्याचा तगादा न लवावा । कांहीं येक ॥ ११ ॥

मन कायम परलोकाकडे, परमार्थाकडे लावून ठेवावे आणि जमलेला समुदाय केवळ ओघाओघाने, आसक्तीविना सांभाळावा. कशाचीही मागणी करण्याचा तगादा कधी लावू नये.

परलोकीं वास करावा । समुदाव उगाच पाहावा । मागण्याचा तगादा न लवावा । कांहीं येक ॥ ११ ॥

One should keep the mind fixed on the world beyond, and look after the gathered following without real attachment, only incidentally. One should never press anyone with demands or requests.

जिकडे जग तिकडे जगन्नायेक । कळला पाहिजे विवेक । रात्रीदिवस विवेकी लोक । सांभाळीत जाती ॥ १२ ॥

जिकडे जग आहे तिकडेच जगन्नायक परमेश्वरही आहे, हा विवेक कळला पाहिजे. विवेकी लोक रात्रंदिवस हे भान जपत राहतात.

जिकडे जग तिकडे जगन्नायेक । कळला पाहिजे विवेक । रात्रीदिवस विवेकी लोक । सांभाळीत जाती ॥ १२ ॥

Wherever the world is, there too is the Lord of the world present - this discernment must be grasped. Truly discerning people hold on to this awareness day and night.

जो जो लोक दृष्टीस पडिला । तो तो नष्ट ऐसा कळला । अवघेच नष्ट येकला भला । काशावरुनी ॥ १३ ॥

जो जो माणूस नजरेस पडतो, तो तो भ्रष्ट, वाईट आढळतो. मग सगळेच जर वाईट असतील, तर आपण एकटेच भले आहोत असे कशाच्या आधारावर म्हणावे?

जो जो लोक दृष्टीस पडिला । तो तो नष्ट ऐसा कळला । अवघेच नष्ट येकला भला । काशावरुनी ॥ १३ ॥

Every person one comes across turns out to be corrupt in some way. But if everyone else is wicked, on what grounds can one claim to be the sole virtuous one?

वोस मुलकीं काये पाहावें । लोकांवेगळें कोठें राहावें । तर्ह्हे खोटी सांडतें घ्यावें । कांहीं येक ॥ १४ ॥

ओसाड, निर्जन जागी जाऊन तरी काय पाहायचे? लोकांपासून वेगळे राहायचे तरी कुठे? त्यापेक्षा चुकीची वृत्ती सोडून, थोडेफार जुळवून घ्यावे.

वोस मुलकीं काये पाहावें । लोकांवेगळें कोठें राहावें । तर्ह्हे खोटी सांडतें घ्यावें । कांहीं येक ॥ १४ ॥

What is there to gain by going off to some deserted, empty place? And where indeed can one live apart from people altogether? Better to drop the wrong attitude and adjust, at least to some extent.

तस्मात लोकिकीं वर्ततां नये । त्यास महंती कामा नये । परत्र साधनाचा उपाये । श्रवण करून असावें ॥ १५ ॥

म्हणून ज्याला लोकांमध्ये नीट वागता येत नाही, त्याने महंतपणाच्या भानगडीत पडू नये. त्याऐवजी परलोकसाधनेचे उपाय ऐकत, श्रवणात मग्न राहावे.

तस्मात लोकिकीं वर्ततां नये । त्यास महंती कामा नये । परत्र साधनाचा उपाये । श्रवण करून असावें ॥ १५ ॥

Therefore, one who cannot conduct himself well among people should not take up the role of a spiritual master at all. Instead, he should occupy himself with listening to teachings about the means to liberation.

आपणासी बरें पोहतां नये । लोक बुडवावयाचें कोण कार्य । गोडी आवडी वायां जाये । विकल्पचि अवघा ॥ १६ ॥

ज्याला स्वतःलाच नीट पोहता येत नाही, त्याने दुसऱ्यांना बुडवण्याचे काम कशाला करावे? असे केल्याने लोकांची गोडी, आवड फुकट जाते आणि सगळे नुसते विकल्पातच बुडून जाते.

आपणासी बरें पोहतां नये । लोक बुडवावयाचें कोण कार्य । गोडी आवडी वायां जाये । विकल्पचि अवघा ॥ १६ ॥

One who cannot swim properly himself has no business trying to take others across - he will only drown them. In this way the goodwill and affection people had is wasted, and everything ends in mere doubt and confusion.

अभ्यासें प्रगट व्हावें । नाहीं तरी झांकोन असावें । प्रगट होऊन नासावें । हें बरें नव्हे ॥ १७ ॥

पुरेसा अभ्यास, तयारी झाल्यावरच लोकांसमोर प्रगट व्हावे. नाहीतर झाकून, लपून राहावे. उगाच प्रगट होऊन शेवटी बिघडवून घेणे बरे नाही.

