सुचित करूनी अंतःकर्ण । ऐका करंटलक्षण । हें त्यागितां सदेवलक्षण । आंगीं बाणें ॥ १ ॥

मन एकाग्र करून करंट्या (अभागी, दुर्दैवी) माणसाची लक्षणे ऐका. ही लक्षणे सोडली की सद्भाग्याची लक्षणे आपोआप अंगी बाणतात.

सुचित करूनी अंतःकर्ण । ऐका करंटलक्षण । हें त्यागितां सदेवलक्षण । आंगीं बाणें ॥ १ ॥

Focus your mind and hear the marks of the wretched, ill-fated man. By giving up these traits, the marks of the fortunate, blessed man naturally take root in oneself.

पापाकरितां दरिद्र प्राप्त । दरिद्रें होये पापसंचित । ऐसेंचि होत जात । क्षणक्षणा ॥ २ ॥

पापामुळे दारिद्र्य येते, आणि दारिद्र्यामुळे पुन्हा पाप साचत जाते. असे हे दुष्टचक्र क्षणोक्षणी चालूच राहते.

पापाकरितां दरिद्र प्राप्त । दरिद्रें होये पापसंचित । ऐसेंचि होत जात । क्षणक्षणा ॥ २ ॥

Sin brings poverty, and poverty in turn heaps up more sin. This vicious cycle keeps repeating itself, moment after moment.

याकारणें करंटलक्षणें । ऐकोनी त्यागचि करणें । म्हणिजे कांहीं येक बाणें । सदेवलक्षण ॥ ३ ॥

म्हणून करंट्या माणसाची लक्षणे ऐकून ती सोडूनच द्यावीत. असे केले तरच थोडेफार सद्भाग्याचे गुण अंगी येऊ शकतील.

याकारणें करंटलक्षणें । ऐकोनी त्यागचि करणें । म्हणिजे कांहीं येक बाणें । सदेवलक्षण ॥ ३ ॥

For this reason, on hearing the marks of the wretched man, one should simply abandon them. Only then can something of the fortunate man's qualities take hold in oneself.

करंट्यास आळस आवडे । यत्‍न कदापि नावडे । त्याची वासना वावडे । अधर्मीं सदा ॥ ४ ॥

करंट्याला आळस आवडतो, प्रयत्न त्याला कधीच आवडत नाहीत. त्याची वासना सतत अधर्माकडेच धाव घेत असते.

करंट्यास आळस आवडे । यत्‍न कदापि नावडे । त्याची वासना वावडे । अधर्मीं सदा ॥ ४ ॥

The wretched man loves idleness and never cares for effort. His desire is always drawn towards unrighteous ways.

सदा भ्रमिष्ट निदसुरा । उगेंचि बोले सैरावैरा । कोणीयेकाच्या अंतरा । मानेचिना ॥ ५ ॥

तो नेहमी भ्रमिष्टासारखा, झोपाळू असतो आणि उगाचच इकडेतिकडे बरळत राहतो. त्याचे बोलणे कोणाच्याही मनाला पटत नाही.

सदा भ्रमिष्ट निदसुरा । उगेंचि बोले सैरावैरा । कोणीयेकाच्या अंतरा । मानेचिना ॥ ५ ॥

He is always dazed and drowsy, babbling aimlessly this way and that. His words never sit well with anyone's heart.

लेहों नेणे वाचूं नेणे । सवदासुत घेऊं नेणे । हिशेब कितेब राखों नेणे । धारणा नाहीं ॥ ६ ॥

त्याला धड लिहिता येत नाही, वाचता येत नाही, व्यवहारातले हिशेब-सौदेही जमत नाहीत. हिशेब-कीतेब राखायचे त्याला भानच नसते.

लेहों नेणे वाचूं नेणे । सवदासुत घेऊं नेणे । हिशेब कितेब राखों नेणे । धारणा नाहीं ॥ ६ ॥

He knows neither how to write nor how to read, nor how to strike a proper deal. He has no idea of keeping accounts, no memory for anything.

