आकाश जैसें निराकार । तैसा ब्रह्माचा विचार । तेथें वायोचा विकार । तैसी मूळमाया ॥ १ ॥

ज्याप्रमाणे आकाश निराकार असते, त्याचप्रमाणे ब्रह्मतत्त्वही निराकार आहे; आणि आकाशात जसा वायूचा विकार (हालचाल) उत्पन्न होतो, त्याचप्रमाणे ब्रह्मामध्ये मूळमायेचा आरंभ होतो.

आकाश जैसें निराकार । तैसा ब्रह्माचा विचार । तेथें वायोचा विकार । तैसी मूळमाया ॥ १ ॥

Just as space is formless, so too is Brahman formless in nature; and just as a disturbance of wind arises within space, so does the primal maya (Mulamaya) arise within Brahman.

हें दासबोधीं असे बोलिलें । ज्ञानदशकीं प्रांजळ केलें । मूळमायेंत दाखविलें । पंचभूतिक ॥ २ ॥

हे दासबोधात आधीच सांगितले आहे आणि ज्ञानदशकात याचे स्पष्टीकरण दिलेले आहे; तेथे मूळमायेतच पंचभूतांचे मूळ दाखवले आहे.

हें दासबोधीं असे बोलिलें । ज्ञानदशकीं प्रांजळ केलें । मूळमायेंत दाखविलें । पंचभूतिक ॥ २ ॥

This has already been explained in the Dasbodh, and made clear in the Dashak on Knowledge; there it has been shown that the five elements have their origin within this primal maya itself.

तेथें जाणीव तो सत्वगुण । मध्य तो रजोगुण । नेणीव तमोगुण । जाणिजे श्रोतीं ॥ ३ ॥

त्या मूळमायेत जाणीव म्हणजे सत्त्वगुण, मध्यस्थिती म्हणजे रजोगुण आणि नेणीव म्हणजे तमोगुण होय, हे श्रोत्यांनी जाणून घ्यावे.

तेथें जाणीव तो सत्वगुण । मध्य तो रजोगुण । नेणीव तमोगुण । जाणिजे श्रोतीं ॥ ३ ॥

Within that primal maya, awareness (jaaneev) is the quality of sattva, the intermediate state is rajas, and unawareness (neneev) is tamas — let the listeners understand this.

म्हणाल तेथें कैंची जाणीव । तरी ऐका याचा अभिप्राव । पिंडीं माहाकारण देहीं सर्व । साक्षिणी अवस्था ॥ ४ ॥

तुम्ही म्हणाल की तेथे जाणीव कोठून आली? तर याचा अभिप्राय ऐका: पिंडात महाकारण देहामध्ये जी साक्षी अवस्था असते, तीच येथे जाणिवेचे मूळ आहे.

म्हणाल तेथें कैंची जाणीव । तरी ऐका याचा अभिप्राव । पिंडीं माहाकारण देहीं सर्व । साक्षिणी अवस्था ॥ ४ ॥

You may ask, how can awareness be present there at all? Then hear the reasoning: in the individual, within the supra-causal body, there exists the witnessing state — and it is this same witnessing that is the root of awareness here.

तैसी मूळप्रकृती ब्रह्मांडींचें । देह माहाकारण साचें । म्हणोन तेथेंजाणीवेचें । अधिष्ठान आलें ॥ ५ ॥

त्याचप्रमाणे मूळप्रकृती हीच ब्रह्मांडाचा खरा महाकारण देह होय; म्हणूनच तेथेही जाणिवेचे अधिष्ठान, आधार असल्याचे मानले जाते.

तैसी मूळप्रकृती ब्रह्मांडींचें । देह माहाकारण साचें । म्हणोन तेथेंजाणीवेचें । अधिष्ठान आलें ॥ ५ ॥

Likewise, the primal nature (Mulaprakriti) is itself the true supra-causal body of the cosmos; and therefore it too is held to be the very seat and foundation of awareness.

असो मूळमायेभीतरीं । गुप्त त्रिगुण वास करी । पष्ट होती संधी चतुरीं । जाणावी गुणक्षोभिणी ॥ ६ ॥

असो; मूळमायेच्या आतच सत्त्व-रज-तम हे तीन गुण गुप्त रूपाने वास करत असतात. योग्य संधी येताच ते प्रकट होतात, त्यालाच चतुर लोकांनी 'गुणक्षोभिणी' अवस्था म्हणून जाणावे.

असो मूळमायेभीतरीं । गुप्त त्रिगुण वास करी । पष्ट होती संधी चतुरीं । जाणावी गुणक्षोभिणी ॥ ६ ॥

In any case, within the primal maya, the three gunas — sattva, rajas, and tamas — dwell hidden. When the right moment arrives they become manifest; the wise should understand this as the state called 'Gunakshobhini,' the stirring of the qualities.