अभ्यासें प्रगट व्हावें । नाहीं तरी झांकोन असावें । प्रगट होऊन नासावें । हें बरें नव्हे ॥ १७ ॥

One should come out into public only after sufficient practice and preparation; otherwise, it is better to remain hidden. To come forward prematurely and then ruin things is not a good course.

मंद हळु हळु चालतो । चपळ कैसा अटोपतो । अरबी फिरवणार तो । कैसा असावा ॥ १८ ॥

मंद घोडा हळूहळू चालतो, त्याला चपळ घोड्याची बरोबरी कशी जमणार? आणि अरबी, चपळ घोड्याला फिरवणारा स्वार तरी कसा कणखर, कुशल असावा लागतो, याचा विचार करावा.

मंद हळु हळु चालतो । चपळ कैसा अटोपतो । अरबी फिरवणार तो । कैसा असावा ॥ १८ ॥

A slow, dull horse walks at its own gentle pace - how can it keep up with a swift one? And consider what kind of skilled rider it takes to handle a spirited Arabian horse.

हे धकाधकीचीं कामें । तिक्षण बुद्धीचीं वर्में । भोळ्या भावार्थें संभ्रमें । कैसें घडे ॥ १९ ॥

हे लोकसंग्रहाचे, कारभाराचे काम फार धकाधकीचे आहे, त्यासाठी तीक्ष्ण बुद्धीचे वर्मच लागते. नुसत्या भोळ्या भावार्थाने, गोंधळलेल्या मनाने हे कसे साधणार?

हे धकाधकीचीं कामें । तिक्षण बुद्धीचीं वर्में । भोळ्या भावार्थें संभ्रमें । कैसें घडे ॥ १९ ॥

This work of leading and managing people is a strenuous, high-stakes affair, and its essential skill lies in sharp intelligence. How can it possibly be accomplished with mere simple-hearted faith and a confused mind?

सेत केलें परी वाहेना । जवार केलें परी फिरेना । जन मेळविलें परी धरेना । अंतर्यामीं ॥ २० ॥

शेत तयार केले, पण त्याला पीक येत नाही. जोंधळा पेरला, पण तो नीट उगवत नाही. तसेच लोक जमवले, पण त्यांचे मन अंतःकरणापासून टिकून राहत नाही.

सेत केलें परी वाहेना । जवार केलें परी फिरेना । जन मेळविलें परी धरेना । अंतर्यामीं ॥ २० ॥

A field was prepared but yields no crop; millet was sown but does not sprout properly. In the same way, people were gathered, but their hearts do not remain truly attached.

जरी चढती वाढती आवडी उठे । तरी परमार्थ प्रगटे । घसघस करितां विटे । सगट लोकु ॥ २१ ॥

लोकांची आवड, ओढ जर वाढत वाढत जाईल, तरच परमार्थाचा प्रसार होतो. पण जबरदस्ती, रेटारेटी केली, तर सगळे लोक कंटाळून जातात.

जरी चढती वाढती आवडी उठे । तरी परमार्थ प्रगटे । घसघस करितां विटे । सगट लोकु ॥ २१ ॥

Only if people's interest and liking keeps genuinely growing does spiritual teaching truly spread. But if one forces and pushes it upon them, everyone simply grows disgusted and turns away.

आपलें लोकांस मानेना । लोकांचें आपणांस मानेना । अवघा विकल्पचि मना । समाधान कैचें ॥ २२ ॥

आपले म्हणणे लोकांना पटत नाही आणि लोकांचे म्हणणे आपल्याला पटत नाही. मनात नुसता विकल्पच भरून राहतो, मग समाधान कुठून मिळणार?

आपलें लोकांस मानेना । लोकांचें आपणांस मानेना । अवघा विकल्पचि मना । समाधान कैचें ॥ २२ ॥

What one holds is not accepted by others, and what others hold is not accepted by oneself. The mind is filled with nothing but conflict and doubt - so where can any satisfaction be found?

नासक दीक्षा सिंतरु लोक । तेथें कैचा असेल विवेक । जेथें बळावला अविवेक । तेथें राहणें खोटें ॥ २३ ॥

जिथे दीक्षाच भ्रष्ट झालेली आहे आणि लोकही लबाड, कपटी आहेत, तिथे विवेक कुठून असणार? जिथे अविवेक बळावलेला असतो, तिथे राहणे चुकीचेच.

नासक दीक्षा सिंतरु लोक । तेथें कैचा असेल विवेक । जेथें बळावला अविवेक । तेथें राहणें खोटें ॥ २३ ॥

Where the very initiation has become corrupted and the people are deceitful, what discernment can possibly exist there? Where a lack of discernment has grown dominant, it is wrong to go on staying.

