ब्रह्म वारितां वारेना । ब्रह्म सारितां सारेना । ब्रह्म कांहीं वोसरेना । येकीकडे ॥ १ ॥

ब्रह्माला थोपवायला गेले तरी ते थोपवता येत नाही, त्याला हलवायला गेले तरी ते हलत नाही आणि ते कोणत्याही एका बाजूला मागे सरत नाही.

ब्रह्म वारितां वारेना । ब्रह्म सारितां सारेना । ब्रह्म कांहीं वोसरेना । येकीकडे ॥ १ ॥

However much one tries to hold Brahman back, it cannot be held back; however much one tries to push it aside, it cannot be moved; it never withdraws to any one side.

ब्रह्म भेदितां भेदेना । ब्रह्म छेदितां छेदेना । ब्रह्म परतें होयेना । केलें तरी ॥ २ ॥

ब्रह्माला भेदायला गेले तरी ते भेदले जात नाही, त्याला छेदायला गेले तरी ते छेदले जात नाही आणि काहीही केले तरी ते वेगळे, दूर होत नाही.

ब्रह्म भेदितां भेदेना । ब्रह्म छेदितां छेदेना । ब्रह्म परतें होयेना । केलें तरी ॥ २ ॥

However much one tries to pierce Brahman, it cannot be pierced; however much one tries to cut it, it cannot be cut; whatever one does, it never becomes separate or distant.

ब्रह्म खंडेना अखंड । ब्रह्मीं नाहीं दुसरें बंड । तरी कैसें हें ब्रह्मांड । सिरकलें मधें ॥ ३ ॥

ब्रह्म हे अखंड असल्याने त्याचे तुकडे होत नाहीत, आणि ब्रह्मामध्ये दुसरे कोणतेही स्वतंत्र अस्तित्व नाही; मग हे ब्रह्मांड त्याच्या मध्ये कसे शिरले?

ब्रह्म खंडेना अखंड । ब्रह्मीं नाहीं दुसरें बंड । तरी कैसें हें ब्रह्मांड । सिरकलें मधें ॥ ३ ॥

Brahman, being unbroken, cannot be divided into parts, and within Brahman there is no second, separate entity; then how has this vast cosmos come to lodge itself within it?

पर्वत पाषाण सिळा सिखरें । नाना स्थळें स्थळांतरें । भूगोळरचना कोण्या प्रकारें । जालीं परब्रह्मीं ॥ ४ ॥

पर्वत, दगड, शिळा, शिखरे, नाना स्थळे आणि निरनिराळ्या जागा — ही सगळी भूगोलाची रचना परब्रह्मामध्ये कोणत्या प्रकारे निर्माण झाली?

पर्वत पाषाण सिळा सिखरें । नाना स्थळें स्थळांतरें । भूगोळरचना कोण्या प्रकारें । जालीं परब्रह्मीं ॥ ४ ॥

Mountains, rocks, boulders, peaks, various places and locations — by what manner has this whole structure of the physical world come to be formed within the Supreme Brahman?

भूगोळ आहे ब्रह्मामधें । ब्रह्म आहे भूगोळामधें । पाहातं येक येकामधें । प्रत्यक्ष दिसे ॥ ५ ॥

भूगोल ब्रह्मामध्ये आहे आणि ब्रह्म भूगोलामध्ये आहे; पाहू गेले तर हे एक दुसऱ्यामध्ये प्रत्यक्षपणे सामावलेले दिसते.

भूगोळ आहे ब्रह्मामधें । ब्रह्म आहे भूगोळामधें । पाहातं येक येकामधें । प्रत्यक्ष दिसे ॥ ५ ॥

The physical world exists within Brahman, and Brahman exists within the physical world; looking closely, each is seen to be directly contained within the other.

ब्रह्मीं भूगोळें पैस केला । आणी भूगोळहि ब्रह्में भेदिला । विचार पाहातां प्रत्यय आला । प्रत्यक्ष आतां ॥ ६ ॥

ब्रह्मामध्ये भूगोलाने आपली जागा भरून टाकली आहे आणि भूगोललाही ब्रह्माने पूर्णपणे व्यापून टाकले आहे; याचा विचार केला असता आता याचा प्रत्यक्ष प्रत्यय आला आहे.

