परमार्थी आणि विवेकी । त्याचें करणें माने लोकीं । कां जे विवरविवरों चुकी । पडोंचि नेदी ॥ १ ॥

जो परमार्थी आणि विवेकी असतो, त्याचे वागणे-बोलणे लोकांना पटते. कारण तो सतत विचारपूर्वक विवरण करत असल्याने त्याच्याकडून चूक होऊच देत नाही.

परमार्थी आणि विवेकी । त्याचें करणें माने लोकीं । कां जे विवरविवरों चुकी । पडोंचि नेदी ॥ १ ॥

The conduct of a man who is spiritually minded and discerning wins people's trust. Because he weighs everything so carefully, he never lets a mistake occur.

जो जो संदेह वाटे जना । तो तो कदापी करीना । आदिअंत अनुमाना । आणून सोडी ॥ २ ॥

लोकांना ज्या ज्या गोष्टीबद्दल संशय वाटतो, ती गोष्ट तो कधीच करत नाही. प्रत्येक गोष्टीचा आदि-अंत नीट तर्काने पडताळून पाहूनच तो ठरवतो.

जो जो संदेह वाटे जना । तो तो कदापी करीना । आदिअंत अनुमाना । आणून सोडी ॥ २ ॥

Whatever might raise doubt in people's minds, he never does. He examines every matter from beginning to end through careful reasoning before deciding.

स्वतां निस्पृह असेना । त्याचें बोलणेंचि मानेना । कठिण आहे जनार्दना । राजी राखणें ॥ ३ ॥

जो स्वतः निःस्पृह नसतो, त्याचे बोलणेच लोकांना मानवत नाही. आणि जनार्दनाला (लोकांना) राजी राखणे हे मुळातच कठीण काम आहे.

स्वतां निस्पृह असेना । त्याचें बोलणेंचि मानेना । कठिण आहे जनार्दना । राजी राखणें ॥ ३ ॥

If a man is not himself free of self-interest, his words carry no weight with anyone. And keeping ordinary people satisfied is, in any case, a genuinely difficult task.

कोणी दटून उपदेश देती । कोणी मध्यावर्ती घालिती । ते सहजचि हळु पडती । लालचीनें ॥ ४ ॥

कोणी दरडावून उपदेश देतात, कोणी उगाच मध्ये पडून हस्तक्षेप करतात. असे लोक आपल्या लोभामुळेच सहजपणे कमी दर्जाचे ठरतात.

कोणी दटून उपदेश देती । कोणी मध्यावर्ती घालिती । ते सहजचि हळु पडती । लालचीनें ॥ ४ ॥

Some give instruction by bullying, some meddle by inserting themselves into affairs that are not theirs. Such people, out of their own greed, naturally fall low in others' esteem.

जयास सांगावा विवेक । तोचि जाणावा प्रतिकुंचक । पुढें पुढें नासक । कारबार होतो ॥ ५ ॥

ज्याला विवेक सांगायचा, तोच जर उलट प्रतिकार करणारा निघाला, तर पुढे पुढे सगळाच व्यवहार बिघडत जातो.

जयास सांगावा विवेक । तोचि जाणावा प्रतिकुंचक । पुढें पुढें नासक । कारबार होतो ॥ ५ ॥

If the very person one tries to counsel with wisdom turns out to be contrary and resistant, the whole undertaking gradually falls apart.

भावास भाऊ उपदेश देती । पुढें पुढें होते फजिती । वोळकीच्या लोकांत महंती । मांडूंचि नये ॥ ६ ॥

भावाभावांमध्ये एकमेकांना उपदेश दिला, तरी पुढे पुढे त्यातून फजितीच होते. म्हणून ओळखीच्या, जवळच्या लोकांमध्ये गुरुपणाचा आव आणू नये.

भावास भाऊ उपदेश देती । पुढें पुढें होते फजिती । वोळकीच्या लोकांत महंती । मांडूंचि नये ॥ ६ ॥

Even when brothers try to instruct one another, it eventually ends in embarrassment. So one should never set oneself up as a guru among people who already know one closely.

