पिंडासारिखी ब्रह्मांडरचना । नये आमुच्या अनुमाना । प्रचित पाहातां नाना । मतें भांबावती ॥ १ ॥

पिंडाप्रमाणेच ब्रह्मांडाची रचना आहे, हे आमच्या अनुमानात बसत नाही; याचा प्रत्यक्ष प्रत्यय पाहू गेले असता वेगवेगळी मते ऐकून मन भांबावून जाते.

पिंडासारिखी ब्रह्मांडरचना । नये आमुच्या अनुमाना । प्रचित पाहातां नाना । मतें भांबावती ॥ १ ॥

That the structure of the cosmos mirrors that of the individual body does not fit within our reasoning; when one seeks actual verification, the many conflicting opinions only leave the mind bewildered.

जें पिंडीं तेंचि ब्रह्मांडीं । ऐसी बोलावयाचि प्रौढी । हें वचन घडिनें घडी । तत्वज्ञ बोलती ॥ २ ॥

'जे पिंडात आहे तेच ब्रह्मांडातही आहे' असे मोठ्या प्रौढीने बोलले जाते; तत्त्वज्ञ लोक हे वचन घडोघडी सांगत असतात.

जें पिंडीं तेंचि ब्रह्मांडीं । ऐसी बोलावयाचि प्रौढी । हें वचन घडिनें घडी । तत्वज्ञ बोलती ॥ २ ॥

'Whatever is in the individual body is also in the cosmos' — this is proclaimed with great confidence; learned men of philosophy repeat this saying again and again.

पिंड ब्रह्मांड येक राहाटी । ऐसी लोकांची लोकधाटी । परी प्रत्ययाचे परीपाटीं । तगों न सके ॥ ३ ॥

पिंड आणि ब्रह्मांड एकाच पद्धतीने चालतात, अशी लोकांमध्ये सर्वसाधारण समजूत आहे; पण प्रत्यक्ष प्रत्ययाच्या कसोटीवर ती टिकत नाही.

पिंड ब्रह्मांड येक राहाटी । ऐसी लोकांची लोकधाटी । परी प्रत्ययाचे परीपाटीं । तगों न सके ॥ ३ ॥

The individual body and the cosmos work in one and the same way — such is the common belief among people; but it does not hold up when tested against actual, direct verification.

स्थूळ सूक्ष्म कारण माहाकारण । हे च्यारी पिंडींचे देह जाण । विराट हिरण्य अव्याकृत मूळप्रकृती हे खूण । ब्रह्मांडींची ॥ ४ ॥

स्थूल, सूक्ष्म, कारण आणि महाकारण हे पिंडाचे चार देह होत; आणि विराट, हिरण्यगर्भ, अव्याकृत व मूळप्रकृती ही ब्रह्मांडाची चार अनुरूप रूपे आहेत, हे जाणावे.

स्थूळ सूक्ष्म कारण माहाकारण । हे च्यारी पिंडींचे देह जाण । विराट हिरण्य अव्याकृत मूळप्रकृती हे खूण । ब्रह्मांडींची ॥ ४ ॥

The gross, subtle, causal, and supra-causal are the four bodies of the individual; and the cosmic forms Virat, Hiranyagarbha, Avyakrita, and the primal nature (Mulaprakriti) are the corresponding four marks of the cosmos.

हे शास्त्राधाटी जाणावी । परी प्रचित कैसी आणावी । प्रचित पाहातां गथागोवी । होत आहे ॥ ५ ॥

ही शास्त्रांची मांडणी म्हणून जाणून घ्यावी, पण याचा प्रत्यक्ष प्रत्यय कसा आणावा? प्रत्यय पाहायला गेले असता उलटच गुंतागुंत होत जाते.

हे शास्त्राधाटी जाणावी । परी प्रचित कैसी आणावी । प्रचित पाहातां गथागोवी । होत आहे ॥ ५ ॥

This should be understood as the scheme laid down by the scriptures; but how is one to bring actual verification to it? When one seeks such verification, only confusion results.