ब्रह्मीं भूगोळें पैस केला । आणी भूगोळहि ब्रह्में भेदिला । विचार पाहातां प्रत्यय आला । प्रत्यक्ष आतां ॥ ६ ॥

The physical world has filled up its space within Brahman, and Brahman too has fully pervaded and penetrated the physical world; on reflection, this has now become directly verified.

ब्रह्में ब्रह्मांड भेदिलें । हें तों पाहतां नीटचि जालें । परी ब्रह्मास ब्रह्मांडें भेदिलें । हें विपरीत दिसे ॥ ७ ॥

ब्रह्माने ब्रह्मांडाला व्यापून टाकले, हे पाहता योग्यच वाटते; पण ब्रह्मांडाने ब्रह्माला भेदले, हे मात्र उलटे, विपरीत वाटते.

ब्रह्में ब्रह्मांड भेदिलें । हें तों पाहतां नीटचि जालें । परी ब्रह्मास ब्रह्मांडें भेदिलें । हें विपरीत दिसे ॥ ७ ॥

That Brahman pervades and penetrates the cosmos seems altogether right on examination; but that the cosmos should penetrate Brahman appears, by contrast, quite the reverse and contradictory.

भेदिलें नाहीं म्हणावें । तरी ब्रह्मीं ब्रह्मांड स्वभावें । हें सकळांस अनुभवें । दिसत आहे ॥ ८ ॥

'भेदलेच नाही' असे म्हणावे, तर ब्रह्मामध्ये ब्रह्मांड स्वाभाविकपणेच असल्याचे सर्वांच्या अनुभवाला येत आहे.

भेदिलें नाहीं म्हणावें । तरी ब्रह्मीं ब्रह्मांड स्वभावें । हें सकळांस अनुभवें । दिसत आहे ॥ ८ ॥

One might say it has not truly penetrated, yet everyone's own experience directly shows that the cosmos naturally exists within Brahman.

तरी हें आतां कैसें जालें । विचारून पाहिजे बोलिलें । ऐसें श्रोतीं आक्षेपिलें । आक्षेपवचन ॥ ९ ॥

मग हे नेमके कसे घडले, याचा विचार करून सांगितले पाहिजे — असा आक्षेपात्मक प्रश्न श्रोत्यांनी उपस्थित केला.

तरी हें आतां कैसें जालें । विचारून पाहिजे बोलिलें । ऐसें श्रोतीं आक्षेपिलें । आक्षेपवचन ॥ ९ ॥

Then exactly how has this come to be? — this must be considered carefully and explained; such was the challenging question the listeners raised.

आतां याचें प्रत्युत्तर । सावध ऐका निरोत्तर । येथें पडिले किं विचार । संदेहाची ॥ १० ॥

आता याचे प्रत्युत्तर सावध होऊन ऐका, म्हणजे ही शंका निरुत्तर होऊन जाईल; येथे संशयाचा हा विचार उपस्थित झाला होता.

आतां याचें प्रत्युत्तर । सावध ऐका निरोत्तर । येथें पडिले किं विचार । संदेहाची ॥ १० ॥

Now listen attentively to the answer, so that this doubt is fully and conclusively resolved; it was precisely this matter of doubt that had arisen here.

ब्रह्मांड नाहीं म्हणो तरी दिसे । आणी दिसे म्हणो तरी नासे । आतां हें समजती कैसें । श्रोतेजन ॥ ११ ॥

'ब्रह्मांड नाहीच' असे म्हणावे तर ते तर दिसते आहे, आणि 'ते आहे' असे म्हणावे तर ते नाशिवंतही आहे; मग हे श्रोत्यांनी कसे समजून घ्यावे?

ब्रह्मांड नाहीं म्हणो तरी दिसे । आणी दिसे म्हणो तरी नासे । आतां हें समजती कैसें । श्रोतेजन ॥ ११ ॥

If one says the cosmos does not exist, yet it is plainly seen; if one says it exists, yet it is perishable — how, then, are the listeners to understand this?

तंव श्रोते जाले उद्दित । आहों म्हणती सावचित्त । प्रसंगें बोलों उचित । प्रत्योत्तर ॥ १२ ॥

तेव्हा श्रोते उत्सुक होऊन म्हणाले, 'आम्ही पूर्ण सावधान आहोत'; तेव्हा वक्ता या प्रसंगी योग्य ते उत्तर सांगू लागला.