पहिलें दिसे परी नासे । विवेकी मान्य करिती कैसे । अविवेकी ते जैसे तैसें । मिळती तेथें ॥ ७ ॥

प्रथमदर्शनी एखादी गोष्ट चांगली दिसते, पण नंतर बिघडून जाते; अशी गोष्ट विवेकी लोक कशी मान्य करतील? पण अविवेकी लोक मात्र होती तशीच स्वीकारून घेतात.

पहिलें दिसे परी नासे । विवेकी मान्य करिती कैसे । अविवेकी ते जैसे तैसें । मिळती तेथें ॥ ७ ॥

Something may look good at first sight but later spoils; how would discerning people ever accept such a thing? But the undiscerning simply accept it, whatever it turns out to be.

भ्रतार शिष्य स्त्री गुरु । हाहि फटकाळ विचारु । नाना भ्रष्टाकारी प्रकारु । तैसाचि आहे ॥ ८ ॥

पती शिष्य आणि पत्नी गुरु - हाही एक फोल, निरर्थक विचार आहे. अशाच प्रकारचे इतरही भ्रष्ट करणारे उफराटे प्रकार असतात.

भ्रतार शिष्य स्त्री गुरु । हाहि फटकाळ विचारु । नाना भ्रष्टाकारी प्रकारु । तैसाचि आहे ॥ ८ ॥

A husband as disciple with the wife as guru - this too is a hollow, misguided arrangement. Many other such corrupting, topsy-turvy practices are of the same kind.

प्रगट विवेक बोलेना । झांकातापा करी जना । मुख्य निश्चय अनुमाना । आणूंच नेदी ॥ ९ ॥

असा माणूस उघडपणे विवेकाचे बोल बोलत नाही, लोकांपुढे लपवाछपवी करत राहतो. आणि मुख्य निश्चय काय आहे, हे कधीच स्पष्टपणे मांडू देत नाही.

प्रगट विवेक बोलेना । झांकातापा करी जना । मुख्य निश्चय अनुमाना । आणूंच नेदी ॥ ९ ॥

Such a person never speaks discernment openly, and keeps deceiving people with concealment. He never lets the real, settled truth come out into the open.

हुकीसरिसा भरीं भरे । विवेक सांगतां न धरे । दुरीदृष्टीचे पुरे । साधु नव्हेती ॥ १० ॥

लहरीबरोबर वाहवत जातो, विवेक सांगितला तरी तो मनात धरत नाही. अशा माणसाला दूरदृष्टी नसते, तो पुरेपूर साधुत्वालाही पोचत नाही.

हुकीसरिसा भरीं भरे । विवेक सांगतां न धरे । दुरीदृष्टीचे पुरे । साधु नव्हेती ॥ १० ॥

Such a man drifts with every whim, and does not hold onto wisdom even when it is explained to him. He lacks foresight, and never becomes a true saint.

कोण्हास कांहींच न मागावें । भगवद्‍भजन वाढवावें । विवेकबळें जन लावावे । भजनाकडे ॥ ११ ॥

कोणाकडूनही काहीच मागू नये, फक्त भगवद्भजन वाढवत राहावे. आणि विवेकाच्या बळावरच लोकांना भजनाकडे वळवावे.

कोण्हास कांहींच न मागावें । भगवद्‍भजन वाढवावें । विवेकबळें जन लावावे । भजनाकडे ॥ ११ ॥

One should ask nothing whatsoever from anyone, and simply go on increasing devotion to God. It is by the strength of discernment alone that one should draw people towards devotion.

परांतर रक्षायाचीं कामें । बहुत कठीण विवेकवर्में । स्वैछेनें स्वधर्में । लोकराहाटी ॥ १२ ॥

दुसऱ्यांची अंतःकरणे सांभाळण्याचे काम अतिशय कठीण, विवेकाचे मर्म साधणारे आहे. लोक आपापल्या मनाप्रमाणे, आपापल्या धर्माप्रमाणे वागत असतात.

परांतर रक्षायाचीं कामें । बहुत कठीण विवेकवर्में । स्वैछेनें स्वधर्में । लोकराहाटी ॥ १२ ॥

Guarding the inner feelings of others is an exceedingly difficult task, one that calls for the finest discernment, for people go about their lives according to their own will and their own customs.