पिंडीं आहे अंतःकरण । तरी ब्रह्मांडीं विष्णु जाण । पिंडीं बोलिजेतें मन । तरी ब्रह्मांडीं चंद्रमा ॥ ६ ॥

पिंडात अंतःकरण असते, तर ब्रह्मांडात त्याच्याशी संबंधित विष्णू असतो असे मानले जाते; पिंडात ज्याला मन म्हणतात, त्याच्याशी ब्रह्मांडात चंद्र संबंधित मानला जातो.

पिंडीं आहे अंतःकरण । तरी ब्रह्मांडीं विष्णु जाण । पिंडीं बोलिजेतें मन । तरी ब्रह्मांडीं चंद्रमा ॥ ६ ॥

In the individual there is the inner faculty (antahkaran), while in the cosmos, correspondingly, there is Vishnu; what is called mind in the individual corresponds in the cosmos to the moon.

पिंडीं बुद्धी ऐसें बोलिजे । तरी ब्रह्मांडीं ब्रह्मा ऐसें जाणिजे । पिंडीं चित्त ब्रह्मांडीं वोळखिजे । नारायेणु ॥ ७ ॥

पिंडात जे बुद्धी म्हणून सांगितले जाते, त्याच्याशी ब्रह्मांडात ब्रह्मदेव संबंधित मानला जातो; आणि पिंडात जे चित्त आहे, त्याच्याशी ब्रह्मांडात नारायण ओळखला जातो.

पिंडीं बुद्धी ऐसें बोलिजे । तरी ब्रह्मांडीं ब्रह्मा ऐसें जाणिजे । पिंडीं चित्त ब्रह्मांडीं वोळखिजे । नारायेणु ॥ ७ ॥

What is called intellect (buddhi) in the individual corresponds, it is said, to Brahma in the cosmos; and what is chitta in the individual is identified in the cosmos with Narayana.

पिंडीं बोलिजे अहंकार । ब्रह्मांडीं रुद्र हा निर्धार । ऐसा बोलिला विचार । शास्त्रांतरीं ॥ ८ ॥

पिंडात ज्याला अहंकार म्हणतात, त्याच्याशी ब्रह्मांडात रुद्र संबंधित असतो, असे निश्चितपणे मानले जाते. असा हा विचार निरनिराळ्या शास्त्रांत मांडलेला आढळतो.

पिंडीं बोलिजे अहंकार । ब्रह्मांडीं रुद्र हा निर्धार । ऐसा बोलिला विचार । शास्त्रांतरीं ॥ ८ ॥

What is called ego (ahankar) in the individual is, it is firmly held, matched by Rudra in the cosmos. This is the view set forth in various scriptures.

तरी कोण विष्णूचें अंतःकर्ण । चंद्राचें कैसें मन । ब्रह्मयाचे बुद्धीलक्षण । मज निरोपावें ॥ ९ ॥

मग विष्णूचे अंतःकरण कोणते, चंद्राचे मन कसे असते आणि ब्रह्मदेवाच्या बुद्धीचे लक्षण काय आहे, हे मला सांगावे.

तरी कोण विष्णूचें अंतःकर्ण । चंद्राचें कैसें मन । ब्रह्मयाचे बुद्धीलक्षण । मज निरोपावें ॥ ९ ॥

Then tell me — what exactly is Vishnu's inner faculty, what sort of mind does the moon have, and what is the mark of Brahma's intellect?

नारायणाचें कैसें चित्त । रुद्राहंकाराचा हेत । हा विचार पाहोन नेमस्त । मज निरोपावा ॥ १० ॥

नारायणाचे चित्त कसे असते आणि रुद्राच्या अहंकाराचा हेतू काय आहे, हा विचार नीट तपासून मला निश्चितपणे सांगावा.