बहुत दिवस श्रम केला । सेवटीं अवघाचि वेर्थ गेला । आपणास ठाकेना गल्बला । कोणें करावा ॥ २४ ॥

पुष्कळ दिवस कष्ट केले, पण शेवटी ते सगळे वाया गेले. हा गोंधळ, गडबड आपल्याला झेपणारी नाही, तर मग तो कोणी तरी का करावा?

बहुत दिवस श्रम केला । सेवटीं अवघाचि वेर्थ गेला । आपणास ठाकेना गल्बला । कोणें करावा ॥ २४ ॥

Much effort was put in over many days, but in the end it all came to nothing. Such turmoil does not suit oneself at all - so why should anyone take it up?

संगीत चालिला तरी तो व्याप । नाहीं तरी अवघाचि संताप । क्षणक्षणा विक्षेप । किती म्हणौनि संगावा ॥ २५ ॥

काम नीट, एकजुटीने चालले तरी तो एक व्यापच असतो, आणि नीट नाही चालले तर नुसताच संताप होतो. क्षणोक्षणी अडथळे येतात, ते किती म्हणून सांगत बसावे?

संगीत चालिला तरी तो व्याप । नाहीं तरी अवघाचि संताप । क्षणक्षणा विक्षेप । किती म्हणौनि संगावा ॥ २५ ॥

Even when a joint undertaking runs smoothly, it remains a heavy burden; and when it does not, it brings nothing but distress. Obstacles arise at every moment - how much of this should one even recount?

मूर्ख मूर्खपणें भरंगळती । ज्ञातेपणें कळ्हो करिती । होते दोहींकडे फजिती । लोकांमधें ॥ २६ ॥

मूर्ख माणसे मूर्खपणाने भरकटत जातात, तर शहाणी, ज्ञानी माणसे आपल्या चतुराईने भांडणतंटे उभे करतात. दोन्हीकडून लोकांमध्ये फजितीच होते.

मूर्ख मूर्खपणें भरंगळती । ज्ञातेपणें कळ्हो करिती । होते दोहींकडे फजिती । लोकांमधें ॥ २६ ॥

Fools wander astray through sheer foolishness, while the clever create disputes and quarrels through their cleverness. Either way, the result is disgrace among people.

कारबार आटोपेना करवेना । आणि उगेंहि राहेना । याकारणें सकळ जना । काये म्हणावें ॥ २७ ॥

कारभार पुरा करताही येत नाही आणि सोडूनही देता येत नाही, आणि स्वस्थही बसवत नाही. अशा वेळी सगळ्या लोकांना काय म्हणून सांगावे?

कारबार आटोपेना करवेना । आणि उगेंहि राहेना । याकारणें सकळ जना । काये म्हणावें ॥ २७ ॥

The undertaking can neither be completed nor abandoned, and one cannot simply sit still either. In such a situation, what is there left to say to everyone?

नासक उपाधीस सोडावें । वय सार्थकीं घालावें । परिभ्रमणें कंठावें । कोठें तरी ॥ २८ ॥

भ्रष्ट, त्रासदायक उपाधी सोडून द्यावी. आपले आयुष्य सार्थकी लावावे. कुठेतरी परिभ्रमण करत, फिरत काळ घालवावा.

नासक उपाधीस सोडावें । वय सार्थकीं घालावें । परिभ्रमणें कंठावें । कोठें तरी ॥ २८ ॥

One should give up such corrupting entanglements and devote one's life to something truly worthwhile - even spending one's time wandering from place to place, if need be.

परिभ्रमण करीना । दुसयाचें कांहींच सोसीना । तरी मग उदंड यतना । विकल्पाची ॥ २९ ॥

फिरणेही नाही आणि दुसऱ्याचे काही सहनही होत नाही, अशा स्थितीत मग विकल्पाचा भरपूर त्रास, यातना भोगावी लागते.

परिभ्रमण करीना । दुसयाचें कांहींच सोसीना । तरी मग उदंड यतना । विकल्पाची ॥ २९ ॥

If one neither wanders off nor can bear anything from others, then one is left with an abundance of torment born of doubt and discord.

आतां हें आपणाचिपासीं । बरें विचारावें आपणासी । अनुकुळ पडेल तैसी । वर्तणूक करावी ॥ ३० ॥

तेव्हा हे सगळे आपणच आपल्या मनाशी नीट विचारून पाहावे आणि जे आपल्याला अनुकूल, योग्य वाटेल, त्याप्रमाणे वर्तन करावे.

आतां हें आपणाचिपासीं । बरें विचारावें आपणासी । अनुकुळ पडेल तैसी । वर्तणूक करावी ॥ ३० ॥

So one must think this through carefully for oneself, and conduct oneself in whatever way turns out to be truly right and fitting.