हारवी सांडी पाडी फोडी । विसरे चुके नाना खोडी । भल्याचे संगतीची आवडी । कदापी नाहीं ॥ ७ ॥

तो वस्तू हरवतो, सांडतो, पाडतो, फोडतो, विसरतो, चुकतो - अशा नाना खोडी त्याच्या अंगी असतात. भल्या माणसांच्या संगतीची त्याला कधीच आवड नसते.

हारवी सांडी पाडी फोडी । विसरे चुके नाना खोडी । भल्याचे संगतीची आवडी । कदापी नाहीं ॥ ७ ॥

He loses things, spills them, drops them, breaks them, forgets and blunders in every way - such are his many bad habits. He never has any liking for the company of good people.

चाट गडी मेळविले । कुकर्मी मित्र केले । खट नट येकवटिले । चोरटे पापी ॥ ८ ॥

त्याने भोंदू, वाया गेलेले साथीदार जमवलेले असतात, कुकर्मी मित्र केलेले असतात. खोडकर, लबाड, चोर, पापी अशा लोकांना एकत्र आणलेले असते.

चाट गडी मेळविले । कुकर्मी मित्र केले । खट नट येकवटिले । चोरटे पापी ॥ ८ ॥

He gathers about him worthless, roguish companions and befriends evildoers. He brings together tricksters, liars, thieves, and sinners.

ज्यासीं त्यासीं कळकटा । स्वयें सदाचा चोरटा । परघातकी धाटामोटा । वाटा पाडी ॥ ९ ॥

प्रत्येकाशीच तो कपटी, लबाड वागतो, स्वतः जन्मजात चोर असतो. दुसऱ्याचे नुकसान करण्यात तो धीट आणि निर्ढावलेला असतो.

ज्यासीं त्यासीं कळकटा । स्वयें सदाचा चोरटा । परघातकी धाटामोटा । वाटा पाडी ॥ ९ ॥

He is deceitful with everyone he deals with, a born thief by nature. He is bold and shameless in doing harm to others, even waylaying travelers.

दीर्घ सूचना सुचेचिना । न्याय नीति हे रुचेना । पराभिळासीं वासना । निरंतर ॥ १० ॥

दूरदृष्टीची कोणतीच सूचना त्याला सुचत नाही, न्याय-नीती त्याला रुचत नाही. दुसऱ्याचे लुबाडण्याची वासना त्याच्या मनात सतत असते.

दीर्घ सूचना सुचेचिना । न्याय नीति हे रुचेना । पराभिळासीं वासना । निरंतर ॥ १० ॥

No far-sighted thought ever occurs to him; justice and morality hold no appeal for him. His mind is forever set on despoiling others.

आळसें शरीर पाळिलें । परंतु पोटेंविण गेलें । सुडकें मिळेनासें जालें । पांघराया ॥ ११ ॥

आळसानेच शरीर जपले, पण पोटालाही अन्न मिळेना अशी वेळ आली. अंगावर पांघरायलाही धड चिंधीसुद्धा मिळेनाशी झाली.

आळसें शरीर पाळिलें । परंतु पोटेंविण गेलें । सुडकें मिळेनासें जालें । पांघराया ॥ ११ ॥

He has nursed his body only through idleness, yet ends up without even food for his belly. He cannot even find a rag to cover himself with.

आळसे शरीर पाळी । अखंड कुंसी कांडोळी । निद्रेचे पाडी सुकाळीं । आपणासी ॥ १२ ॥

आळशी माणूस शरीर फक्त जपत बसतो, सतत कुशीवर वळून लोळत राहतो. आपल्यासाठी नेहमी झोपेचाच सुकाळ करून घेतो.

आळसे शरीर पाळी । अखंड कुंसी कांडोळी । निद्रेचे पाडी सुकाळीं । आपणासी ॥ १२ ॥

The lazy man does nothing but tend his body, endlessly rolling from one side to the other. He keeps himself in a perpetual abundance of sleep.

जनासीं मीत्री करीना । कठिण शब्द बोले नाना । मूर्खपणें आवरेना । कोणीयेकासी ॥ १३ ॥

तो कोणाशीही मैत्री करत नाही, उलट कठोर, वाईट शब्द बोलतो. मूर्खपणामुळे तो कोणालाच धड आवरत नाही.