नारायणाचें कैसें चित्त । रुद्राहंकाराचा हेत । हा विचार पाहोन नेमस्त । मज निरोपावा ॥ १० ॥

What kind of chitta does Narayana have, and what is the intent behind Rudra's ego? Examine this matter carefully and tell me the definite answer.

प्रचितनिश्चयापुढें अनुमान । जैसें सिंहापुढें आलें स्वान । खयापुढें खोटें प्रमाण । होईल कैसें ॥ ११ ॥

प्रत्यक्ष प्रचितीच्या निश्चयापुढे नुसते अनुमान हे जणू सिंहापुढे कुत्रे आल्यासारखे ठरते; खऱ्यापुढे खोटे प्रमाण कसे टिकेल?

प्रचितनिश्चयापुढें अनुमान । जैसें सिंहापुढें आलें स्वान । खयापुढें खोटें प्रमाण । होईल कैसें ॥ ११ ॥

Mere inference stands before the certainty of direct verification just as a dog stands before a lion; how can a false claim ever hold up against the true?

परी यास पारखी पाहिजे । पारखीनें निश्चय लाहिजे । परिक्षा नस्तां राहिजे । अनुमानसंशईं ॥ १२ ॥

पण याची पारख केली पाहिजे; पारख केल्यानेच खरा निश्चय होतो. परीक्षा न करता राहिलो, तर अनुमानाच्या संशयातच अडकून राहावे लागते.

परी यास पारखी पाहिजे । पारखीनें निश्चय लाहिजे । परिक्षा नस्तां राहिजे । अनुमानसंशईं ॥ १२ ॥

Yet this must be tested and examined; only through such examination does true certainty arise. Without testing it, one remains stuck forever in the doubt of mere inference.

विष्णु चंद्र आणी ब्रह्मा । नारायेण आणी रुद्रनामा । यां पाचांची अंतःकर्णपंचकें आम्हा । स्वामी निरोपावीं ॥ १३ ॥

विष्णू, चंद्र, ब्रह्मा, नारायण आणि रुद्र या पाचांची अंतःकरणपंचके (अंतःकरण, मन, बुद्धी, चित्त, अहंकार) आम्हाला स्वामींनी सांगावीत.

विष्णु चंद्र आणी ब्रह्मा । नारायेण आणी रुद्रनामा । यां पाचांची अंतःकर्णपंचकें आम्हा । स्वामी निरोपावीं ॥ १३ ॥

Please explain to us, O master, the five-fold inner faculties (antahkaran, mind, intellect, chitta, ego) of these five — Vishnu, the moon, Brahma, Narayana, and Rudra.

येथें प्रचित हें प्रमाण । नलगे शास्त्राचा अनुमान । अथवा शास्त्रीं तरी पाहोन । प्रत्ययो आणावा ॥ १४ ॥

येथे खरे प्रमाण प्रत्यक्ष प्रचितीच आहे, शास्त्राच्या नुसत्या अनुमानाची गरज नाही; किंवा शास्त्रातही पाहून त्याचा प्रत्यक्ष प्रत्यय आणून दाखवावा.

येथें प्रचित हें प्रमाण । नलगे शास्त्राचा अनुमान । अथवा शास्त्रीं तरी पाहोन । प्रत्ययो आणावा ॥ १४ ॥

Here, direct verification alone is the true standard, not mere scriptural inference; or if the scriptures are consulted, their claim must still be brought to actual, verified proof.

प्रचितीवीण जें बोलणें । तें अवघेंचि कंटाळवाणें । तोंड पसरून जैसें सुणें । रडोन गेलें ॥ १५ ॥

प्रचिती नसताना केलेले सगळे बोलणे कंटाळवाणेच वाटते; ते जणू तोंड पसरून विनाकारण रडणाऱ्या कुत्र्यासारखे असते.