जैस तृणाचा पोटराकळा । पुढें उकलोन होये मोकळा । तैसी मूळमाया अवलीळा । गुण प्रसवली ॥ ७ ॥

ज्याप्रमाणे गवताच्या कोंभाचा गुंडाळलेला पुडा नंतर उलगडून मोकळा होतो, त्याचप्रमाणे मूळमायेनेही सहजपणे त्रिगुणांना जन्म दिला.

जैस तृणाचा पोटराकळा । पुढें उकलोन होये मोकळा । तैसी मूळमाया अवलीळा । गुण प्रसवली ॥ ७ ॥

Just as a tightly furled shoot of grass later unfurls and opens out freely, so did the primal maya, quite effortlessly, give birth to the three gunas.

मूळमाया वायोस्वरूप । ऐक गुणक्षोभिणीचें रूप । गुणविकार होतांचि अल्प । गुणक्षोभिणी बोलिजे ॥ ८ ॥

मूळमाया ही वायूच्या स्वरूपाची आहे; आता गुणक्षोभिणीचे रूप ऐक: गुणांमध्ये किंचित हालचाल, विकार होऊ लागताच त्या अवस्थेला 'गुणक्षोभिणी' म्हणतात.

मूळमाया वायोस्वरूप । ऐक गुणक्षोभिणीचें रूप । गुणविकार होतांचि अल्प । गुणक्षोभिणी बोलिजे ॥ ८ ॥

The primal maya is of the nature of wind itself; now hear the form of Gunakshobhini: the moment even a slight disturbance stirs among the gunas, that state is called Gunakshobhini.

पुढें जाणीव मध्यस्त नेणीव । मिश्रित चालिला स्वभाव । तेथें मातृकास ठाव । शब्द जाला ॥ ९ ॥

पुढे जाणीव, मध्यस्थिती आणि नेणीव असे मिश्रित स्वभावाने पुढे कार्य चालू लागते; त्यातूनच मातृकेला, म्हणजे मुळाक्षरांना स्थान मिळून शब्दाची उत्पत्ती झाली.

पुढें जाणीव मध्यस्त नेणीव । मिश्रित चालिला स्वभाव । तेथें मातृकास ठाव । शब्द जाला ॥ ९ ॥

Further on, this process continues in a mixed manner — awareness, the middle state, and unawareness together; and from within this, the matrikas (the primal letters) found their place, and sound itself came into being.

तो शब्दगुण आकाशींचा । ऐसा अभिप्राव येथीचा । शब्देंचि वेदशास्त्रांचा । आकार जाला ॥ १० ॥

तो शब्दगुण आकाशाचाच आहे, असा येथला अभिप्राय आहे; आणि त्याच शब्दातून वेदशास्त्रांचा आकार निर्माण झाला.

तो शब्दगुण आकाशींचा । ऐसा अभिप्राव येथीचा । शब्देंचि वेदशास्त्रांचा । आकार जाला ॥ १० ॥

This quality of sound belongs to space itself — such is the meaning here; and it is from this very sound that the whole form of the Vedas and scriptures came into being.

पंचभूतें त्रिगुणाकार । अवघा वायोचा विकार । जाणीवनेणीवेचा विचार । वायोचि करितां ॥ ११ ॥

पंचमहाभूते ही त्रिगुणांच्याच आकारात असून हा सगळा वायूचाच विकार आहे; जाणीव आणि नेणीव यांचे सर्व कार्यही वायूच करत असतो.

पंचभूतें त्रिगुणाकार । अवघा वायोचा विकार । जाणीवनेणीवेचा विचार । वायोचि करितां ॥ ११ ॥

The five elements themselves take the shape of the three gunas, and all this is but a modification of wind (vayu); it is wind alone that carries out the entire working of awareness and unawareness.

वायो नस्तां कैंची जाणीव । जाणीव नस्तां कैंची नेणीव । जाणीवनेणीवेस ठाव । वायोगुणें ॥ १२ ॥

वायूच नसेल तर जाणीव तरी कोठून असणार? आणि जाणीवच नसेल तर नेणीव कोठून येणार? जाणीव आणि नेणीव या दोहोंचेही स्थान वायूच्याच गुणामध्ये आहे.

वायो नस्तां कैंची जाणीव । जाणीव नस्तां कैंची नेणीव । जाणीवनेणीवेस ठाव । वायोगुणें ॥ १२ ॥

Without wind, how could there be any awareness at all? And without awareness, how could there be unawareness? Both awareness and unawareness find their place only within the quality of wind.

जेथें मुळीच नाही चळण । तेथें कैंचें जाणीवलक्षण । म्हणोनि वायोचा गुण । नेमस्त जाणावा ॥ १३ ॥

जेथे मुळातच कोणतीही हालचाल नसते, तेथे जाणिवेचे लक्षण तरी कोठून असणार? म्हणून वायूचाच हा गुण आहे, हे निश्चितपणे जाणून घ्यावे.

