श्रोतीं केला अनुमान । ऐसें कैसें ब्रह्मज्ञान । कांहींच नाहीं असोन । हें केवि घडे ॥ १ ॥

श्रोत्यांनी शंका उपस्थित केली: असे हे ब्रह्मज्ञान कसे असते की ज्यात 'काही नाही' असे असूनही 'असणे' कसे घडते?

श्रोतीं केला अनुमान । ऐसें कैसें ब्रह्मज्ञान । कांहींच नाहीं असोन । हें केवि घडे ॥ १ ॥

The listeners raised a doubt: how can this Self-knowledge be such that, though nothing at all exists, existence itself still comes about?

सकळ करून अकर्ता । सकळ भोगून अभोक्ता । सकळांमधें अलिप्तता । येईल कैसी ॥ २ ॥

सर्व काही करूनही अकर्ता राहणे, सर्व भोगूनही अभोक्ता राहणे — हे सर्वांच्या मध्ये राहूनही अलिप्तता कशी शक्य होईल?

सकळ करून अकर्ता । सकळ भोगून अभोक्ता । सकळांमधें अलिप्तता । येईल कैसी ॥ २ ॥

Doing everything yet remaining a non-doer, enjoying everything yet remaining a non-enjoyer — how can such detachment be possible while living amidst it all?

तथापि तुम्ही म्हणतां । योगी भोगून अभोक्ता । स्वर्गनरकहि आतां । येणेंचि न्यायें ॥ ३ ॥

तरीही तुम्ही म्हणता की योगी भोग भोगूनही अभोक्ताच राहतो. मग याच न्यायाने स्वर्ग-नरकाचे भोगही त्याला लागू नयेत असे म्हणावे लागेल.

तथापि तुम्ही म्हणतां । योगी भोगून अभोक्ता । स्वर्गनरकहि आतां । येणेंचि न्यायें ॥ ३ ॥

Yet you say that the yogi, though he enjoys, remains a non-enjoyer. By this same logic, heaven and hell too should not touch him.

जन्म मृत्यु भोगिलेच भोगी । परी तो भोगून अभोक्ता योगी । यातना हि तयालागीं । येणेंचि पाडें ॥ ४ ॥

जन्म आणि मृत्यूही तो अनुभवतोच, पण तरी तो भोगून अभोक्ताच राहतो, असे योग्याबाबत म्हणता. मग त्याच न्यायाने यातनाही त्याला याच पद्धतीने लागू व्हाव्यात.

जन्म मृत्यु भोगिलेच भोगी । परी तो भोगून अभोक्ता योगी । यातना हि तयालागीं । येणेंचि पाडें ॥ ४ ॥

He does undergo birth and death, yet you say the yogi, though experiencing them, remains untouched. By that very logic, suffering too should apply to him in the same fashion.

कुटून नाहीं कुटिला । रडोन नाहीं रडला । कुंथोन नाहीं कुंथिला । योगेश्वर ॥ ५ ॥

(तुमच्या मतानुसार) योगेश्वराला मारले तरी तो मारला गेलाच नाही, तो रडला तरी रडलाच नाही आणि यातनेने कण्हला तरी कण्हलाच नाही, असे म्हणावे लागेल.

कुटून नाहीं कुटिला । रडोन नाहीं रडला । कुंथोन नाहीं कुंथिला । योगेश्वर ॥ ५ ॥

According to this, even if the great yogi were beaten, he was never really beaten; even if he wept, he never really wept; even if he groaned in pain, he never really groaned.

जन्म नसोन घातला । पतित नसोन जाला । यातना नसोन पावला । नानापरी ॥ ६ ॥

जन्मच नसताना त्याला जन्म दिला गेला, पतित नसताना तो पतित ठरला आणि यातनाच नसताना त्याला नाना प्रकारच्या यातना भोगाव्या लागल्या, असे विसंगत म्हणावे लागेल.

जन्म नसोन घातला । पतित नसोन जाला । यातना नसोन पावला । नानापरी ॥ ६ ॥

Though he had no real birth, he was somehow born; though he was never truly fallen, he became fallen; though there was no real suffering, he suffered in many ways — this seems a contradiction.

ऐसा श्रोतयांचा अनुमान । श्रोतीं घेतलें आडरान । आतां याचें समाधान । केलें पाहिजे ॥ ७ ॥

अशी श्रोत्यांची शंका आहे; श्रोत्यांनी विषयांतर करून अवघड मार्ग धरला आहे. आता याचे समाधान केले पाहिजे.