तंव श्रोते जाले उद्दित । आहों म्हणती सावचित्त । प्रसंगें बोलों उचित । प्रत्योत्तर ॥ १२ ॥

At this the listeners became eager and said, 'we are fully attentive'; and so, on this occasion, the speaker began to give the fitting answer.

आकाशीं दीपास लाविलें । दीपें आकाश परतें केलें । हें तों घडेना पाहिलें । पाहिजे श्रोतीं ॥ १३ ॥

आकाशात दिवा लावला, म्हणून त्या दिव्याने आकाश दूर सारले असे कधी घडत नाही; हे श्रोत्यांनी नीट पाहून घ्यावे.

आकाशीं दीपास लाविलें । दीपें आकाश परतें केलें । हें तों घडेना पाहिलें । पाहिजे श्रोतीं ॥ १३ ॥

A lamp is lit within space, yet that lamp never pushes space aside or displaces it; let the listeners examine this carefully.

आप तेज अथवा पवन । सारूं न सकती गगन । गगन पाहातां सघन । चळेल कैसें ॥ १४ ॥

पाणी, अग्नी किंवा वायू यांच्यापैकी कोणीही आकाशाला बाजूला सारू शकत नाही; आकाश तर सर्वत्र घनदाट भरलेले असते, ते हलणार तरी कसे?

आप तेज अथवा पवन । सारूं न सकती गगन । गगन पाहातां सघन । चळेल कैसें ॥ १४ ॥

Neither water, fire, nor wind can ever push space aside or displace it; space, being densely present everywhere, how could it possibly be moved at all?

अथवा कठीण जाली मेदनी । तरी गगनें केली चाळणी । पृथ्वीचें सर्वांग भेदूनी राहिलें गगन ॥ १५ ॥

पृथ्वी कठीण झाली असली, तरी आकाशाने तिला जणू चाळणीसारखे भेदून टाकले आहे; पृथ्वीच्या संपूर्ण अंगातूनही आकाश तसेच भरून राहिलेले आहे.

अथवा कठीण जाली मेदनी । तरी गगनें केली चाळणी । पृथ्वीचें सर्वांग भेदूनी राहिलें गगन ॥ १५ ॥

Even though the earth is solid and hard, space has, as it were, riddled through it like a sieve; space remains pervading every single part of the earth's entire being.

याची प्रचित ऐसी असे । जें जडत्वा आलें तितुकें नासे । आकाश जैसें तैसें असे । चळणार नाहीं ॥ १६ ॥

याचा खरा प्रत्यय असा आहे: जे जड झाले आहे ते नाशिवंतच असते, पण आकाश मात्र जसेच्या तसेच राहते, ते कधीच हलत नाही.

याची प्रचित ऐसी असे । जें जडत्वा आलें तितुकें नासे । आकाश जैसें तैसें असे । चळणार नाहीं ॥ १६ ॥

The actual truth of this is: whatever has become solid and gross is subject to destruction, but space remains exactly as it is, forever unmoved.

वेगळेपण पाहावें । तयास आकाश म्हणावें । अभिन्न होतां स्वभावें । आकाश ब्रह्म ॥ १७ ॥

जेथे वेगळेपणा जाणवतो, त्यास आकाश म्हणावे; आणि जेव्हा तेच स्वाभाविकपणे अभिन्न होऊन जाते, तेव्हा तेच आकाश म्हणजे ब्रह्म होय.

वेगळेपण पाहावें । तयास आकाश म्हणावें । अभिन्न होतां स्वभावें । आकाश ब्रह्म ॥ १७ ॥

Where a sense of separateness is perceived, that is to be called space; and when it naturally becomes wholly undivided, that very space is Brahman itself.

तस्मात आकाश चळेना । भेद गगनाचा कळेना । भासलें ब्रह्म तयास जाणा । आकाश म्हणावें ॥ १८ ॥

म्हणूनच आकाश हलत नाही आणि त्याच्यातील भेदही समजून येत नाही; जे ब्रह्म असे भासले आहे, त्यालाच आकाश म्हणावे, हे जाणावे.

तस्मात आकाश चळेना । भेद गगनाचा कळेना । भासलें ब्रह्म तयास जाणा । आकाश म्हणावें ॥ १८ ॥

Therefore space does not move, and no real division within it can ever be discerned; what appears as Brahman itself, that alone should be understood and called space.