आपण तुरुक गुरु केला । शिष्य चांभार मेळविला । नीच यातीनें नासला । समुदाव ॥ १३ ॥

स्वतः विजातीय गुरु केला, आणि शिष्य म्हणून विसंगत, हीन कुळातले लोक जमवले - अशा असंगत संगतीमुळे सगळा समुदायच बिघडून जातो.

आपण तुरुक गुरु केला । शिष्य चांभार मेळविला । नीच यातीनें नासला । समुदाव ॥ १३ ॥

If one takes a guru from an alien tradition and gathers disciples of a discordant, lowly background - such an incongruous mixing spoils the whole assembly.

ब्रह्मणमंडळ्या मेळवाव्या । भक्तमंडळ्या मानाव्या । संतमंडळ्या शोधाव्या । भूमंडळीं ॥ १४ ॥

ब्राह्मणांच्या मंडळी एकत्र जमवाव्यात, भक्तांच्या मंडळींना मान द्यावा, आणि या पृथ्वीवर संतांच्या मंडळी शोधून काढाव्यात.

ब्रह्मणमंडळ्या मेळवाव्या । भक्तमंडळ्या मानाव्या । संतमंडळ्या शोधाव्या । भूमंडळीं ॥ १४ ॥

One should gather assemblies of learned Brahmins, honor assemblies of devotees, and seek out, throughout the earth, the assemblies of saints.

उत्कट भव्य तेंचि घ्यावें । मळमळीत अवघेंचि टाकावें । निस्पृहपणें विख्यात व्हावें । भूमंडळीं ॥ १५ ॥

जे उत्कट, भव्य आहे तेवढेच स्वीकारावे, आणि जे मलिन-मळकट आहे ते सगळे टाकून द्यावे. निःस्पृहतेनेच या पृथ्वीवर कीर्ती मिळवावी.

उत्कट भव्य तेंचि घ्यावें । मळमळीत अवघेंचि टाकावें । निस्पृहपणें विख्यात व्हावें । भूमंडळीं ॥ १५ ॥

Take up only what is excellent and grand, and discard everything that is tainted and unworthy. Let one's fame in this world be earned through freedom from self-interest alone.

अक्षर बरें वाचणें बरें । अर्थांतर सांगणें बरें । गाणें नाचणें अवघेंचि बरें । पाठांतर ॥ १६ ॥

अक्षर चांगले असावे, वाचनही चांगले असावे, अर्थ नीट सांगता यावा. गाणे, नाचणे, पाठांतर - हे सगळेच चांगले जमलेले असावे.

अक्षर बरें वाचणें बरें । अर्थांतर सांगणें बरें । गाणें नाचणें अवघेंचि बरें । पाठांतर ॥ १६ ॥

One's handwriting should be good, one's reading should be good, and one should be able to explain the meaning well. Singing, dancing, and memorization - all of these should be well accomplished too.

दीक्षा बरी मित्री बरी । तीक्षण बुधी राजकारणी बरी । आपणास राखे नानापरी । अलिप्तपणें ॥ १७ ॥

दीक्षा देण्याची पद्धत चांगली असावी, मैत्री चांगली असावी, बुद्धी तीक्ष्ण आणि व्यवहारकुशल असावी. आणि स्वतःला नाना प्रकारे अलिप्त राखता आले पाहिजे.

दीक्षा बरी मित्री बरी । तीक्षण बुधी राजकारणी बरी । आपणास राखे नानापरी । अलिप्तपणें ॥ १७ ॥

One's manner of giving initiation should be sound, one's friendships good, one's mind sharp and skilled in practical dealings. And one should know how to keep oneself detached in every kind of situation.

अखंड हरिकथेचा छंदु । सकळांस लागे नामवेदु । प्रगट जयाचा प्रबोधु । सूर्य जैसा ॥ १८ ॥

सतत हरिकथेचा नाद असावा, ज्यामुळे सर्वांना नामाची (भगवंताच्या नामाची) गोडी लागावी. अशा माणसाचा बोध सूर्याप्रमाणे उघडपणे सर्वत्र प्रकाशित व्हावा.