प्रचितीवीण जें बोलणें । तें अवघेंचि कंटाळवाणें । तोंड पसरून जैसें सुणें । रडोन गेलें ॥ १५ ॥

All talk without direct verification behind it becomes merely tedious; it is like a dog that opens its mouth and howls away for no reason at all.

तेथें काये हो ऐकावें । आणी काये शोधून पाहावें । जेथें प्रत्यायाच्या नावें । सुन्याकार ॥ १६ ॥

मग तेथे काय ऐकावे आणि काय शोधून पाहावे, जेथे प्रत्यक्ष प्रत्ययाच्या नावाने केवळ शून्यच आहे?

तेथें काये हो ऐकावें । आणी काये शोधून पाहावें । जेथें प्रत्यायाच्या नावें । सुन्याकार ॥ १६ ॥

What then is there to listen to, and what is there to investigate, where there is nothing but a void in the name of actual verification?

आवघें आंधळेचि मिळाले । तेथें डोळसाचें काय चाले । अनुभवाचे नेत्र गेले । तेथें अंधकार ॥ १७ ॥

जेथे सगळे आंधळेच एकत्र जमलेले असतात, तेथे डोळस माणसाचे काय चालणार? अनुभवाचे नेत्रच गेल्यावर तेथे केवळ अंधकारच उरतो.

आवघें आंधळेचि मिळाले । तेथें डोळसाचें काय चाले । अनुभवाचे नेत्र गेले । तेथें अंधकार ॥ १७ ॥

Where all who have gathered are blind, what can a sighted person accomplish there? Once the eyes of direct experience are lost, only darkness remains.

नाही दुग्ध नाही पाणी । केली विष्ठेची सारणी । तेथें निवडावयाचे धनी । ते एक डोंबकावळे ॥ १८ ॥

तेथे ना दूध आहे ना पाणी, फक्त घाणीचीच रांग लावलेली आहे; आणि अशा गोष्टीतून काही निवडून काढणारे 'धनी' म्हणजे केवळ कावळेच!

नाही दुग्ध नाही पाणी । केली विष्ठेची सारणी । तेथें निवडावयाचे धनी । ते एक डोंबकावळे ॥ १८ ॥

There is neither milk nor water there, only a trail of filth laid out; and the only ones fit to sift through such stuff and claim mastery of it are mere crows.

आपुले इच्हेनें बोलिलें । पिंडाऐसे ब्रह्मांड कल्पिले । परी तें प्रचितीस आलें । कोण्या प्रकारें ॥ १९ ॥

प्रत्येकाने आपापल्या इच्छेनुसार बोलून 'पिंडासारखेच ब्रह्मांड आहे' अशी कल्पना करून टाकली; पण याला प्रत्यक्ष प्रचिती कोणत्या प्रकारे आली आहे?

आपुले इच्हेनें बोलिलें । पिंडाऐसे ब्रह्मांड कल्पिले । परी तें प्रचितीस आलें । कोण्या प्रकारें ॥ १९ ॥

Each has spoken merely according to his own fancy, imagining the cosmos to be just like the individual body; but by what means has this actually been verified?

म्हणोन हा अवघाच अनुमान । अवघें कल्पनेचें रान । भलीं न घ्यावें आडरान । तश्करीं घ्यावें ॥ २० ॥

म्हणून हे सर्वच निव्वळ अनुमान आहे, सगळे कल्पनेचे रान माजलेले आहे. भल्या माणसांनी असल्या आडवाटेला जाऊ नये; ती वाट फक्त चोरांनीच घ्यावी.

म्हणोन हा अवघाच अनुमान । अवघें कल्पनेचें रान । भलीं न घ्यावें आडरान । तश्करीं घ्यावें ॥ २० ॥

Therefore all of this is mere conjecture, a wild jungle of imagination. Good people should not tread such a trackless byway — let only thieves take that path.

