पृथ्वीमधें लोक सकळ । येक संपन्न येक दुर्बळ । येक निर्मळ येक वोंगळ । काय निमित्य ॥ १ ॥

या पृथ्वीवरील सर्व लोकांमध्ये कोणी संपन्न असतो तर कोणी दुर्बळ, कोणी निर्मळ असतो तर कोणी मलीन — याचे कारण काय असावे?

पृथ्वीमधें लोक सकळ । येक संपन्न येक दुर्बळ । येक निर्मळ येक वोंगळ । काय निमित्य ॥ १ ॥

Among all the people on this earth, some are wealthy and some are poor, some are pure and some are impure — what could be the reason for this?

कित्येक राजे नांदती । कित्येक दरिद्र भोगिती । कितीयेकांची उत्तम स्थिती । कित्येक अधमोद्धम ॥ २ ॥

काही राजासारखे ऐश्वर्यात नांदतात, तर काही दारिद्र्य भोगतात; काहींची स्थिती उत्तम असते, तर काही अत्यंत अधम-नीच अवस्थेत असतात.

कित्येक राजे नांदती । कित्येक दरिद्र भोगिती । कितीयेकांची उत्तम स्थिती । कित्येक अधमोद्धम ॥ २ ॥

Some live like kings in prosperity, while others suffer in poverty; some enjoy an excellent condition in life, while others sink to the very lowest, most degraded state.

ऐसें काय निमित्य जालें । हें मज पाहिजे निरोपिलें । याचे उत्तर ऐकिलें । पाहिजे श्रोतीं ॥ ३ ॥

असे का घडते, याचे कारण मला सांगावे — अशी श्रोत्याने विनंती केली. आता श्रोत्यांनी याचे उत्तर ऐकावे.

ऐसें काय निमित्य जालें । हें मज पाहिजे निरोपिलें । याचे उत्तर ऐकिलें । पाहिजे श्रोतीं ॥ ३ ॥

Please explain to me the reason why this is so — thus asks the listener. Now let the listeners hear the answer to this.

हे सकळ गुणापासीं गती । सगुण भाग्यश्री भोगिती । अवगुणास दरिद्रप्राप्ती । येदर्थीं संदेह नाहीं ॥ ४ ॥

या सर्वांची गती ही गुणांवरच अवलंबून असते; ज्याच्याजवळ चांगले गुण आहेत तो भाग्यलक्ष्मी भोगतो आणि अवगुणी माणसाला दारिद्र्यच प्राप्त होते, यात मुळीच संशय नाही.

हे सकळ गुणापासीं गती । सगुण भाग्यश्री भोगिती । अवगुणास दरिद्रप्राप्ती । येदर्थीं संदेह नाहीं ॥ ४ ॥

The course of all these lives depends entirely on one's qualities; the virtuous enjoy the fortune of prosperity, while the ill-qualified receive only poverty — of this there is no doubt at all.

जो जो जेथें उपजला । तो ते वेवसाईं उमजला । तयास लोक म्हणती भला । कार्यकर्ता ॥ ५ ॥

जो जो ज्या व्यवसायात जन्माला येतो, तो त्या व्यवसायात निपुण होतो; अशा माणसाला लोक 'भला कार्यकर्ता' म्हणतात.

जो जो जेथें उपजला । तो ते वेवसाईं उमजला । तयास लोक म्हणती भला । कार्यकर्ता ॥ ५ ॥

Whoever is born into a particular trade or profession becomes skilled in it; such a person is praised by others as a capable, admirable worker.

जाणता तो कार्य करी । नेणतां कांहींच न करी । जाणता तो पोट भरी । नेणता भीक मागे ॥ ६ ॥

जाणता माणूस काम करू शकतो, तर नेणता काहीच करू शकत नाही; जाणता पोट भरू शकतो, तर नेणत्याला भीक मागावी लागते.

जाणता तो कार्य करी । नेणतां कांहींच न करी । जाणता तो पोट भरी । नेणता भीक मागे ॥ ६ ॥

One who knows can accomplish work, while one who does not know can accomplish nothing at all; the knowing man earns his living, while the ignorant one must beg.