अखंड हरिकथेचा छंदु । सकळांस लागे नामवेदु । प्रगट जयाचा प्रबोधु । सूर्य जैसा ॥ १८ ॥

One should be constantly absorbed in the story of the Lord, so that everyone comes to love the divine Name. Such a person's teaching should shine forth openly, like the sun.

दुर्जनासी राखों जाणे । सज्जनासी निवऊं जाणे । सकळांचे मनीचें जाणे । ज्याचें त्यापरीं ॥ १९ ॥

त्याला दुर्जनांनाही कसे सांभाळावे हे कळते, आणि सज्जनांना कसे समाधान द्यावे हेही कळते. प्रत्येकाच्या मनातले, त्याच्या त्याच्या परीने त्याला ओळखता येते.

दुर्जनासी राखों जाणे । सज्जनासी निवऊं जाणे । सकळांचे मनीचें जाणे । ज्याचें त्यापरीं ॥ १९ ॥

He knows how to handle even wicked people, and knows how to bring contentment to the good. He can read what is in everyone's heart, each according to their own nature.

संगतीचें मनुष्य पालटे । उत्तम गुण तत्काळ उठे । अखंड अभ्यासीं लगटे । समुदाव ॥ २० ॥

चांगल्या संगतीने माणूस बदलतो, त्याच्यात लगेच उत्तम गुण जागृत होतात. आणि नित्य अभ्यासात सारा समुदाय गुंतून राहतो.

संगतीचें मनुष्य पालटे । उत्तम गुण तत्काळ उठे । अखंड अभ्यासीं लगटे । समुदाव ॥ २० ॥

Good company transforms a person, and fine qualities awaken at once. Kept always engaged in practice, the whole assembly stays bound together.

जेथें तेथें नित्य नवा । जनासी वाटे हा असावा । परंतु लालचीचा गोवा । पडोंचि नेदी ॥ २१ ॥

जिथे तिथे तो नेहमी नवा-ताजा भासतो, लोकांना वाटते हाच आपल्याजवळ असावा. पण तो लोभाच्या फंदात मात्र कधीच अडकू देत नाही स्वतःला.

जेथें तेथें नित्य नवा । जनासी वाटे हा असावा । परंतु लालचीचा गोवा । पडोंचि नेदी ॥ २१ ॥

Wherever he goes he seems ever fresh, and people wish he would stay with them. But he never lets himself become entangled in the snare of greed.

उत्कट भक्ति उत्कट ज्ञान । उत्कट च्यातुर्य उत्कट भजन । उत्कट योग अनुष्ठान । ठाईं ठाईं ॥ २२ ॥

त्याची भक्ती उत्कट, ज्ञान उत्कट, चातुर्य उत्कट, भजन उत्कट, आणि योग-अनुष्ठानही ठिकठिकाणी उत्कटच असते.

उत्कट भक्ति उत्कट ज्ञान । उत्कट च्यातुर्य उत्कट भजन । उत्कट योग अनुष्ठान । ठाईं ठाईं ॥ २२ ॥

His devotion is intense, his knowledge intense, his skill intense, his worship intense - and everywhere his yoga and spiritual practice too are intense.

उत्कट निस्पृहता धरिली । त्याची कीर्ति दिगांतीं फांकली । उत्कट भक्तीनें निवाली । जनमंडळी ॥ २३ ॥

ज्याने उत्कट निःस्पृहता अंगी बाणवली, त्याची कीर्ती दाही दिशांना पसरते. आणि त्याच्या उत्कट भक्तीनेच सगळी जनमंडळी शांत, संतुष्ट होते.

उत्कट निस्पृहता धरिली । त्याची कीर्ति दिगांतीं फांकली । उत्कट भक्तीनें निवाली । जनमंडळी ॥ २३ ॥

The man who cultivates intense freedom from self-interest, his fame spreads to every direction. It is through his intense devotion that the whole assembly of people finds peace.

कांहीं येक उत्कटेविण । कीर्ति कदापि नव्हे जाण । उगेंच वणवण हिंडोन । काये होतें ॥ २४ ॥

कोणतीही एक गोष्ट उत्कटतेने, तळमळीने केल्याशिवाय कीर्ती कधीच मिळत नाही, हे नक्की जाणावे. उगाचच वणवण भटकून काय साधणार?