जनासीं मीत्री करीना । कठिण शब्द बोले नाना । मूर्खपणें आवरेना । कोणीयेकासी ॥ १३ ॥

He forms friendship with no one and instead speaks harsh, cutting words to all. Out of sheer foolishness, he cannot restrain himself with anyone.

पवित्र लोकांमधें भिडावे । वोंगळामधें निशंक धांवे । सदा मनापासून भावे । जननिंद्य क्रिया ॥ १४ ॥

पवित्र, चांगल्या लोकांमध्ये जाताना तो कचरतो, संकोचतो, पण घाणेरड्या, अवगुणी लोकांमध्ये मात्र बिनधास्त धावत जातो. लोकांनी नाव ठेवावी अशीच कृत्ये त्याला मनापासून आवडतात.

पवित्र लोकांमधें भिडावे । वोंगळामधें निशंक धांवे । सदा मनापासून भावे । जननिंद्य क्रिया ॥ १४ ॥

He hesitates and shrinks from pure, good people, yet rushes fearlessly among the vile and depraved. Deeds that society condemns are exactly what he loves from the heart.

तेथें कैचा परोपकार । केला बहुतांचा संव्हार । पापी अनर्थी अपस्मार । सर्वाबद्धी ॥ १५ ॥

अशा माणसाकडून परोपकार कसा घडणार? उलट त्याने अनेकांचे नुकसान, नाश केलेला असतो. तो पापी, अनर्थकारी आणि सर्व बाबतीत जणू एक व्याधीच बनलेला असतो.

तेथें कैचा परोपकार । केला बहुतांचा संव्हार । पापी अनर्थी अपस्मार । सर्वाबद्धी ॥ १५ ॥

How can such a man ever perform an act of kindness? Instead, he has ruined and destroyed many. He is sinful, calamitous, like an affliction upon everyone around him.

शब्द सांभळून बोलेना । आवरितां आवरेना । कोणीयेकासी मानेना । बोलणें त्याचें ॥ १६ ॥

तो जपून, विचार करून बोलत नाही आणि आवरायचा प्रयत्न केला तरी आवरत नाही. त्याचे बोलणे कोणालाच रुचत नाही, पटत नाही.

शब्द सांभळून बोलेना । आवरितां आवरेना । कोणीयेकासी मानेना । बोलणें त्याचें ॥ १६ ॥

He never speaks with any care or restraint, and cannot be reined in however one tries. No one finds his speech acceptable.

कोणीयेकास विश्वास नाहीं । कोणीयेकासीं सख्य नाहीं । विद्या वैभव कांहींच नाहीं । उगाचि ताठा ॥ १७ ॥

त्याच्यावर कोणाचाच विश्वास नसतो, कोणाशीही त्याची जिव्हाळ्याची जवळीक नसते. विद्या नाही, वैभव नाही, तरीही उगाचच त्याला गर्व असतो.

कोणीयेकास विश्वास नाहीं । कोणीयेकासीं सख्य नाहीं । विद्या वैभव कांहींच नाहीं । उगाचि ताठा ॥ १७ ॥

No one trusts him, and he has close bonds with no one. He has neither learning nor wealth, yet carries a pointless arrogance all the same.

राखावीं बहुतांची अंतरें । भाग्य येतें तदनंतरें । ऐसीं हें विवेकाचीं उत्तरें । ऐकणार नाहीं ॥ १८ ॥

पुष्कळांची मने सांभाळावीत, म्हणजे त्यानंतर भाग्य चालून येते - असे शहाणपणाचे बोल तो कधीच ऐकत नाही.

राखावीं बहुतांची अंतरें । भाग्य येतें तदनंतरें । ऐसीं हें विवेकाचीं उत्तरें । ऐकणार नाहीं ॥ १८ ॥

One should win over the hearts of many, and good fortune follows afterward - such wise counsel he will never listen to.