हें तों प्रकटचि असे । जनीं पाहातां प्रत्यक्ष दिसे । विद्येवीण करंटा वसे । विद्या तो भाग्यवंत ॥ ७ ॥

ही गोष्ट उघडच आहे, लोकांमध्ये पाहिले तर ती प्रत्यक्ष दिसून येते: विद्येशिवाय माणूस करंटा, दुर्दैवी राहतो आणि विद्या असणारा तो भाग्यवान ठरतो.

हें तों प्रकटचि असे । जनीं पाहातां प्रत्यक्ष दिसे । विद्येवीण करंटा वसे । विद्या तो भाग्यवंत ॥ ७ ॥

This is quite plain, and can be seen directly among people: without learning a man remains unfortunate, while one who has learning is truly fortunate.

आपुली विद्या न सिकसी । तरी काये भीक मागसी । जेथें तेथें बुद्धी ऐसी । वडिलें सांगती ॥ ८ ॥

'तू आपली विद्या शिकला नाहीस, मग भीकच मागत बसशील का?' अशी समजूत वडीलधारी माणसे सगळीकडे मुलांना घालून देतात.

आपुली विद्या न सिकसी । तरी काये भीक मागसी । जेथें तेथें बुद्धी ऐसी । वडिलें सांगती ॥ ८ ॥

'If you do not learn your own trade well, will you not end up begging?' — such counsel elders give everywhere, urging this understanding upon the young.

वडिल आहे करंटा । आणी समर्थ होये धाकुटा । कां जे विद्येनें मोटा । म्हणोनिया ॥ ९ ॥

कधीकधी वडील मुलगा करंटा राहतो आणि धाकटा मुलगाच समर्थ होतो, कारण विद्येनेच माणूस मोठेपणा मिळवतो.

वडिल आहे करंटा । आणी समर्थ होये धाकुटा । कां जे विद्येनें मोटा । म्हणोनिया ॥ ९ ॥

Sometimes the elder son remains unfortunate while the younger becomes prosperous, simply because it is learning, not age, that makes one great.

विद्या नाही बुद्धी नाही । विवेक नाहीं साक्षेप नाहीं । कुशळता नाहीं व्याप नाहीं । म्हणौन प्राणी करंटा ॥ १० ॥

विद्या नाही, बुद्धी नाही, विवेक नाही, चिकाटी नाही, कौशल्य नाही आणि उद्योगही नाही — म्हणूनच असा माणूस करंटा, दुर्दैवी राहतो.

विद्या नाही बुद्धी नाही । विवेक नाहीं साक्षेप नाहीं । कुशळता नाहीं व्याप नाहीं । म्हणौन प्राणी करंटा ॥ १० ॥

No learning, no intelligence, no discernment, no diligence, no skill, and no enterprise — this is precisely why such a person remains unfortunate.

इतुकें हि जेथें वसे । तेथें वैभवास उणें नसे । वैभव सांडितां अपैसें । पाठीं लागे ॥ ११ ॥

पण जेथे हे सर्व गुण असतात, तेथे वैभवाची कधीच उणीव पडत नाही; उलट, माणसाने वैभव सोडून द्यायचे ठरवले तरी ते आपोआप त्याच्या मागे लागते.

इतुकें हि जेथें वसे । तेथें वैभवास उणें नसे । वैभव सांडितां अपैसें । पाठीं लागे ॥ ११ ॥

But where all these qualities are present, prosperity is never lacking; indeed, even if a man tries to renounce it, prosperity will follow him on its own accord.

वडिल समर्थ धाकुटा भिकारी । ऐका याची कैसी परी । वडिला ऐसा व्याप न करी । म्हणोनियां ॥ १२ ॥

वडील मुलगा समर्थ होतो आणि धाकटा भिकारी राहतो, याचे कारण ऐका: धाकटा वडिलांसारखा उद्योग-व्याप करत नाही, म्हणून असे घडते.

वडिल समर्थ धाकुटा भिकारी । ऐका याची कैसी परी । वडिला ऐसा व्याप न करी । म्हणोनियां ॥ १२ ॥

Listen to why the elder brother may prosper while the younger becomes a beggar: it is simply because the younger does not undertake the same effort and enterprise as the elder did.

जैसी विद्या तैसी हांव । जैसा व्याप तैसें वैभव । तोलासारिखा हावभाव । लोक करिती ॥ १३ ॥

जशी विद्या तशीच महत्त्वाकांक्षा असते, जसा उद्योग-व्याप तसेच वैभव मिळते; लोक आपापल्या कुवतीनुसारच आपला थाट, आपले वागणे उभे करतात.