जेथें मुळीच नाही चळण । तेथें कैंचें जाणीवलक्षण । म्हणोनि वायोचा गुण । नेमस्त जाणावा ॥ १३ ॥

Where there is no movement at all, how can the mark of awareness be present? Therefore one should understand with certainty that this is, definitively, the quality of wind.

येकापासून येक जालें । हें येक उगेंचि दिसोन आलें । स्वरूप मुळीच भासलें । त्रिगुणभूतांचें ॥ १४ ॥

एकापासून एक अशी क्रमाक्रमाने निर्मिती होत गेल्याचे केवळ बाहेरून दिसते; पण त्रिगुणांचे आणि पंचभूतांचे मूळ स्वरूप तर मुळातच एकाच वेळी भासलेले आहे.

येकापासून येक जालें । हें येक उगेंचि दिसोन आलें । स्वरूप मुळीच भासलें । त्रिगुणभूतांचें ॥ १४ ॥

It merely appears, from the outside, that one thing came from another in sequence; but the essential nature of the three gunas and the elements actually manifested together, from the very beginning.

ऐसा हा मुळींचा कर्दमु । पुढें पष्टतेचा अनुक्रमु । सांगतां येकापासून येक उगमु । हें हि खरें ॥ १५ ॥

असे हे मुळातच सगळे एकत्र मिसळलेले होते, आणि नंतर ते स्पष्ट, प्रकट होत गेले, असा क्रम आहे; एकापासून एक अशी उत्पत्ती सांगणे हेही तितकेच खरे आहे.

ऐसा हा मुळींचा कर्दमु । पुढें पष्टतेचा अनुक्रमु । सांगतां येकापासून येक उगमु । हें हि खरें ॥ १५ ॥

Thus all this was originally one mingled mass, which then gradually became distinct and manifest, in this order; and to describe it as one thing arising from another is, in this sense, also true.

वायोच कर्दम बोलिला । तयापासून अग्नि जाला । तोहि पाहातां देखिला । कर्दमुचि ॥ १६ ॥

वायूलाच हा मिश्र, मूळ गाळ म्हटले आहे; त्यापासून अग्नी निर्माण झाला असे म्हणतात, पण नीट पाहिले तर तोही अखेर त्याच मूळ मिश्रणाचाच एक भाग दिसतो.

वायोच कर्दम बोलिला । तयापासून अग्नि जाला । तोहि पाहातां देखिला । कर्दमुचि ॥ १६ ॥

Wind itself is spoken of as this original mixture; from it, fire is said to have arisen, but looking closely, even that fire is seen to be part of that same original mixture.

अग्निपासून जालें आप । तेंहि कर्दमस्वरूप । आपापासून पृथ्वीचें रूप । तेंहि कर्दमरूपी ॥ १७ ॥

अग्नीपासून पाणी निर्माण झाले, तेही त्याच मूळ मिश्रणाच्या स्वरूपातलेच आहे; पाण्यापासून पृथ्वीचे रूप निर्माण झाले, तेही त्याच मूळ मिश्रणाचेच रूप आहे.

अग्निपासून जालें आप । तेंहि कर्दमस्वरूप । आपापासून पृथ्वीचें रूप । तेंहि कर्दमरूपी ॥ १७ ॥

From fire, water arose, and that too shares the nature of this same original mixture; from water, the form of earth arose, and that too is of the same original nature.

येथें आशंका उठिली । भूतांस जाणीव कोठें देखिली । तरी भूतांत जाणीव हे ऐकिली । नाहीं वार्ता ॥ १८ ॥

येथे शंका उठली की, भूतांमध्ये जाणीव आहे असे कोठे पाहिले आहे? भूतांत जाणीव असते ही गोष्ट कधी ऐकिवातही आलेली नाही.

येथें आशंका उठिली । भूतांस जाणीव कोठें देखिली । तरी भूतांत जाणीव हे ऐकिली । नाहीं वार्ता ॥ १८ ॥

Here a doubt arises: where has awareness ever been seen present in the mere elements? Such a thing — that the elements possess awareness — has never even been heard of before.

जाणीव म्हणिजे जाणतें चळण । तेंचि वायोचें लक्षण । वायोआंगीं सकळ गुण । मागां निरोपिलें ॥ १९ ॥

जाणीव म्हणजे जाणतेपणाने होणारी हालचाल, आणि हेच वायूचे मूळ लक्षण आहे. वायूच्या अंगी सर्व गुण असतात, हे आधीच सांगून झाले आहे.

जाणीव म्हणिजे जाणतें चळण । तेंचि वायोचें लक्षण । वायोआंगीं सकळ गुण । मागां निरोपिलें ॥ १९ ॥

Awareness means a movement infused with knowing, and this itself is the defining mark of wind. That all the gunas reside within wind has already been explained earlier.