स्वयें आपणास कळेना । शिकविलें तें ऐकेना । तयासी उपाय नाना । काये करिती ॥ १९ ॥

त्याला स्वतःचे स्वतःलाच कळत नाही, आणि शिकवलेले तो ऐकत नाही. मग अशा माणसासाठी कितीही उपाय केले तरी ते काय करणार?

स्वयें आपणास कळेना । शिकविलें तें ऐकेना । तयासी उपाय नाना । काये करिती ॥ १९ ॥

He cannot even understand himself, and he will not listen to what is taught to him. What good can any number of remedies do for such a man?

कल्पना करी उदंड कांहीं । प्राप्तव्य तों कांहींच नहीं । अखंड पडिला संदेहीं । अनुमानाचे ॥ २० ॥

तो नाना प्रकारच्या कल्पना करत बसतो, पण प्रत्यक्षात त्याला काहीच मिळत नाही. तो सतत तर्क-वितर्काच्या संशयातच अडकलेला असतो.

कल्पना करी उदंड कांहीं । प्राप्तव्य तों कांहींच नहीं । अखंड पडिला संदेहीं । अनुमानाचे ॥ २० ॥

He builds endless fanciful notions, yet in truth attains nothing at all. He remains forever caught in doubts born of mere speculation.

पुण्य मार्ग संडिला मनें । पाप झडावें काशानें । निश्चय नाहीं अनुमानें । नास केला ॥ २१ ॥

त्याने मनाने पुण्यमार्ग सोडून दिलेला असतो, मग त्याचे पाप कशाने धुऊन निघणार? कशाचाच निश्चय नसल्याने, नुसत्या तर्कानेच त्याचा नाश झालेला असतो.

पुण्य मार्ग संडिला मनें । पाप झडावें काशानें । निश्चय नाहीं अनुमानें । नास केला ॥ २१ ॥

He has willfully abandoned the path of virtue, so by what means would his sin ever be washed away? Having no firm resolve, he has ruined himself through mere guesswork.

कांहींयेक पुर्तें कळेना । सभेमधें बोलों राहेना । बाष्कळ लाबाड ऐसें जना । कळों आलें ॥ २२ ॥

त्याला काहीच पुरतेपणी कळत नाही, तरीही सभेत बोलायचे तो थांबत नाही. तो बडबड्या आणि लबाड आहे, हे लोकांनाही उमगून जाते.

कांहींयेक पुर्तें कळेना । सभेमधें बोलों राहेना । बाष्कळ लाबाड ऐसें जना । कळों आलें ॥ २२ ॥

He understands nothing fully, yet cannot stop himself from talking in every gathering. People soon come to know him as an empty chatterer and a liar.

कांहीं नेमकपण आपुलें । बहुत जनासी कळों आलें । तेंचि मनुष्य मान्य जालें । भूमंडळीं ॥ २३ ॥

ज्या माणसाचे काही नेमके, ठोस गुण बहुजनांना कळून येतात, तोच माणूस या जगात मान्यता पावतो.

कांहीं नेमकपण आपुलें । बहुत जनासी कळों आलें । तेंचि मनुष्य मान्य जालें । भूमंडळीं ॥ २३ ॥

By contrast, the man whose definite, solid worth becomes known to many people - it is he who wins recognition in this world.

झिजल्यावांचून कीर्ति कैंची । मान्यता नव्हे कीं फुकाची । जिकडे तिकडे होते ची ची । अवलक्षणें ॥ २४ ॥

कष्ट सोसल्याशिवाय, झिजल्याशिवाय कीर्ती कशी मिळणार? मान्यता काही फुकट मिळत नाही. करंट्या माणसाच्या अवलक्षणांमुळे मात्र जिकडेतिकडे त्याची निंदाच होत राहते.

झिजल्यावांचून कीर्ति कैंची । मान्यता नव्हे कीं फुकाची । जिकडे तिकडे होते ची ची । अवलक्षणें ॥ २४ ॥

How can fame come without toil, without wearing oneself out? Recognition is never had for free. But because of the wretched man's bad traits, he meets with scorn and disgrace wherever he goes.