निर्गुण ब्रह्मसें भासलें । कल्पूं जातां अनुमानलें । म्हणोन आकाश बोलिलें । कल्पनेसाठीं ॥ १९ ॥

जे निर्गुण ब्रह्म असे भासले, त्याची कल्पना करायला गेले असता ते अनुमानाच्याच रूपात आले; म्हणून केवळ कल्पनेसाठी, समजावून सांगण्यासाठी त्याला आकाश असे म्हटले गेले.

निर्गुण ब्रह्मसें भासलें । कल्पूं जातां अनुमानलें । म्हणोन आकाश बोलिलें । कल्पनेसाठीं ॥ १९ ॥

What appears as the attributeless Brahman, when one tries to conceive of it, comes only in the form of inference; therefore, merely for the sake of conception and explanation, it has been called 'space.'

कल्पनेसि भासे भास । तितुकें जाणावें आकाश । परब्रह्म निराभास । निर्विकल्प ॥ २० ॥

कल्पनेला जो भास होतो, तितकेच आकाश म्हणून जाणावे; परब्रह्म मात्र निराभास, कोणत्याही कल्पनेवाचून असलेले, निर्विकल्प आहे.

कल्पनेसि भासे भास । तितुकें जाणावें आकाश । परब्रह्म निराभास । निर्विकल्प ॥ २० ॥

Whatever appearance arises for thought, that alone is to be understood as space; the Supreme Brahman, however, is wholly without appearance, and utterly beyond all thought or conception.

पंचभूतांमधें वास । म्हणौन बोलिजे आकाश । भूतांतरीं जो ब्रह्मांश । तेंचि गगन ॥ २१ ॥

पंचमहाभूतांमध्ये जो वास करतो, त्यालाच आकाश असे म्हटले जाते; भूतांच्या आत जो ब्रह्मांश आहे, तोच खरे आकाश होय.

पंचभूतांमधें वास । म्हणौन बोलिजे आकाश । भूतांतरीं जो ब्रह्मांश । तेंचि गगन ॥ २१ ॥

That which dwells among the five elements is called 'space'; the portion of Brahman present within the elements — that itself is space.

प्रत्यक्ष होतें जातें । अचळ कैसें म्हणावें त्यातें । म्हणओनियां गगनातें । भेदिलें नाहीं ॥ २२ ॥

जे प्रत्यक्षपणे येते-जाते, त्याला अचल कसे म्हणावे? म्हणूनच खरे तर आकाशाला कोणीच भेदलेले नाही, हे उघड होते.

प्रत्यक्ष होतें जातें । अचळ कैसें म्हणावें त्यातें । म्हणओनियां गगनातें । भेदिलें नाहीं ॥ २२ ॥

How can that which visibly comes and goes ever be called changeless? Therefore it becomes clear that space, in truth, has never actually been penetrated by anything at all.

पृथ्वी विरोन उरे जीवन । जीवन नस्तां उरे अग्न । अग्न विझतां उरे पवन । तोहि नसे ॥ २३ ॥

पृथ्वी विरून गेली की पाणी उरते, पाणी नसले की अग्नी उरतो, अग्नी विझला की वायू उरतो, आणि तोही नाहीसा होतो.

पृथ्वी विरोन उरे जीवन । जीवन नस्तां उरे अग्न । अग्न विझतां उरे पवन । तोहि नसे ॥ २३ ॥

When earth dissolves, water remains; when water is absent, fire remains; when fire is extinguished, wind remains; and even that too, in the end, ceases to be.

मिथ्या आलें आणी गेलें । तेणें खरें तें भंगलें । ऐसें हें प्रचितीस आलें । कोणेंपरी ॥ २४ ॥

जे मिथ्या आहे ते आले आणि गेले, त्यामुळे जे खरे आहे ते भंगले असे कधीच घडत नाही; हे प्रत्यक्ष प्रत्ययाला कोणत्या प्रकारे आलेले आहे, हे पाहावे.

मिथ्या आलें आणी गेलें । तेणें खरें तें भंगलें । ऐसें हें प्रचितीस आलें । कोणेंपरी ॥ २४ ॥

Something false has come and gone, but that could never actually break or damage what is truly real; how, then, has such a claim ever come to be verified by direct experience?