जैसी विद्या तैसी हांव । जैसा व्याप तैसें वैभव । तोलासारिखा हावभाव । लोक करिती ॥ १३ ॥

As one's learning is, so is one's ambition; as one's enterprise is, so is one's prosperity. People conduct themselves and display their manner exactly according to their own true measure.

विद्या नसे वैभव नसे । तेथें निर्मळ कैंचा असे । करंटेपणें वोखटा दिसे । वोंगळ आणी विकारी ॥ १४ ॥

जेथे विद्या नाही आणि वैभवही नाही, तेथे निर्मळपणा तरी कोठून असणार? अशा करंट्या माणसाला वाईट, मलीन आणि विकारी असेच पाहिले जाते.

विद्या नसे वैभव नसे । तेथें निर्मळ कैंचा असे । करंटेपणें वोखटा दिसे । वोंगळ आणी विकारी ॥ १४ ॥

Where there is no learning and no prosperity, how can there be purity either? Such an unfortunate person appears repulsive, unclean, and full of base impulses.

पशु पक्षी गुणवंत । त्यास कृपा करी समर्थ । गुण नस्तां जिणें वेर्थ । प्राणीमात्राचें ॥ १५ ॥

गुणवंत असलेल्या पशु-पक्ष्यावरही समर्थ माणूस कृपा करतो; गुणच नसतील तर कोणत्याही प्राण्याचे जगणे व्यर्थच ठरते.

पशु पक्षी गुणवंत । त्यास कृपा करी समर्थ । गुण नस्तां जिणें वेर्थ । प्राणीमात्राचें ॥ १५ ॥

Even an animal or bird, if it has good qualities, receives the favor of a capable person; but without good qualities, the life of any creature is simply in vain.

गुण नाहीं गौरव नाहीं । सामर्थ्य नाहीं महत्व नाहीं । कुशळता नाहीं तर्क नाहीं । प्राणीमात्रासी ॥ १६ ॥

गुण नाहीत, गौरव नाही, सामर्थ्य नाही, महत्त्व नाही, कौशल्य नाही आणि तर्कशक्तीही नाही — असा प्राणी काहीच किमतीचा राहत नाही.

गुण नाहीं गौरव नाहीं । सामर्थ्य नाहीं महत्व नाहीं । कुशळता नाहीं तर्क नाहीं । प्राणीमात्रासी ॥ १६ ॥

No good qualities, no honor, no capability, no greatness, no skill, and no power of reasoning — such a creature amounts to nothing at all.

याकारणें उत्तम गुण । तेंचि भाग्याचें लक्षण । लक्षणेवीण अवलक्षण । सहजचि जालें ॥ १७ ॥

याचकारणाने उत्तम गुण हेच खऱ्या भाग्याचे लक्षण आहे; असे चांगले लक्षण नसेल तर माणूस सहजच अवलक्षणी, वाईट ठरतो.

याकारणें उत्तम गुण । तेंचि भाग्याचें लक्षण । लक्षणेवीण अवलक्षण । सहजचि जालें ॥ १७ ॥

For this reason, excellent qualities are themselves the true mark of good fortune; lacking such marks, one naturally becomes marked by misfortune instead.

जनामधें तो जाणता । त्यास आहे मान्यता । कोणी येक विद्या असतां । महत्व पावे ॥ १८ ॥

समाजात जो जाणता असतो, त्यालाच मान्यता मिळते; एखादी विद्या जरी आत्मसात असली तरी माणूस त्यामुळे मोठेपणा पावतो.

जनामधें तो जाणता । त्यास आहे मान्यता । कोणी येक विद्या असतां । महत्व पावे ॥ १८ ॥

Among people, it is the knowledgeable one who receives respect and recognition; even possessing just one skill can bring a person real esteem.

प्रपंच अथवा परमार्थ । जाणता तोचि समर्थ । नेणता जाणिजे वेर्थ । निःकारण ॥ १९ ॥

संसार असो वा परमार्थ, जो जाणतो तोच खरोखर समर्थ असतो; नेणता माणूस मात्र विनाकारण व्यर्थच ठरतो.

प्रपंच अथवा परमार्थ । जाणता तोचि समर्थ । नेणता जाणिजे वेर्थ । निःकारण ॥ १९ ॥

Whether in worldly life or in the spiritual path, only the knowing person is truly capable; the ignorant one remains useless, without any real purpose at all.