म्हणोन जाणीवनेणीवमिश्रीत । अवघें चालिलें पंचभूत । म्हणोनियां भूतांत । जाणीव असे ॥ २० ॥

म्हणून जाणीव आणि नेणीव यांच्या मिश्रणानेच सगळी पंचभूते कार्यरत असतात; म्हणूनच भूतांमध्ये जाणीव असते असे म्हणता येते.

म्हणोन जाणीवनेणीवमिश्रीत । अवघें चालिलें पंचभूत । म्हणोनियां भूतांत । जाणीव असे ॥ २० ॥

Therefore all five elements function through a mixture of awareness and unawareness; and it is precisely for this reason that awareness can be said to exist within the elements.

कोठें दिसे कोठें न दिसे । परी तें भूतीं व्यापून असे । तिक्षण बुद्धी करितां भासे । स्थूळ सुक्ष्म ॥ २१ ॥

ती जाणीव कोठे दिसते तर कोठे दिसत नाही, पण ती भूतांमध्ये सर्वत्र व्यापून असतेच; तीक्ष्ण बुद्धीने विचार केला असता ती कोठे स्थूल तर कोठे सूक्ष्म स्वरूपात भासते.

कोठें दिसे कोठें न दिसे । परी तें भूतीं व्यापून असे । तिक्षण बुद्धी करितां भासे । स्थूळ सुक्ष्म ॥ २१ ॥

That awareness is visible in some places and not in others, yet it pervades the elements everywhere; examined with a sharp intellect, it appears at times gross and at times subtle.

पंचभूतें आकारली । भूतीं भूतें कालवलीं । तरी पाहातं भासलीं । येक स्थूळ येक सूक्ष्म ॥ २२ ॥

पंचमहाभूतांनी आकार धारण केला, आणि भूतांमध्ये भूते एकमेकांत मिसळली; तरीही पाहू गेले असता ती कोठे स्थूल तर कोठे सूक्ष्म रूपात भासतात.

पंचभूतें आकारली । भूतीं भूतें कालवलीं । तरी पाहातं भासलीं । येक स्थूळ येक सूक्ष्म ॥ २२ ॥

The five elements took on their forms and became intermingled with one another; yet on examination, some appear gross and others appear subtle.

निरोधवायो न भासे । तैसी जणीव न दिसे । न दिसे परी ते असे । भूतरूपें ॥ २३ ॥

कोंडलेला वायू जसा उघडपणे दिसत नाही, तशीच जाणीवही उघडपणे दिसत नाही; ती दिसत नसली तरी भूतांच्या रूपात ती असतेच.

निरोधवायो न भासे । तैसी जणीव न दिसे । न दिसे परी ते असे । भूतरूपें ॥ २३ ॥

Just as pent-up, still air is not visibly seen, so too awareness is not outwardly visible; though unseen, it nevertheless exists within the very form of the elements.

काष्ठीं अग्नी दिसेना । निरोधवायो भासेना । जणीव तैसी लक्षेना । येकायेकीं ॥ २४ ॥

लाकडात अग्नी दिसत नाही, कोंडलेला वायू भासत नाही, त्याचप्रमाणे जाणीवही एकाएकी, वरवर पाहता लक्षात येत नाही.

काष्ठीं अग्नी दिसेना । निरोधवायो भासेना । जणीव तैसी लक्षेना । येकायेकीं ॥ २४ ॥

Fire is not seen within wood, pent-up air is not perceived, and in just the same way, awareness cannot be suddenly detected at a mere glance.

भूतें वेगळालीं दिसती । पाहातां येकचि भासती । बहुत धूर्तपणें प्रचिती । वोळखावी ॥ २५ ॥

पंचभूते वरवर पाहता वेगवेगळी दिसतात, पण नीट पाहिले तर ती मुळात एकाच तत्त्वाची आहेत; ही खूण मोठ्या धूर्त, चतुर बुद्धीनेच ओळखता येते.

भूतें वेगळालीं दिसती । पाहातां येकचि भासती । बहुत धूर्तपणें प्रचिती । वोळखावी ॥ २५ ॥

The elements appear distinct from one another when seen superficially, but on closer look, they are found to be essentially one; this truth can be recognized only through great sharpness and subtlety of intellect.

ब्रह्मापासुन मूळमाया । मूळमायेपासून गुणमाया । गुणमायेपासून तया । गुणास जन्म ॥ २६ ॥

ब्रह्मापासून मूळमाया उत्पन्न झाली, मूळमायेपासून गुणमाया उत्पन्न झाली आणि गुणमायेपासून त्या त्रिगुणांना जन्म मिळाला.

ब्रह्मापासुन मूळमाया । मूळमायेपासून गुणमाया । गुणमायेपासून तया । गुणास जन्म ॥ २६ ॥

From Brahman arose the primal maya; from the primal maya arose the maya of qualities; and from that maya of qualities the three gunas themselves were born.