भ्रमें प्रत्यक्ष दिसतें । विचार पाहतां काय तेथें । भ्रममूळ या जगाअतें । खरें कैसें म्हणावें ॥ २५ ॥

भ्रमामुळेच हे प्रत्यक्ष दिसते; विचार करून पाहिले तर तेथे खरोखर काय आहे? भ्रम हेच या जगाचे मूळ असताना त्याला खरे तरी कसे म्हणावे?

भ्रमें प्रत्यक्ष दिसतें । विचार पाहतां काय तेथें । भ्रममूळ या जगाअतें । खरें कैसें म्हणावें ॥ २५ ॥

It is only through delusion that this appears as directly present; on careful reflection, what actually exists there at all? Since delusion itself is the very root of this world, how can it ever be called real?

भ्रम शोधितां कांहींच नाहीं । तेथें भेदिलें कोणें काई । भ्रमें भेदिलें म्हणतां ठाईं । भ्रमचि मिथ्या ॥ २६ ॥

भ्रमाचा शोध घेतला असता तेथे खरोखर काहीच सापडत नाही; मग तेथे कोणी कोणाला भेदले, असे म्हणावेच कसे? आणि भ्रमानेच भेदले असे म्हटले, तरी भ्रम स्वतःच मिथ्या आहे.

भ्रम शोधितां कांहींच नाहीं । तेथें भेदिलें कोणें काई । भ्रमें भेदिलें म्हणतां ठाईं । भ्रमचि मिथ्या ॥ २६ ॥

When delusion itself is investigated, nothing at all is actually found there; so how can it be said that anyone has penetrated anyone? And even if one says the penetration was done by delusion, delusion itself is utterly false.

भ्रमाचें रूप मिथ्या जालें । मग सुखें म्हणावें भेदिलें । मूळीं लटिकें त्यानें केलें । तेंहि तैसें ॥ २७ ॥

भ्रमाचे रूपच मिथ्या ठरले, मग खुशाल 'भेदले' असे म्हणावे, त्यात काहीच हरकत नाही; कारण मुळातच खोट्याने जे केले, तेही खोटेच असते.

भ्रमाचें रूप मिथ्या जालें । मग सुखें म्हणावें भेदिलें । मूळीं लटिकें त्यानें केलें । तेंहि तैसें ॥ २७ ॥

Once the very form of delusion is established as false, one may as well say freely that it 'penetrated' — there is no harm in that; for whatever a falsehood itself accomplishes is, in the end, equally false.

लटिक्यानें उदंड केलें । तरी आमुचें काय गेलें । केलें म्हणतांच नाथिलें । शाहाणे जाणती ॥ २८ ॥

खोट्याने कितीही मोठे काम केले असे मानले, तरी त्यामुळे आपले काय बिघडणार? 'केले' असे म्हणताक्षणीच ते खरे तर नव्हतेच, हे शहाणे लोक बरोबर जाणतात.

लटिक्यानें उदंड केलें । तरी आमुचें काय गेलें । केलें म्हणतांच नाथिलें । शाहाणे जाणती ॥ २८ ॥

Even if the false is said to have accomplished a great deal, what is actually lost to us by that? The wise understand well that the very moment something is claimed to be 'done,' it was, in truth, never really done at all.

सागरामधें खसखस । तैसें परब्रह्मीं दृश्य । मतिसारिखा मतिप्रकाश । अंतरीं वाढे ॥ २९ ॥

जसा सागरात एक खसखशीचा दाणा असावा, तसेच परब्रह्मामध्ये हे दृश्य जग आहे; आपापल्या बुद्धीनुसारच बुद्धीचा प्रकाश अंतरंगात वाढत जातो.

सागरामधें खसखस । तैसें परब्रह्मीं दृश्य । मतिसारिखा मतिप्रकाश । अंतरीं वाढे ॥ २९ ॥

Just as a single poppy seed is lost within the vastness of the ocean, so is this visible world within the Supreme Brahman; the light of one's understanding grows within, exactly according to the measure of one's own intellect.

मती करितां विशाळ । कवळो लागे अंतराळ । पाहातां भासे ब्रह्मगोळ । कवीठ जैसें॥ ३० ॥

बुद्धी विशाल केली असता ती आकाशालाही आपल्या कवेत घेऊ लागते; पाहू गेले असता हा संपूर्ण ब्रह्मगोल एखाद्या कवठाच्या फळासारखा लहान भासू लागतो.