नेणतां विंचु सर्प डसे । नेणतां जीवघात असे । नेणतां कार्य नासे । कोणी येक ॥ २० ॥

नेणतेपणामुळेच विंचू-सर्प डसतो, नेणतेपणामुळेच जीवावर बेतते आणि नेणतेपणामुळेच एखादे महत्त्वाचे काम बिघडून जाते.

नेणतां विंचु सर्प डसे । नेणतां जीवघात असे । नेणतां कार्य नासे । कोणी येक ॥ २० ॥

Through ignorance one gets bitten by a scorpion or snake; through ignorance one's very life is endangered; and through ignorance some important task is spoiled.

नेणतां प्राणी सिंतरे । नेणपणें तर्ह्हे भरे । नेणपणे ठके विसरे । पदार्थ कांहीं ॥ २१ ॥

नेणतेपणामुळेच माणूस फसतो, नेणतेपणामुळेच अडखळतो-गोंधळतो आणि नेणतेपणामुळेच फसला जाऊन एखादी वस्तू विसरून जातो.

नेणतां प्राणी सिंतरे । नेणपणें तर्ह्हे भरे । नेणपणे ठके विसरे । पदार्थ कांहीं ॥ २१ ॥

Through ignorance a person gets cheated; through ignorance he stumbles into confusion; and through ignorance he gets deceived or forgets some possession.

नेणतां वैरी जिंकिती । नेणतां अपाईं पडती । नेण्तां संव्हारती घडती । जीवनास ॥ २२ ॥

नेणतेपणामुळेच शत्रू जिंकून जातात, नेणतेपणामुळेच माणूस संकटात सापडतो आणि नेणतेपणामुळेच जीवाला घातही ओढवतो.

नेणतां वैरी जिंकिती । नेणतां अपाईं पडती । नेण्तां संव्हारती घडती । जीवनास ॥ २२ ॥

Through ignorance one's enemies triumph; through ignorance one falls into calamity; and through ignorance even one's own life may be destroyed.

आपुले स्वहित न कळे जना । तेणें भोगिती यातना । ज्ञान नेणतां अज्ञाना । अधोगती ॥ २३ ॥

आपले खरे हित लोकांना कळत नाही, म्हणूनच त्यांना यातना भोगाव्या लागतात; ज्ञान नसलेल्या अज्ञानी माणसाला अखेर अधोगतीच प्राप्त होते.

आपुले स्वहित न कळे जना । तेणें भोगिती यातना । ज्ञान नेणतां अज्ञाना । अधोगती ॥ २३ ॥

People do not understand their own true good, and so they suffer torment; without knowledge, the ignorant man's fate is only downward decline.

मायाब्रह्म जीवशिव । सारासार भावाभाव । जाटिल्यासाठीं होतें वाव । ज्न्ममरण ॥ २४ ॥

माया आणि ब्रह्म, जीव आणि शिव, सार आणि असार, भाव आणि अभाव — हे न कळल्यामुळेच जन्म-मृत्यूचे हे चक्र व्यर्थ चालू राहते.

मायाब्रह्म जीवशिव । सारासार भावाभाव । जाटिल्यासाठीं होतें वाव । ज्न्ममरण ॥ २४ ॥

Maya and Brahman, the individual soul and the Supreme, the essential and the inessential, existence and non-existence — not knowing these is precisely what keeps the futile cycle of birth and death turning.

कोण कर्ता निश्चयेंसीं । बद्ध मोक्ष तो कोणासी । ऐसें जाणतां प्राणीयासी । सुटिकां घडे ॥ २५ ॥

खरा कर्ता निश्चयाने कोण आहे, बंधन आणि मोक्ष हे नेमके कोणाला लागू होतात — हे जाणल्यावरच माणसाला खरी सुटका मिळते.

कोण कर्ता निश्चयेंसीं । बद्ध मोक्ष तो कोणासी । ऐसें जाणतां प्राणीयासी । सुटिकां घडे ॥ २५ ॥

Who is truly the doer, with certainty, and to whom exactly do bondage and liberation apply — only by knowing this does a person attain true release.