ऐसा श्रोतयांचा अनुमान । श्रोतीं घेतलें आडरान । आतां याचें समाधान । केलें पाहिजे ॥ ७ ॥

Such is the listeners' doubt; the listeners have wandered off onto a difficult, tangled path. Now this must be resolved and answered properly.

वक्ता म्हणे सावध व्हावें । तुम्ही बोलतां बरवें । परी हें तुमच्याच अनुभवें । तुम्हास घडे ॥ ८ ॥

वक्ता म्हणतो, सावध होऊन ऐका. तुम्ही म्हणता ते खरे वाटते, पण हे तुम्हाला तुमच्याच अनुभवानुसारच जाणवेल.

वक्ता म्हणे सावध व्हावें । तुम्ही बोलतां बरवें । परी हें तुमच्याच अनुभवें । तुम्हास घडे ॥ ८ ॥

The speaker says, listen attentively. What you say sounds reasonable, but this will be understood by you only according to your own personal experience.

ज्याचा अनुभव जैसा । तो तो बोलतो तैसा । संपदेविण हो धिवसा । तो निरार्थक ॥ ९ ॥

ज्याचा जसा अनुभव असतो, तो तसाच बोलतो. संपत्तीच (म्हणजे प्रत्यक्ष अनुभव) नसताना उगाच धाडस केलेले बोलणे निरर्थक ठरते.

ज्याचा अनुभव जैसा । तो तो बोलतो तैसा । संपदेविण हो धिवसा । तो निरार्थक ॥ ९ ॥

As one's own experience is, so one speaks. Boasting without the real wealth of experience behind it is meaningless talk.

नाहीं ज्ञानाची संपदा । अज्ञानदारिद्रें आपदा । भोगिल्याच भोगी सदा । शब्दज्ञानें ॥ १० ॥

ज्याच्याजवळ ज्ञानाची खरी संपत्ती नाही, तो अज्ञानाच्या दारिद्र्यामुळे संकटातच सापडतो आणि केवळ शब्दज्ञानाने आपले जुने भोगच पुन्हा पुन्हा भोगत राहतो.

नाहीं ज्ञानाची संपदा । अज्ञानदारिद्रें आपदा । भोगिल्याच भोगी सदा । शब्दज्ञानें ॥ १० ॥

One who lacks the true wealth of knowledge remains trapped in the calamity of ignorance's poverty, and merely repeats old, familiar sufferings again and again through mere verbal knowledge.

योगी वोळखावा योगेश्वरें । ज्ञानी वोळखावा ज्ञानेश्वरें । माहाचतुर तो चतुरें । वोळखावा ॥ ११ ॥

योग्याला ओळखावे ते दुसऱ्या योगेश्वरानेच, ज्ञान्याला ओळखावे ते दुसऱ्या ज्ञानी पुरुषानेच, आणि महाचतुराला ओळखावे ते दुसऱ्या चतुर माणसानेच.

योगी वोळखावा योगेश्वरें । ज्ञानी वोळखावा ज्ञानेश्वरें । माहाचतुर तो चतुरें । वोळखावा ॥ ११ ॥

A yogi can truly be recognized only by another great yogi; a man of knowledge only by another man of knowledge; and a truly clever person only by another clever person.

अनुभवी अनुभवियास कळे । अलिप्त अलिप्तपणें निवळें । विदेहाचा देहभाव गळे । विदेही देखतां ॥ १२ ॥

अनुभवी माणूस दुसऱ्या अनुभवी माणसालाच कळतो; अलिप्त माणूस दुसऱ्या अलिप्त माणसालाच खरा ओळखता येतो. देहातीत झालेल्याचा देहभाव दुसऱ्या देहातीत माणसाला पाहताच गळून जातो, कळतो.

अनुभवी अनुभवियास कळे । अलिप्त अलिप्तपणें निवळें । विदेहाचा देहभाव गळे । विदेही देखतां ॥ १२ ॥

A man of experience is understood only by another man of experience; the detached is truly recognized only by the detached. The body-consciousness of one who has gone beyond the body falls away only when seen by another who has likewise gone beyond it.