मती करितां विशाळ । कवळो लागे अंतराळ । पाहातां भासे ब्रह्मगोळ । कवीठ जैसें॥ ३० ॥

As one's intellect expands and grows vast, it begins to encompass even the sky within its grasp; on looking, the entire cosmic sphere begins to appear as small as a single wood-apple fruit.

वृत्ति त्याहून विशाळ । करितां ब्रह्मांड बद्रिफळ । ब्रह्माकार होतां केवळ । कांहींच नाहीं ॥ ३१ ॥

मनोवृत्ती त्याहूनही अधिक विशाल केली, की हे ब्रह्मांड एखाद्या बोराएवढेच भासू लागते; आणि पूर्णपणे ब्रह्माकार झाल्यावर तर मुळी काहीच उरत नाही.

वृत्ति त्याहून विशाळ । करितां ब्रह्मांड बद्रिफळ । ब्रह्माकार होतां केवळ । कांहींच नाहीं ॥ ३१ ॥

When the mind's tendency is expanded even further, the whole cosmos begins to appear no larger than a single berry; and when it becomes wholly one with Brahman itself, absolutely nothing at all remains.

आपण विवेकें विशाळला । मर्यादेवेगळा जाला । मग ब्रह्मगोळ देखिला । वटबीजन्यायें ॥ ३२ ॥

विवेकाने स्वतःला विशाल करत करत मर्यादांच्या पलीकडे गेल्यावर, हा ब्रह्मगोल वडाच्या बीजासारखा लहान भासू लागतो.

आपण विवेकें विशाळला । मर्यादेवेगळा जाला । मग ब्रह्मगोळ देखिला । वटबीजन्यायें ॥ ३२ ॥

When one has expanded oneself through discernment and gone beyond all bounds, the cosmic sphere is then seen to be as small as a single banyan seed.

होतां त्याहून विस्तीर्ण । वटबीज कोटिप्रमाण । आपाण होतां परिपूर्ण । कांहींच नाहीं ॥ ३३ ॥

त्याहूनही अधिक विस्तीर्ण झाल्यावर वडाचे बीजही कोटीपटीने मोठे वाटू लागते; आणि स्वतःच परिपूर्ण, पूर्णब्रह्म झाल्यावर तर मुळीच काही उरत नाही.

होतां त्याहून विस्तीर्ण । वटबीज कोटिप्रमाण । आपाण होतां परिपूर्ण । कांहींच नाहीं ॥ ३३ ॥

Expanding still further, even that banyan seed comes to seem crores of times larger by comparison; and once one becomes fully and perfectly complete, absolutely nothing at all remains.

आपण भ्रमें लाहानाळला । केवळ देहधारी जाला । तरी मग ब्रह्मांड त्याला । कवळेल कैसें ॥ ३४ ॥

पण जर आपण भ्रमामुळे संकुचित होऊन केवळ देहधारी बनून राहिलो, तर मग हे विशाल ब्रह्मांड त्याच्या कवेत तरी कसे येईल?

आपण भ्रमें लाहानाळला । केवळ देहधारी जाला । तरी मग ब्रह्मांड त्याला । कवळेल कैसें ॥ ३४ ॥

But if one, through delusion, shrinks oneself and remains merely a body-bound creature, how then could this vast cosmos ever be encompassed within such a limited self?

वृत्ती ऐसी वाढवावी । पसरून नाहींच करावी । पूर्णब्रह्मास पुरववी । चहूंकडे ॥ ३५ ॥

म्हणून मनोवृत्ती अशी वाढवावी की ती पसरत पसरत शेवटी नाहीशीच होऊन जावी, आणि सर्व बाजूंनी पूर्णब्रह्मालाच पुरून उरावी.

वृत्ती ऐसी वाढवावी । पसरून नाहींच करावी । पूर्णब्रह्मास पुरववी । चहूंकडे ॥ ३५ ॥

Therefore one should expand one's mental tendency in such a way that, spreading ever wider, it finally dissolves into nothingness, and becomes sufficient to encompass the full Brahman on every side.