जाणिजे देव निर्गुण । जाणिजे मी तो कोण । जाणिजे अनन्यलक्षण । म्हणिजे मुक्त ॥ २६ ॥

निर्गुण देव कोण आहे हे जाणावे, 'मी' म्हणजे कोण आहे हे जाणावे, आणि अनन्यत्वाचे लक्षण जाणावे — असे केले म्हणजे माणूस मुक्त होतो.

जाणिजे देव निर्गुण । जाणिजे मी तो कोण । जाणिजे अनन्यलक्षण । म्हणिजे मुक्त ॥ २६ ॥

One should know the attributeless God, know who this 'I' truly is, and know the mark of non-duality — doing so, one becomes liberated.

जितुकें जाणोन सांडिलें । तितुकें दृश्य वोलांडिलें । जाणत्यास जाणतां तुटलें । मूळ मीपणाचें ॥ २७ ॥

जितके जाणून सोडून दिले, तितके दृश्य जग ओलांडले गेले; जाणत्या माणसाला जाणल्यावर 'मी'पणाचे मूळच तुटून जाते.

जितुकें जाणोन सांडिलें । तितुकें दृश्य वोलांडिलें । जाणत्यास जाणतां तुटलें । मूळ मीपणाचें ॥ २७ ॥

Whatever is known and thereby let go of, that much of the visible world is transcended; when the knower truly knows, the very root of egoity is severed.

न जाणतां कोटीवरी । साधनें केलीं परोपरीं । तरी मोक्षास अधिकारी । होणार नाहीं ॥ २८ ॥

न जाणताच जरी कोट्यवधी प्रकारची साधने केली, तरीही माणूस मोक्षाचा अधिकारी होऊ शकत नाही.

न जाणतां कोटीवरी । साधनें केलीं परोपरीं । तरी मोक्षास अधिकारी । होणार नाहीं ॥ २८ ॥

Even if one performs countless spiritual practices of every kind without true knowing, one still cannot become worthy of liberation.

मायाब्रह्म वोळखावें । आपणास आपण जाणावें इतुक्यासाठीं स्वभावें । चुके जन्म ॥ २९ ॥

माया आणि ब्रह्म ओळखावे, आपणच आपणाला जाणावे — एवढे केले की स्वाभाविकपणेच जन्म-मृत्यू चुकतो.

मायाब्रह्म वोळखावें । आपणास आपण जाणावें इतुक्यासाठीं स्वभावें । चुके जन्म ॥ २९ ॥

One should recognize maya and Brahman, and know oneself by oneself — by doing just this, birth and death are naturally escaped.

जाणतां समर्थाचें अंतर । प्रसंगें वर्ते तदनंतर । भाग्य वैभव अपार । तेणेचि पावे ॥ ३० ॥

समर्थ माणसाचे अंतरंग जाणून घेऊन त्यानुसार वेळोवेळी वागले, तर त्यामुळेच अपार भाग्य आणि वैभव प्राप्त होते.

जाणतां समर्थाचें अंतर । प्रसंगें वर्ते तदनंतर । भाग्य वैभव अपार । तेणेचि पावे ॥ ३० ॥

By understanding the inner mind of a capable person and conducting oneself accordingly as occasions arise, one thereby attains boundless fortune and prosperity.

म्हणौन जाणणें नव्हे सामान्य । जाणतां होईजे सर्वमान्य । कांहींच नेणतां अमान्य । सर्वत्र करिती ॥ ३१ ॥

म्हणूनच जाणणे ही काही सामान्य गोष्ट नाही; जाणल्याने माणूस सर्वांना मान्य होतो, तर काहीच न जाणल्यास सगळीकडे त्याला अमान्य, नाकारले जाते.

म्हणौन जाणणें नव्हे सामान्य । जाणतां होईजे सर्वमान्य । कांहींच नेणतां अमान्य । सर्वत्र करिती ॥ ३१ ॥

Therefore knowing is no ordinary matter; through knowing, one gains acceptance everywhere, while knowing nothing at all, one is rejected everywhere.

पदार्थ देखोन भूत भावी । नेणतें झडपोन प्राण ठेवी । मिथ्या आहे उठाठेवी । जाणते जाणती ॥ ३२ ॥

एखादी वस्तू पाहून नेणता माणूस त्याला भूत समजतो आणि भीतीने झपाटल्यासारखा जीव मुठीत धरून बसतो; पण हा सगळा खोटा बागुलबुवा आहे, हे जाणते लोक बरोबर ओळखतात.