कल्पून निर्मिले मंत्र । देव ते कल्पनामात्र । देव नाहीं स्वतंत्र । मंत्राधेन ॥ २१ ॥

मंत्र हे कल्पनेनेच निर्माण केलेले असतात, आणि त्यातील देवही केवळ कल्पनामात्रच असतात; असा देव स्वतंत्र नसून मंत्राच्याच अधीन असतो.

कल्पून निर्मिले मंत्र । देव ते कल्पनामात्र । देव नाहीं स्वतंत्र । मंत्राधेन ॥ २१ ॥

Mantras are themselves created by mere imagination, and the deities within them are likewise only imaginary; such a deity is not independent but wholly subject to the mantra itself.

येथें न बोलतां जाणावें । बोलणें विवेका आणावें । आंधळें पाउलीं वोळखावें । विचक्षणें ॥ २२ ॥

येथे न बोलताच, अंतर्मनाने जाणून घ्यावे; आणि जे बोलायचे तेही विवेकाने बोलावे. शहाण्या माणसाने आंधळ्याची पावले पाहूनच त्याला ओळखावे, म्हणजे भ्रामक मार्ग टाळावा.

येथें न बोलतां जाणावें । बोलणें विवेका आणावें । आंधळें पाउलीं वोळखावें । विचक्षणें ॥ २२ ॥

Here one should know without merely speaking, and whatever is spoken should be brought under discernment. The wise should recognize the blind man by his footsteps alone, and so avoid his misguided path.

जयास जैसें भासलें । तेणें तैसें कवित्व केलें । परी हें पाहिजे निवडिलें । प्रचितीनें ॥ २३ ॥

ज्याला जसे वाटले, त्याने तसे काव्य रचले; पण हे खरे की खोटे हे प्रत्यक्ष प्रचितीनेच निवडून घेतले पाहिजे.

जयास जैसें भासलें । तेणें तैसें कवित्व केलें । परी हें पाहिजे निवडिलें । प्रचितीनें ॥ २३ ॥

Each poet composed according to how things appeared to him; but what is true and what is not must be sorted out only through direct verification.

ब्रह्म्यानें सकळ निर्मिलें । ब्रह्म्यास कोणें निर्माण केलें । विष्णूनें विश्व पाळिलें । विष्णूस पाळिता कवणु ॥ २४ ॥

ब्रह्मदेवाने हे सर्व विश्व निर्माण केले असे म्हणतात, पण मग ब्रह्मदेवाला कोणी निर्माण केले? विष्णूने विश्वाचे पालन केले, पण विष्णूचे पालन कोण करतो?

ब्रह्म्यानें सकळ निर्मिलें । ब्रह्म्यास कोणें निर्माण केलें । विष्णूनें विश्व पाळिलें । विष्णूस पाळिता कवणु ॥ २४ ॥

They say Brahma created the whole universe, but then who created Brahma? Vishnu sustains the world, but who sustains Vishnu himself?

रुद्र विश्वसंव्हारकर्ता । परी कोण रुद्रास संव्हारिता । कोण काळाचा नियंता । कळला पाहिजे ॥ २५ ॥

रुद्र विश्वाचा संहार करणारा आहे, पण रुद्राचा संहार करणारा कोण आहे? काळाचा नियंता खरोखर कोण आहे, हे कळले पाहिजे.

रुद्र विश्वसंव्हारकर्ता । परी कोण रुद्रास संव्हारिता । कोण काळाचा नियंता । कळला पाहिजे ॥ २५ ॥

Rudra is said to be the destroyer of the universe, but who then destroys Rudra? One must come to know who truly governs and controls time itself.

याचा कळेना विचार । तों अवघा अंधकार । म्हणोनियां सारासार । विचार करणें ॥ २६ ॥

याचा खरा उलगडा होत नाही, तोवर सगळाच अंधकार आहे; म्हणून सार-असार म्हणजे खरे-खोटे यांचा नीट विचार करावा.