गुणापासूनियां भूतें पावली । पष्ट दशेतें । ऐसीयांचीं रूपें समस्तें । निरोपिलीं ॥ २७ ॥

गुणांपासूनच पंचभूतांना स्पष्ट, प्रकट दशा प्राप्त झाली; अशा प्रकारे या सर्वांची रूपे क्रमाक्रमाने सांगितली गेली आहेत.

गुणापासूनियां भूतें पावली । पष्ट दशेतें । ऐसीयांचीं रूपें समस्तें । निरोपिलीं ॥ २७ ॥

From the gunas, the five elements attained their fully manifest state; in this way, the forms of all these have now been explained in due order.

आकाश गुणापासून जालें । हें कदापी नाही घडलें । शब्दगुणास कल्पिलें । आकाश वायां ॥ २८ ॥

आकाश हे गुणांपासून निर्माण झाले, असे मुळीच घडलेले नाही; शब्दगुणाला आधार देण्यासाठी उगाचच आकाशाची कल्पना केली गेली आहे.

आकाश गुणापासून जालें । हें कदापी नाही घडलें । शब्दगुणास कल्पिलें । आकाश वायां ॥ २८ ॥

That space arose from the gunas is something that has, in truth, never actually happened; space has merely been imagined, in vain, as a support for the quality of sound.

येक सांगतां येकचि भावी । उगीच करी गथागोवी । तया वेड्याची उगवी । कोणें करावी ॥ २९ ॥

एक गोष्ट सांगितली की श्रोता तीच खरी मानून बसतो, आणि उगाचच गोंधळ निर्माण करतो; अशा वेड्याची गुंतागुंत आता कोणी सोडवावी?

येक सांगतां येकचि भावी । उगीच करी गथागोवी । तया वेड्याची उगवी । कोणें करावी ॥ २९ ॥

When one thing is explained, the listener takes it as the whole truth and needlessly creates confusion; who, then, is to untangle such a foolish person's confusion?

सिकविल्यां हि कळेना । उमजविल्यां हि उमजेना । दृष्टांतेंहि तर्केना । मंदरूप ॥ ३० ॥

शिकवले तरी कळत नाही, समजावले तरी उमजत नाही आणि दृष्टांत देऊनही ज्याला तर्क करता येत नाही, असा तो मंदबुद्धी असतो.

सिकविल्यां हि कळेना । उमजविल्यां हि उमजेना । दृष्टांतेंहि तर्केना । मंदरूप ॥ ३० ॥

Taught, he still does not understand; explained to, he still does not grasp it; and even given examples, he still cannot reason it out — such is a dull-witted person.

भूतांहून भूत थोर । हा हि दाविला विचार । परी भूतांवडिल स्वतंत्र । कोण आहे ॥ ३१ ॥

एका भूताहून दुसरे भूत श्रेष्ठ आहे, असाही एक विचार दाखवलेला आहे; पण या सर्व भूतांहून वडील, स्वतंत्र असे खरोखर कोण आहे?

भूतांहून भूत थोर । हा हि दाविला विचार । परी भूतांवडिल स्वतंत्र । कोण आहे ॥ ३१ ॥

It has also been shown that among the elements, some are superior to others; but who is truly senior to and independent of all the elements themselves?

जेथें मूळमाया पंचभूतिक । तेथें काये राहिला विवेक । मूळमायेपरतें येक । निर्गुणब्रह्म ॥ ३२ ॥

जेथे मूळमायाच पंचभूतांची बनलेली आहे, तेथे आणखी वेगळा विवेक तो काय उरतो? मूळमायेच्या पलीकडे फक्त एकच तत्त्व आहे — ते म्हणजे निर्गुण ब्रह्म.

जेथें मूळमाया पंचभूतिक । तेथें काये राहिला विवेक । मूळमायेपरतें येक । निर्गुणब्रह्म ॥ ३२ ॥

Where the primal maya itself is made up of the five elements, what further distinction remains to be drawn? Beyond the primal maya there exists only the one — the attributeless Brahman.

ब्रह्मीं मूळमाया जाली । तिची लीळा परीक्षिली । तंव ने निखळ वोतली । भूतेंत्रिगुणांची ॥ ३३ ॥

ब्रह्मात मूळमाया उत्पन्न झाली; तिच्या लीलेचे परीक्षण केले असता ती पंचभूते आणि त्रिगुण यांचीच पूर्णपणे ओतलेली, घडवलेली असल्याचे दिसून येते.

ब्रह्मीं मूळमाया जाली । तिची लीळा परीक्षिली । तंव ने निखळ वोतली । भूतेंत्रिगुणांची ॥ ३३ ॥

The primal maya arose within Brahman; examining her play closely, she is found to be wholly composed of nothing but the five elements and the three gunas.