भल्याची संगती धरीना । आपणासी शाहाणे करीना । तो आपला आपण वैरी जाणा । स्वहित नेणे ॥ २५ ॥

तो चांगल्या माणसांची संगत धरत नाही, स्वतःला शहाणे करून घेत नाही. असा माणूस स्वतःच स्वतःचा शत्रू आहे, कारण त्याला स्वतःचे हितच कळत नाही.

भल्याची संगती धरीना । आपणासी शाहाणे करीना । तो आपला आपण वैरी जाणा । स्वहित नेणे ॥ २५ ॥

He keeps no company with good people and does nothing to make himself wiser. Know that such a man is his own worst enemy, for he does not even know what is good for himself.

लोकांसी बरें करवें । तें उसिणें सवेंचि घ्यावें । ऐसें जयाच्या जीवें । जाणिजेना ॥ २६ ॥

लोकांचे भले करावे, ते जणू उसने दिलेलेच लगेच परत मिळते, म्हणजेच चांगुलपणाचे फळ आपल्यालाच परत मिळते - हे साधे तत्त्व ज्याच्या मनाला उमगत नाही, तो करंटाच होय.

लोकांसी बरें करवें । तें उसिणें सवेंचि घ्यावें । ऐसें जयाच्या जीवें । जाणिजेना ॥ २६ ॥

Doing good to others is like a loan that comes right back to oneself - it is the wretched man whose heart never grasps this simple truth.

जेथें नाहीं उत्तम गुण । तें करंट्याचें लक्षण । बहुतांसीं न मने तें अवलक्षण । सहजचि जालें ॥ २७ ॥

जेथे उत्तम गुण नाहीत, तेच करंट्याचे खरे लक्षण होय. जे बहुतेकांना आवडत नाही, ते अवलक्षण त्याच्या अंगी सहजच येऊन बसते.

जेथें नाहीं उत्तम गुण । तें करंट्याचें लक्षण । बहुतांसीं न मने तें अवलक्षण । सहजचि जालें ॥ २७ ॥

Wherever good qualities are absent, that is the true mark of the wretched man. Whatever is disliked by most people becomes, quite naturally, his very nature.

कार्याकारण सकळ कांहीं । कार्येंविण तो कांहींच नाहीं । निकामी तो दुःखप्रवाहीं । वाहातचि गेला ॥ २८ ॥

जगातले सगळे काही कार्य-कारणाने चालते, पण जो कर्तृत्वहीन आहे तो काहीच नाही. असा निकामी माणूस दुःखाच्या प्रवाहातच वाहात जातो.

कार्याकारण सकळ कांहीं । कार्येंविण तो कांहींच नाहीं । निकामी तो दुःखप्रवाहीं । वाहातचि गेला ॥ २८ ॥

Everything in this world runs by cause and effect, but a man without any real accomplishment amounts to nothing. Such a useless man is simply swept away on the current of sorrow.

बहुतांसीं मान्य थोडा । त्याच्या पापासी नाहीं जोडा । निराश्रई पडे उघडा । जेथें तेथें ॥ २९ ॥

असा माणूस फार थोड्याच लोकांना मान्य असतो, त्याच्या पापाला तर तोडच नसते. तो कोठेही गेला, तरी आश्रयहीन, उघडा-वाघडाच राहतो.

बहुतांसीं मान्य थोडा । त्याच्या पापासी नाहीं जोडा । निराश्रई पडे उघडा । जेथें तेथें ॥ २९ ॥

Few indeed accept such a man, and his sin has no equal. Wherever he goes, he remains without shelter, exposed and destitute.

याकारणें अवगुण त्यागावे । उत्तम गुण समजोन घ्यावें । तेणें मनासारिखें फावे । सकळ कांहीं ॥ ३० ॥

म्हणूनच सगळे अवगुण सोडून द्यावेत आणि उत्तम गुण समजून घेऊन आत्मसात करावेत. तसे केल्याने मनासारखे सर्व काही साध्य होते.

याकारणें अवगुण त्यागावे । उत्तम गुण समजोन घ्यावें । तेणें मनासारिखें फावे । सकळ कांहीं ॥ ३० ॥

Therefore one should give up all faults and take up good qualities with understanding. Doing so, everything one desires can be attained.