याचा कळेना विचार । तों अवघा अंधकार । म्हणोनियां सारासार । विचार करणें ॥ २६ ॥

Until this matter is truly resolved, all remains sheer darkness; therefore one must carefully discern between the essential and the inessential, the true and the false.

ब्रह्मांड स्वभावेंचि जालें । परंतु हें पिंडाकार कल्पिलें । कल्पिलें परी प्रत्यया आलें । नाहीं कदा ॥ २७ ॥

ब्रह्मांड हे स्वाभाविकपणेच अस्तित्वात आले आहे, पण त्याची पिंडासारखी रचना आहे असे केवळ कल्पिले गेले आहे. ती कल्पना केली खरी, पण ती कधीच प्रत्यक्ष प्रत्ययास आलेली नाही.

ब्रह्मांड स्वभावेंचि जालें । परंतु हें पिंडाकार कल्पिलें । कल्पिलें परी प्रत्यया आलें । नाहीं कदा ॥ २७ ॥

The cosmos has come into being quite naturally, but its structure has merely been imagined to resemble the individual body. Such an idea has indeed been proposed, but it has never actually been verified.

पाहातां ब्रह्मांडाची प्रचिती । कित्येक संशय उठती । हें कल्पनिक श्रोतीं । नेमस्त जाणावें ॥ २८ ॥

ब्रह्मांडाच्या प्रचितीचा शोध घेतला असता अनेक शंका उभ्या राहतात; म्हणून श्रोत्यांनी हे नुसते कल्पित आहे, हे निश्चितपणे लक्षात घ्यावे.

पाहातां ब्रह्मांडाची प्रचिती । कित्येक संशय उठती । हें कल्पनिक श्रोतीं । नेमस्त जाणावें ॥ २८ ॥

When one seeks actual verification of the cosmos in this way, many doubts arise; so the listeners should firmly understand that this idea is merely imaginary.

पिंडासारिखी ब्रह्मांडरचना । कोण आणितो अनुमाना । ब्रह्मांडीं पदार्थ नाना । ते पिंडीं कैंचे ॥ २९ ॥

पिंडासारखीच ब्रह्मांडाची रचना आहे, असे अनुमान कोण मांडू शकतो? ब्रह्मांडात जे नाना प्रकारचे पदार्थ आहेत, ते सगळे पिंडात तरी कोठे सापडतात?

पिंडासारिखी ब्रह्मांडरचना । कोण आणितो अनुमाना । ब्रह्मांडीं पदार्थ नाना । ते पिंडीं कैंचे ॥ २९ ॥

Who can rightly claim, by mere inference, that the cosmos is structured just like the individual body? The countless different things that exist in the cosmos — where are they to be found within the individual body?

औटकोटी भुतावळी । औटकोटी तीर्थावळी । औटकोटी मंत्रावळी । पिंडीं कोठें ॥ ३० ॥

साडेतीन कोटी भूतगण, साडेतीन कोटी तीर्थे आणि साडेतीन कोटी मंत्र — हे सगळे पिंडात कोठे सापडणार?

औटकोटी भुतावळी । औटकोटी तीर्थावळी । औटकोटी मंत्रावळी । पिंडीं कोठें ॥ ३० ॥

Three and a half crore hosts of spirits, three and a half crore sacred pilgrimage sites, three and a half crore mantras — where in the individual body are all these to be found?

तेतीस कोटी सुरवर । अठ्यांसि सहस्त्र ऋषेश्वर । नवकोटी कात्यायेणीचा विचार । पिंडीं कोठें ॥ ३१ ॥

तेहतीस कोटी देव, ऐंशी हजार ऋषी आणि नऊ कोटी कात्यायनी देवतांचा हिशेब — हे सगळे पिंडात कोठे मांडता येईल?