भूतें विकारवंत चत्वार । आकाश पाहातां निर्विकार । आकाश भूत हा विचार । उपाधीकरितां ॥ ३४ ॥

पृथ्वी, आप, तेज, वायू ही चार भूते विकारशील असतात, पण आकाश मात्र पाहता निर्विकारच आहे; आकाशाला भूत म्हणणे हे केवळ उपाधीमुळेच, व्यावहारिक कारणासाठीच केलेले आहे.

भूतें विकारवंत चत्वार । आकाश पाहातां निर्विकार । आकाश भूत हा विचार । उपाधीकरितां ॥ ३४ ॥

The four elements — earth, water, fire, and wind — are subject to change, but space, on examination, remains changeless; calling space an 'element' is done only for the sake of a limiting attribute, for practical convenience.

पिंडीं व्यापक म्हणोन जीव । ब्रह्मांडीं व्यापक म्हणोन शिव । तैसाच हाहि अभिप्राव । आकाशाचा ॥ ३५ ॥

पिंडात व्यापून असतो म्हणून त्याला जीव म्हणतात, आणि ब्रह्मांडात व्यापून असतो म्हणून त्याला शिव म्हणतात; आकाशाबद्दलही हाच अभिप्राय समजावा.

पिंडीं व्यापक म्हणोन जीव । ब्रह्मांडीं व्यापक म्हणोन शिव । तैसाच हाहि अभिप्राव । आकाशाचा ॥ ३५ ॥

Because it pervades the individual body, it is called the jiva (individual soul); because it pervades the cosmos, it is called Shiva; the same reasoning applies to space as well.

उपाधीमचें सापडलें । सूक्ष्म पाहातां भासलें । इतुक्यासाठीं आकाश जालें । भूतरूप ॥ ३६ ॥

उपाधीमुळेच हे असे सापडून आले, सूक्ष्म दृष्टीने पाहिले असता ते तसे भासले; याचसाठी आकाशाला भूतांपैकी एक भूत मानले गेले आहे.

उपाधीमचें सापडलें । सूक्ष्म पाहातां भासलें । इतुक्यासाठीं आकाश जालें । भूतरूप ॥ ३६ ॥

This distinction was found only because of the limiting attribute, and on subtle examination it merely appeared so; it is for this reason alone that space has come to be counted among the elements.

आकाश अवकाश तो भकास । परब्रह्म तें निराभास । उपाधीं नस्ता जें आकाश । तेंचि ब्रह्म ॥ ३७ ॥

आकाश म्हणजे केवळ पोकळी, रिकामी जागा; तर परब्रह्म हे निराभास, कोणताही भासच नसलेले आहे. कोणतीही उपाधी नसताना जे उरते तेच आकाश, आणि तेच खरे ब्रह्म होय.

आकाश अवकाश तो भकास । परब्रह्म तें निराभास । उपाधीं नस्ता जें आकाश । तेंचि ब्रह्म ॥ ३७ ॥

Space, as such, is merely an empty void; the Supreme Brahman, however, is utterly without appearance. That which remains as 'space' when every limiting attribute is removed — that alone is Brahman itself.

जाणीव नेणीव मध्यमान । हेंचि गुणाचें प्रमाण । येथें निरोपिलें त्रिगुण । रूपेंसहित ॥ ३८ ॥

जाणीव, नेणीव आणि मध्यम अवस्था हेच गुणांचे खरे प्रमाण आहे; येथे त्रिगुणांचे स्वरूप त्यांच्या रूपांसहित सविस्तर सांगितले आहे.

जाणीव नेणीव मध्यमान । हेंचि गुणाचें प्रमाण । येथें निरोपिलें त्रिगुण । रूपेंसहित ॥ ३८ ॥

Awareness, unawareness, and the intermediate state — this is the true measure of the gunas; here, the nature of the three gunas has been fully explained along with their respective forms.

प्रकृती पावली विस्तारातें । पुढे येकाचें येकचि होतें । विकारवंतचि तयातें । नेम कैंचा ॥ ३९ ॥

प्रकृतीचा विस्तार होत गेला, आणि पुढे एकापासून एक असे निर्माण होत गेले; ती मुळातच विकारशील असल्याने तिला कोणताही ठराविक नियम असणार नाही.

प्रकृती पावली विस्तारातें । पुढे येकाचें येकचि होतें । विकारवंतचि तयातें । नेम कैंचा ॥ ३९ ॥

Prakriti (nature) expanded further and further, and from each thing another arose in turn; since it is inherently subject to change, no fixed rule can ever be applied to it.

काळें पांढरें मेळवितां । पारवें होतें तत्वता । काळें पिवळें मेळवितां । हिरवें होये ॥ ४० ॥

काळा आणि पांढरा रंग एकत्र मिसळले असता खरोखरच करडा रंग तयार होतो; काळा आणि पिवळा रंग मिसळले असता हिरवा रंग तयार होतो.