पदार्थ देखोन भूत भावी । नेणतें झडपोन प्राण ठेवी । मिथ्या आहे उठाठेवी । जाणते जाणती ॥ ३२ ॥

Seeing some ordinary object, the ignorant man imagines it to be a ghost, and clutches his life in terror as though possessed; but the knowing recognize that this whole commotion is utterly false.

जाणत्यास कळे वर्म । नेण्त्याचें खोटें कर्म । सकळ कांहीं धर्माधर्म । जाणतां कळे ॥ ३३ ॥

जाणत्याला खरे वर्म कळते, तर नेणत्याचे सर्व कर्म चुकीचेच ठरते; धर्म आणि अधर्म यांचे सगळे स्वरूप जाणल्यानेच कळते.

जाणत्यास कळे वर्म । नेण्त्याचें खोटें कर्म । सकळ कांहीं धर्माधर्म । जाणतां कळे ॥ ३३ ॥

The knowing person understands the true essence of things, while the actions of the ignorant remain misguided; what is right and what is wrong is understood only through true knowing.

नेणत्यास येमयातना । जाणत्यास कांहींच लागेना । सकळ जाणोन विवंचना । करी तो मुक्त ॥ ३४ ॥

नेणत्याला यमयातना भोगाव्या लागतात, तर जाणत्याला त्यातील काहीच लागू होत नाही; सर्व काही जाणून जो विचारपूर्वक विवंचना करतो, तो मुक्त होतो.

नेणत्यास येमयातना । जाणत्यास कांहींच लागेना । सकळ जाणोन विवंचना । करी तो मुक्त ॥ ३४ ॥

The ignorant must suffer the torments of Yama, while none of it touches the one who knows; whoever knows everything and reflects upon it with discernment attains liberation.

नेणतां कांहीं राजकारण । अपमान करून घेती प्राण । नेणतां कठीण वर्तमान । समस्तांस होये ॥ ३५ ॥

राजकारणातील डावपेच न कळल्यामुळे कित्येकजण अपमान सहन करून प्राणही गमावतात; नेणतेपणामुळेच सर्वांवर कठीण प्रसंग ओढवतात.

नेणतां कांहीं राजकारण । अपमान करून घेती प्राण । नेणतां कठीण वर्तमान । समस्तांस होये ॥ ३५ ॥

Not understanding the ways of statecraft and worldly dealing, many suffer disgrace and even lose their lives; through such ignorance, difficult circumstances befall everyone alike.

म्हणोनियां नेणणें खोटें । नेणते प्राणी करंटे । जाणतां विवरतां तुटे । जन्ममरण ॥ ३६ ॥

म्हणूनच नेणणे हे वाईटच आहे; नेणते प्राणी करंटे, दुर्दैवी असतात. जाणून घेऊन विचारपूर्वक विवरण केले की जन्म-मृत्यू तुटतो.

म्हणोनियां नेणणें खोटें । नेणते प्राणी करंटे । जाणतां विवरतां तुटे । जन्ममरण ॥ ३६ ॥

Therefore ignorance is itself a fault; ignorant creatures remain unfortunate. Through knowing and careful reflection, the cycle of birth and death is finally broken.

म्हणोन अलक्ष करूं नये । जाणणें हाचि उपाये । जाणतां सापडें सोये । परलोकाची ॥ ३७ ॥

म्हणून याकडे दुर्लक्ष करू नये; जाणणे हाच खरा उपाय आहे. जाणल्यानेच परलोकाची खरी वाट सापडते.

म्हणोन अलक्ष करूं नये । जाणणें हाचि उपाये । जाणतां सापडें सोये । परलोकाची ॥ ३७ ॥

Therefore one must never neglect this; knowing is itself the true remedy. Only through knowing does one find the right way to the world beyond.

जाणणें सकळांस प्रमाण । मूर्खास वाटे अप्रमाण । परंतु अलिप्तपणाची खूण । जाणतां कळे ॥ ३८ ॥

जाणणे हे सर्वांसाठी खरा आधार आहे, पण मूर्खाला ते खोटे, निराधार वाटते. मात्र खरी अलिप्तता कशी असते ती खूण जाणल्यानेच कळते.

जाणणें सकळांस प्रमाण । मूर्खास वाटे अप्रमाण । परंतु अलिप्तपणाची खूण । जाणतां कळे ॥ ३८ ॥

Knowledge is the true standard for everyone, though the fool considers it worthless. Yet the very mark of true detachment is understood only by knowing.