तेतीस कोटी सुरवर । अठ्यांसि सहस्त्र ऋषेश्वर । नवकोटी कात्यायेणीचा विचार । पिंडीं कोठें ॥ ३१ ॥

Thirty-three crore gods, eighty-eight thousand sages, and nine crore forms of the goddess Katyayani — where can all this be accounted for within the individual body?

च्यामुंडा च्हपन्न कोटी । कित्येक जीव कोट्यानुकोटी । चौयासी लक्ष योनींची दाटी । पिंडीं कोठें ॥ ३२ ॥

छप्पन्न कोटी चामुंडा, कोट्यवधी असंख्य जीव आणि चौऱ्याऐंशी लाख योनींची ही गर्दी — हे सर्व पिंडात कोठे सामावणार?

च्यामुंडा च्हपन्न कोटी । कित्येक जीव कोट्यानुकोटी । चौयासी लक्ष योनींची दाटी । पिंडीं कोठें ॥ ३२ ॥

Fifty-six crore forms of Chamunda, countless crores upon crores of living beings, and the teeming multitude of eighty-four lakh species — where can all this be contained within the individual body?

ब्रह्मांडीं पदार्थ निर्माण जाले । पृथकाकारें वेगळाले । तेहि तितुके निरोपिले । पाहिजेत पिंडीं ॥ ३३ ॥

ब्रह्मांडात जे नाना वेगवेगळ्या आकारांचे पदार्थ निर्माण झाले आहेत, त्या सर्वांचेही अस्तित्व पिंडात दाखवून देता आले पाहिजे.

ब्रह्मांडीं पदार्थ निर्माण जाले । पृथकाकारें वेगळाले । तेहि तितुके निरोपिले । पाहिजेत पिंडीं ॥ ३३ ॥

All the countless things that have come into being in the cosmos, each in its own distinct form, ought likewise to be shown to exist within the individual body.

जितुक्या औषधी तितुकीं फळे । नाना प्रकारीं रसाळें । नाना बीजें धान्यें सकळें । पिंडीं निरोपावीं ॥ ३४ ॥

जितक्या वनस्पती आहेत तितकी फळे, नाना प्रकारची रसाळ फळे, तसेच नाना बीजे आणि सर्व धान्येही पिंडात दाखवून द्यावीत.

जितुक्या औषधी तितुकीं फळे । नाना प्रकारीं रसाळें । नाना बीजें धान्यें सकळें । पिंडीं निरोपावीं ॥ ३४ ॥

As many medicinal herbs as exist, so many fruits, various luscious fruits of every kind, and all sorts of seeds and grains too — let these be shown within the individual body.

हें सांगतां पुरवेना । तरी उगेंचि बोलावेना । बोलिलें न येतां अनुमाना । लाजिरवाणें ॥ ३५ ॥

हे सांगायला गेले तर ते कधीच पुरे होणार नाही; म्हणून उगाच बोलण्यात अर्थ नाही. जे बोलले जाते ते प्रत्यक्षात सिद्ध होत नसेल, तर ते लाजिरवाणे ठरते.

हें सांगतां पुरवेना । तरी उगेंचि बोलावेना । बोलिलें न येतां अनुमाना । लाजिरवाणें ॥ ३५ ॥

If one sets out to prove this, it can never be exhausted; so there is no point in idle talk. Whatever is claimed but cannot be verified in fact becomes a matter of shame.

तरी हें निरोपिलें नवचे । फुकट बोलतां काय वेचे । याकारणें अनुमानाचें । कार्य नाहीं ॥ ३६ ॥

तरी हे सिद्ध करून दाखवणे शक्य होत नाही; उगाच फुकट बोलण्यात तर काहीच खर्च होत नाही, पण त्याचा उपयोगही नाही. यास्तव अनुमानाला काही अर्थ, काही कार्य उरत नाही.

तरी हें निरोपिलें नवचे । फुकट बोलतां काय वेचे । याकारणें अनुमानाचें । कार्य नाहीं ॥ ३६ ॥

This cannot actually be demonstrated; idle talk costs nothing, yet it accomplishes nothing either. For this reason, mere inference serves no real purpose here.