काळें पांढरें मेळवितां । पारवें होतें तत्वता । काळें पिवळें मेळवितां । हिरवें होये ॥ ४० ॥

When black and white are mixed together, gray results in truth; when black and yellow are mixed, green is produced.

ऐसें रंग नानापरी । मेळवितां पालट धरी । तैसें दृश्य हें विकारी । विकारवंत ॥ ४१ ॥

अशाप्रकारे नाना रंग एकमेकांत मिसळले असता ते पालटत जातात; त्याचप्रमाणे हे दृश्य जगही विकारशील असून सतत बदलतच असते.

ऐसें रंग नानापरी । मेळवितां पालट धरी । तैसें दृश्य हें विकारी । विकारवंत ॥ ४१ ॥

In this way, various colors, when mixed together, keep changing into new shades; likewise, this visible world too is inherently changeable, ever subject to alteration.

येका जीवनें नाना रंग । उमटों लागती तरंग । पालटाचा लागवेग । किती म्हणोन पाहावा ॥ ४२ ॥

एकाच पाण्यापासून नाना रंगांच्या लाटा उमटू लागतात; या बदलाचा वेग तरी किती म्हणून मोजून पाहावा?

येका जीवनें नाना रंग । उमटों लागती तरंग । पालटाचा लागवेग । किती म्हणोन पाहावा ॥ ४२ ॥

From one and the same water, waves of many different colors begin to rise; how much, then, can one even measure the sheer speed of such constant change?

येका उदकाचे विकार । पाहातां दिसती अपार । पांचा भूतांचे विस्तार । चौयासी लक्ष योनी ॥ ४३ ॥

एकाच पाण्याचे विकार पाहू गेले तर ते अगणित दिसतात; याचप्रमाणे पाच भूतांच्या विस्तारातूनच चौऱ्याऐंशी लाख योनी निर्माण झाल्या आहेत.

येका उदकाचे विकार । पाहातां दिसती अपार । पांचा भूतांचे विस्तार । चौयासी लक्ष योनी ॥ ४३ ॥

The transformations of just one substance, water, appear boundless when examined; in the same way, from the expansion of the five elements have come the eighty-four lakh species of living beings.

नाना देहाचें बीज उदक । उदकापसून सकळ लोक । किडा मुंगी स्वापदादिक । उदकेंचि होयें ॥ ४४ ॥

नाना देहांचे मूळ बीज पाणीच आहे; पाण्यापासूनच सर्व प्राणी निर्माण होतात — कीटक, मुंगी, वन्य पशू हे सगळे पाण्यापासूनच निर्माण होतात.

नाना देहाचें बीज उदक । उदकापसून सकळ लोक । किडा मुंगी स्वापदादिक । उदकेंचि होयें ॥ ४४ ॥

Water is the very seed of all kinds of bodies; from water arise all living beings — insects, ants, wild animals — all of them come into being from water itself.

शुक्लीत शोणीत म्हणिजे नीर । त्या नीराचें हें शरीर । नखें दंत अस्तिमात्र । उदकाच्या होती ॥ ४५ ॥

वीर्य आणि रज म्हणजेही अखेर पाणीच; त्या पाण्यापासूनच हे शरीर बनते आणि नखे, दात, हाडे हीदेखील पाण्यापासूनच तयार होतात.

शुक्लीत शोणीत म्हणिजे नीर । त्या नीराचें हें शरीर । नखें दंत अस्तिमात्र । उदकाच्या होती ॥ ४५ ॥

Semen and blood, too, are ultimately nothing but water; from that water this body is formed, and even the nails, teeth, and bones come into being from water.

मुळ्यांचे बारीक पागोरे । तेणें पंथें उदक भरे । त्या उदकेंचि विस्तारे । वृक्षमात्र ॥ ४६ ॥

झाडाच्या मुळांचे बारीक तंतू असतात, त्या वाटेने पाणी झाडात भरते; आणि त्याच पाण्याने संपूर्ण वृक्ष विस्तार पावतो.

मुळ्यांचे बारीक पागोरे । तेणें पंथें उदक भरे । त्या उदकेंचि विस्तारे । वृक्षमात्र ॥ ४६ ॥

Trees have fine, hair-like root fibers, through which water is drawn up into them; and it is by that very water alone that the whole tree grows and expands.

अंबवृक्ष मोहरा आले । अवघे उदकाकरितां जाले । फळीं फुलीं लगडले । सावकास ॥ ४७ ॥

आंब्याचे झाड मोहरून येते, ते सगळे केवळ पाण्यामुळेच घडते; आणि हळूहळू ते फळाफुलांनी लगडून जाते.

अंबवृक्ष मोहरा आले । अवघे उदकाकरितां जाले । फळीं फुलीं लगडले । सावकास ॥ ४७ ॥

The mango tree comes into blossom, and all of this happens because of water alone; and gradually it becomes laden with fruits and flowers.