कांहीं येक उत्कटेविण । कीर्ति कदापि नव्हे जाण । उगेंच वणवण हिंडोन । काये होतें ॥ २४ ॥

Without intense zeal for at least something, fame is never won - know this for certain. What can aimless wandering about ever accomplish?

नाहीं देह्याचा भरंवसा । केव्हां सरेल वयसा । प्रसंग पडेल कैसा । कोण जाणे ॥ २५ ॥

या देहाचा भरवसा नाही, आयुष्य केव्हा संपेल हे सांगता येत नाही. पुढे कोणता प्रसंग येईल, हे कोणाला ठाऊक आहे?

नाहीं देह्याचा भरंवसा । केव्हां सरेल वयसा । प्रसंग पडेल कैसा । कोण जाणे ॥ २५ ॥

There is no certainty about this body; one cannot know when one's life will end. And who can say what circumstance lies ahead?

याकारणें सावधान असावें । जितुकें होईल तितुकें करावें । भगवत्कीर्तीनें करावें । भूमंडळ ॥ २६ ॥

म्हणून सतत सावध राहावे आणि जितके शक्य होईल तितके करावे. या पृथ्वीला भगवंताच्या कीर्तीने भरून टाकावे.

याकारणें सावधान असावें । जितुकें होईल तितुकें करावें । भगवत्कीर्तीनें करावें । भूमंडळ ॥ २६ ॥

For this reason one should stay ever alert and do as much as one can. One should fill this whole earth with the glory of God.

आपणास जें जें अनुकूळ । तें तें करावें तत्काळ । होईना त्यास निवळ । विवेक उमजावा ॥ २७ ॥

स्वतःला जे जे अनुकूल असेल, ते ते ताबडतोब करावे. आणि जे जमणार नाही, त्याविषयी शुद्ध विवेकाने नीट समजून घ्यावे.

आपणास जें जें अनुकूळ । तें तें करावें तत्काळ । होईना त्यास निवळ । विवेक उमजावा ॥ २७ ॥

Whatever is favorable to oneself, one should undertake at once. And for whatever cannot be accomplished, one should understand the matter through pure discernment.

विवेकामधें सापडेना । ऐसें तो कांहींच असेना । येकांतीं विवेक अनुमाना । आणून सोडी ॥ २८ ॥

विवेकाच्या कक्षेत सापडणार नाही असे काहीच नसते. एकांतात बसून विवेकानेच सर्व गोष्टींचा शहानिशा करता येतो.

विवेकामधें सापडेना । ऐसें तो कांहींच असेना । येकांतीं विवेक अनुमाना । आणून सोडी ॥ २८ ॥

There is nothing that discernment cannot grasp. Sitting alone in solitude, one can examine and settle everything through wisdom alone.

अखंड तजवीजा चाळणा जेथें । पाहातं काय उणें तेथें । येकांतेंविण प्राणीयांतें । बुद्धि कैसी ॥ २९ ॥

जिथे सतत विचार, पडताळणी चालू असते, तेथे काय उणे राहील? आणि एकांताशिवाय माणसाला खरी बुद्धी तरी कशी प्राप्त होईल?

अखंड तजवीजा चाळणा जेथें । पाहातं काय उणें तेथें । येकांतेंविण प्राणीयांतें । बुद्धि कैसी ॥ २९ ॥

Where constant deliberation and testing go on, what could ever be lacking? And without solitude, how could true understanding ever come to a person?

येकांती विवेक करावा । आत्माराम वोळखावा । येथून तेथवरी गोवा । कांहींच नाहीं ॥ ३० ॥

एकांतात बसून विवेक करावा आणि आत्मारामाला ओळखावे. या मार्गात सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत काहीच अडचण, गुंता नाही.

येकांती विवेक करावा । आत्माराम वोळखावा । येथून तेथवरी गोवा । कांहींच नाहीं ॥ ३० ॥

One should sit in solitude, exercise discernment, and come to know the indwelling Self. On this path, from beginning to end, there is no entanglement whatsoever.