पांच भूतें ते ब्रह्मांडीं । आणि पांचचि वर्तती पिंडीं । याची पाहावी रोकडी । प्रचीत आतां ॥ ३७ ॥

पाच महाभूते ही ब्रह्मांडात आहेत, आणि तीच पाच पिंडातही कार्यरत असतात; याचा मात्र प्रत्यक्ष, रोखठोक प्रत्यय आता पाहावा.

पांच भूतें ते ब्रह्मांडीं । आणि पांचचि वर्तती पिंडीं । याची पाहावी रोकडी । प्रचीत आतां ॥ ३७ ॥

The five great elements exist in the cosmos, and these same five also operate within the individual body; let this alone now be examined for genuine, direct verification.

पांचा भूतांचे ब्रह्मांड । आणी पंचभूतिक हें पिंड । यावेगळें तें उदंड । अनुमानज्ञान ॥ ३८ ॥

पाच भूतांचेच हे ब्रह्मांड बनलेले आहे आणि हा पिंडही पाच भूतांचाच बनलेला आहे; याखेरीज जे बाकीचे बोलले जाते ते सर्व निव्वळ अफाट अनुमानज्ञानच होय.

पांचा भूतांचे ब्रह्मांड । आणी पंचभूतिक हें पिंड । यावेगळें तें उदंड । अनुमानज्ञान ॥ ३८ ॥

The cosmos is made of the five elements, and this individual body too is made of the same five elements; beyond this, everything else claimed is nothing but vast, unverified conjecture.

जितुकें अनुमानाचें बोलणें । तितुकें वमनप्राये त्यागणें । निश्चयात्मक तेंचि बोलणें । प्रत्ययाचें ॥ ३९ ॥

जितके काही निव्वळ अनुमानाचे बोलणे असते, तितके ओकारीसारखे टाकून द्यावे; जे निश्चित आणि प्रत्यक्ष प्रत्ययाचे बोलणे असते तेवढेच स्वीकारावे.

जितुकें अनुमानाचें बोलणें । तितुकें वमनप्राये त्यागणें । निश्चयात्मक तेंचि बोलणें । प्रत्ययाचें ॥ ३९ ॥

Whatever is mere inference and conjecture should be discarded like vomit; only that speech which is definite and grounded in direct verification should be accepted.

जेंचि पिंडीं तेंचि ब्रह्मांडीं । प्रचित नाहीं कीं रोकडी । पंचभूतांची तांतडी । दोहीकडे ॥ ४० ॥

'जे पिंडात तेच ब्रह्मांडात' असे जे म्हणतात, त्याला रोखठोक प्रचिती नाही; फक्त पंचमहाभूतांची समान घाई-गडबड दोन्हीकडे आढळते, इतकेच खरे.

जेंचि पिंडीं तेंचि ब्रह्मांडीं । प्रचित नाहीं कीं रोकडी । पंचभूतांची तांतडी । दोहीकडे ॥ ४० ॥

The claim that 'whatever is in the body is also in the cosmos' has no genuine, direct verification behind it; only the presence of the same five elements, active on both sides, is what actually holds true.

म्हणोनि देहींचें थानमान । हा तों अवघाचि अनुमान । आतां येक समाधान । मुख्य तें कैसें ॥ ४१ ॥

म्हणून देहातील विविध देवतांचे स्थानमान हे सगळेच निव्वळ अनुमानच आहे. आता खरे, मुख्य समाधान कशात आहे, ते पाहू या.

म्हणोनि देहींचें थानमान । हा तों अवघाचि अनुमान । आतां येक समाधान । मुख्य तें कैसें ॥ ४१ ॥

Therefore, the assigning of various deities' positions within the body is, after all, nothing but conjecture. Now let us see what the one true and essential contentment actually consists of.