खोड फोडुन अंबे पाहातां । तेथें दिसेना सर्वथा । खांद्या फोडुन फळें पाहातां । वोलीं सालें ॥ ४८ ॥

झाडाचे खोड फोडून आत आंबे शोधले तर ते तेथे मुळीच दिसत नाहीत; फांदी फोडून पाहिले तरी तेथे फक्त ओली साले, ओलावाच दिसतो.

खोड फोडुन अंबे पाहातां । तेथें दिसेना सर्वथा । खांद्या फोडुन फळें पाहातां । वोलीं सालें ॥ ४८ ॥

If one splits open the trunk of the tree looking for the mangoes, they are nowhere to be found at all; splitting open a branch too, one finds only moist bark and sap.

मुळापासून सेवटवरी । फळ नाहीं तदनंतरीं । जळरूप फळ चतुरीं । विवेकें जाणावें ॥ ४९ ॥

मुळापासून टोकापर्यंत कोठेच फळ आधी सापडत नाही; ते फळ मूलतः जलरूपच आहे, हे चतुर माणसाने विवेकाने जाणून घ्यावे.

मुळापासून सेवटवरी । फळ नाहीं तदनंतरीं । जळरूप फळ चतुरीं । विवेकें जाणावें ॥ ४९ ॥

From the root all the way to the tip, the fruit is nowhere to be found beforehand; the wise, through careful discernment, should understand that the fruit is, in essence, made of water itself.

तेंचि जळ सेंड्या चढे । तेव्हां वृक्षमात्र लगडे । येकाचें येकचि घडे । येणें प्रकारें ॥ ५० ॥

तेच पाणी फांद्यांच्या टोकापर्यंत चढते, तेव्हा संपूर्ण झाड फळाफुलांनी लगडते; अशाप्रकारे एकापासून एक अशी निर्मिती होत असते.

तेंचि जळ सेंड्या चढे । तेव्हां वृक्षमात्र लगडे । येकाचें येकचि घडे । येणें प्रकारें ॥ ५० ॥

When that same water rises up to the very tips of the branches, the whole tree becomes laden with fruit and blossom; in just this way, one thing continues to give rise to another.

पत्रें पुष्पें फळें भेद । किती करावा अनुवाद । सूक्ष्म दृष्टीनें विशद । होत आहे ॥ ५१ ॥

पाने, फुले, फळे यांतील भेद किती म्हणून वर्णावा? सूक्ष्म दृष्टीने पाहिले तरच हे स्पष्टपणे कळून येते.

पत्रें पुष्पें फळें भेद । किती करावा अनुवाद । सूक्ष्म दृष्टीनें विशद । होत आहे ॥ ५१ ॥

How much can one describe the differences among leaves, flowers, and fruits? Only through a subtle, penetrating vision does this become truly clear.

भूतांचे विकार सांगों किती । क्षणक्षणा पालटती । येकाचे येकचि होती ॥ नाना वर्ण ॥ ५२ ॥

भूतांचे विकार किती म्हणून सांगावेत? ते क्षणाक्षणाला पालटत असतात; एकातून एक असे नाना रंगरूप निर्माण होत राहतात.

भूतांचे विकार सांगों किती । क्षणक्षणा पालटती । येकाचे येकचि होती ॥ नाना वर्ण ॥ ५२ ॥

How many of the elements' transformations can be described? They change from moment to moment; from one thing arises another, in ever new colors and forms.

त्रिगुणभूतांची लटपट । पाहों जातां हे खटपट । बहुरूप बहु पालट । किती म्हणोन सांगावा ॥ ५३ ॥

त्रिगुण आणि पंचभूतांची ही सतत चाललेली उलाढाल आणि गडबड पाहू गेले तर ती अंतहीनच दिसते; तिची बहुरूपता आणि सततचे पालट किती म्हणून वर्णन करावे?

त्रिगुणभूतांची लटपट । पाहों जातां हे खटपट । बहुरूप बहु पालट । किती म्हणोन सांगावा ॥ ५३ ॥

Looking closely at the ceaseless activity and restlessness of the three gunas and the five elements, it appears endless; how much can one describe their manifold forms and constant transformations?

ये प्रकृतीचा निरास । विवेकें वारावा सावकास । मग परमात्मा परेश । अनन्यभावें भजावा ॥ ५४ ॥

या सर्व प्रकृतीचा निरास विवेकाने हळूहळू करावा; आणि मग सर्वश्रेष्ठ परमात्म्याला अनन्यभावाने, संपूर्ण शरणागतीने भजावे.

ये प्रकृतीचा निरास । विवेकें वारावा सावकास । मग परमात्मा परेश । अनन्यभावें भजावा ॥ ५४ ॥

One should gradually set aside this entire realm of Prakriti through discernment; and then worship the Supreme Self, the Lord beyond all, with complete and undivided devotion.