जंव येक सुवर्ण आणितां । तेणें ब्रह्मांड मढवितां । कैसे होईल तें तत्वतां । बरें पाहा ॥ ३६ ॥

एक तुकडा सोने आणून त्याने संपूर्ण ब्रह्मांड मढवायचे म्हटले, तर ते खरोखर कसे शक्य होईल, याचा नीट विचार करा.

जंव येक सुवर्ण आणितां । तेणें ब्रह्मांड मढवितां । कैसे होईल तें तत्वतां । बरें पाहा ॥ ३६ ॥

If one were to bring a single piece of gold and try to plate the entire cosmos with it, consider carefully how that could ever actually be possible.

वस्तु वृत्तिस कवळे । तेणें वृत्ति फाटोन वितुळे । निर्गुण आत्माच निवळे । जैसा तैसा ॥ ३७ ॥

जेव्हा खरी वस्तू वृत्तीला व्यापून टाकते, तेव्हा ती वृत्तीच फाटून विरघळून जाते, आणि मग जसाच्या तसा शुद्ध निर्गुण आत्मा शिल्लक उरतो.

वस्तु वृत्तिस कवळे । तेणें वृत्ति फाटोन वितुळे । निर्गुण आत्माच निवळे । जैसा तैसा ॥ ३७ ॥

When the true Reality overtakes the mind's tendency, that very tendency dissolves and melts away, and what remains, unaffected, is the pure attributeless Self, exactly as it always was.

येथें फिटली आशंका । श्रोते हो संदेह धरूं नका । अनुमान असेल तरी विवेका । अवलोकावें ॥ ३८ ॥

येथे शंका फिटली; श्रोत्यांनो, आता संशय बाळगू नका. अनुमान शिल्लक असेल तर त्याला विवेकाने तपासून पाहावे.

येथें फिटली आशंका । श्रोते हो संदेह धरूं नका । अनुमान असेल तरी विवेका । अवलोकावें ॥ ३८ ॥

Here the doubt is resolved; listeners, hold no further doubt about this. If any inference still remains, let it be examined through discernment.

विवेकें तुटें अनुमान । विवेकें होये समाधान । विवेकें आत्मनिवेदन । मोक्ष लाभे ॥ ३९ ॥

विवेकानेच अनुमान तुटते, विवेकानेच खरे समाधान लाभते आणि विवेकानेच आत्मनिवेदन करून मोक्षाची प्राप्ती होते.

विवेकें तुटें अनुमान । विवेकें होये समाधान । विवेकें आत्मनिवेदन । मोक्ष लाभे ॥ ३९ ॥

It is through discernment that inference is finally cut off; through discernment that true contentment is attained; and through discernment, in complete self-surrender, that liberation is gained.

केली मोक्षाची उपेक्षा । विवेकें सारिलें पूर्वपक्षा । सिद्धांत आत्मा प्रत्यक्षा । प्रमाण न लगे ॥ ४० ॥

मोक्षाच्या विषयीची उपेक्षा (उदासीनता) करून, विवेकाने पूर्वपक्ष म्हणजे विरुद्ध बाजूचे मत बाजूला सारले; आणि आत्मा हाच सिद्धांत असून तो प्रत्यक्षच असल्याने त्याला वेगळ्या प्रमाणाची गरज उरत नाही.

केली मोक्षाची उपेक्षा । विवेकें सारिलें पूर्वपक्षा । सिद्धांत आत्मा प्रत्यक्षा । प्रमाण न लगे ॥ ४० ॥

Setting aside all indifference toward liberation, discernment has cast off the opposing view (purvapaksha); and since the Self itself is the very conclusion, directly self-evident, it needs no further proof at all.

हे प्रचितीचीं उत्तरें । कळती सारासारविचारें । मननध्यासें साक्षात्कारें । पावन होईजे ॥ ४१ ॥

ही सर्व उत्तरे प्रत्यक्ष प्रचितीची आहेत, आणि सार-असार विचारानेच ती कळतात; मनन आणि ध्यासाने साक्षात्कार होऊन माणूस पावन होतो.

हे प्रचितीचीं उत्तरें । कळती सारासारविचारें । मननध्यासें साक्षात्कारें । पावन होईजे ॥ ४१ ॥

These are answers grounded in direct verification, and they can be understood only through careful discernment of the essential and the inessential; through reflection and sustained inner absorption, one attains realization and becomes truly purified.