येक जाणणें करून परतें । कोण सोडी प्राणीयातें । कोणी येक कार्य जें तें । जाटिल्याविण न कळे ॥ ३९ ॥

एक जाणीव मिळाल्यावर तिच्यापासून प्राणीमात्राला कोण मुक्त करू शकतो? कोणतेही एखादे काम असो, ते जाणल्याशिवाय कधीच कळत नाही.

येक जाणणें करून परतें । कोण सोडी प्राणीयातें । कोणी येक कार्य जें तें । जाटिल्याविण न कळे ॥ ३९ ॥

Once one gains this one knowing, who can ever separate a person from it? Whatever task there may be, it can never be understood without truly knowing it.

जाणणें म्हणिजे स्मरण । नेणणें म्हणिजे विस्मरण । दोहींमधें कोण प्रमाण । शाहाणे जाणती ॥ ४० ॥

जाणणे म्हणजेच स्मरण असणे आणि नेणणे म्हणजेच विस्मरण असणे; या दोहोंमध्ये खरे प्रमाणभूत काय आहे, हे शहाणे लोकच जाणतात.

जाणणें म्हणिजे स्मरण । नेणणें म्हणिजे विस्मरण । दोहींमधें कोण प्रमाण । शाहाणे जाणती ॥ ४० ॥

Knowing means remembering, and not-knowing means forgetting; which of the two is truly reliable, only the wise can discern.

जाणते लोक ते शाहाणे । नेणते वेडे दैन्यवाणे । विज्ञान तेहि जाणपणें । कळो आलें ॥ ४१ ॥

जाणते लोकच खरे शहाणे असतात, तर नेणते लोक वेडे, दीनवाणे राहतात. विज्ञान (आत्मज्ञानाची पूर्णता) हेदेखील जाणिवेच्या द्वारेच कळून येते.

जाणते लोक ते शाहाणे । नेणते वेडे दैन्यवाणे । विज्ञान तेहि जाणपणें । कळो आलें ॥ ४१ ॥

Those who know are truly wise, while those who do not remain foolish and pitiable. Even the highest realization of the Self becomes known only through this very knowing.

जेथें जाणपण खुंटलें । तेथें बोलणें हि तुटलें । हेतुरहित जालें । समाधान ॥ ४२ ॥

जेथे जाणीवच संपते, तेथे बोलणेही संपून जाते; आणि मग सर्व हेतूंपासून मुक्त असे खरे समाधान लाभते.

जेथें जाणपण खुंटलें । तेथें बोलणें हि तुटलें । हेतुरहित जालें । समाधान ॥ ४२ ॥

Where knowing itself comes to an end, there speech too ceases; and then contentment arises, free of every remaining intent or purpose.

श्रोतें म्हणती हें प्रमाण । जालें परम समाधान । परी पिंडब्रह्मांड ऐक्यलक्षण । मज निरोपावें ॥ ४३ ॥

श्रोते म्हणतात, हे पटले, आम्हाला परम समाधान झाले; पण आता पिंड आणि ब्रह्मांड यांच्या ऐक्याचे लक्षण मला सांगावे.

श्रोतें म्हणती हें प्रमाण । जालें परम समाधान । परी पिंडब्रह्मांड ऐक्यलक्षण । मज निरोपावें ॥ ४३ ॥

The listeners say, this we accept, and it has brought us the greatest contentment; but now please explain to us the mark of the oneness between the individual body (pind) and the cosmos (brahmand).

ब्रह्मांडीं तेंचि पिंडीं असे । बहुत बोलती ऐसें । परंतु याचा प्रत्यय विलसे । ऐसें केलें पाहिजे ॥ ४४ ॥

'जे ब्रह्मांडात आहे तेच पिंडातही आहे' असे अनेकजण म्हणतात; पण याचा खरा प्रत्यय यावा असे स्पष्ट करून सांगितले पाहिजे.

ब्रह्मांडीं तेंचि पिंडीं असे । बहुत बोलती ऐसें । परंतु याचा प्रत्यय विलसे । ऐसें केलें पाहिजे ॥ ४४ ॥

'Whatever is in the cosmos is also in the individual body' — so many people say. But this must be explained in such a way that its truth actually shines forth through direct realization.