बद्धासारिखा सिद्ध । आणी सिद्धासारिखा बद्ध । येक भावील तो अबद्ध । म्हणावाच नलगे ॥ १३ ॥

सिद्ध पुरुष हा बद्ध माणसासारखाच (बाह्यतः) दिसतो, आणि बद्ध माणूसही सिद्धासारखाच दिसतो. जो या दोघांना सारखेच मानतो, त्याला अज्ञानी म्हणण्याचीही गरज नाही, तो अज्ञानीच आहे हे उघड आहे.

बद्धासारिखा सिद्ध । आणी सिद्धासारिखा बद्ध । येक भावील तो अबद्ध । म्हणावाच नलगे ॥ १३ ॥

The liberated soul appears outwardly like a bound person, and a bound person may appear like the liberated. Whoever considers the two to be truly the same need not even be called foolish — his ignorance is already self-evident.

झडपला तो देहधारी । आणी देहधारक पंचाक्षरी । परंतु दोघां येकसरी । कैसी द्यावी ॥ १४ ॥

भूताने झपाटलेला माणूसही देहधारीच असतो आणि पंचाक्षरी मंत्र जपणारा मांत्रिकही देहधारीच असतो; पण या दोघांना सारखेच कसे मानावे?

झडपला तो देहधारी । आणी देहधारक पंचाक्षरी । परंतु दोघां येकसरी । कैसी द्यावी ॥ १४ ॥

One possessed by an evil spirit is embodied, and the exorcist chanting the five-syllabled mantra is also embodied — but how can the two be judged as one and the same?

तैसा अज्ञान पतित । आणी ज्ञानी जीवन्मुक्त । दोघे समान मानील तो युक्त । कैसा म्हणावा ॥ १५ ॥

त्याचप्रमाणे अज्ञानी माणूस पतित असतो आणि ज्ञानी माणूस जीवन्मुक्त असतो. या दोघांना समान मानणाऱ्याला शहाणा तरी कसे म्हणावे?

तैसा अज्ञान पतित । आणी ज्ञानी जीवन्मुक्त । दोघे समान मानील तो युक्त । कैसा म्हणावा ॥ १५ ॥

In the same way, the ignorant man is fallen, while the man of knowledge is liberated while yet alive. How can one who considers the two equal be called wise?

आतां असो हे दृष्टांत । प्रचित बोलों कांहीं हेत । येथें श्रोतीं सावचित्त । क्षणयेक व्हावें ॥ १६ ॥

आता हे दृष्टांत पुरे झाले; आता प्रत्यक्ष अनुभवाचे थोडे रहस्य सांगतो. श्रोत्यांनी येथे क्षणभर पूर्ण सावधान व्हावे.

आतां असो हे दृष्टांत । प्रचित बोलों कांहीं हेत । येथें श्रोतीं सावचित्त । क्षणयेक व्हावें ॥ १६ ॥

Enough of these illustrations for now; let me speak a little of the essential truth from direct experience. Listeners, be fully attentive here for just a moment.

जो जो ज्ञानें गुप्त जाला । जो विवेकें विराला । जोअनन्यपणें उरला । नाहींच कांहीं ॥ १७ ॥

जो जो ज्ञानाने गुप्त, लुप्त होऊन गेला, जो विवेकाने विरून गेला आणि जो अनन्यपणे राहूनही खरे तर उरलाच नाही -

जो जो ज्ञानें गुप्त जाला । जो विवेकें विराला । जोअनन्यपणें उरला । नाहींच कांहीं ॥ १७ ॥

Whoever has become hidden through knowledge, whoever has dissolved through discernment, and whoever remains only in complete non-otherness — such a one, in truth, remains as nothing at all —

तयास कैसें गवसावें । शोधूं जातां तोचि व्हावें । तोचि होतां म्हणावें । नलगे कांहीं ॥ १८ ॥

त्याला गवसायचे तरी कसे? त्याचा शोध घेण्यास गेले असता आपणच तो व्हावे लागते, आणि तसे झाल्यावर मग 'तो सापडला' असे म्हणण्याचीही गरज उरत नाही.

तयास कैसें गवसावें । शोधूं जातां तोचि व्हावें । तोचि होतां म्हणावें । नलगे कांहीं ॥ १८ ॥

How can such a one ever be found? In seeking him, one must oneself become him — and once that happens, there is no longer any need to even say he has been found.

देहीं पाहातां देसिना । तत्वें शोधितां भासेना । ब्रह्म आहे निवडेना । कांहीं केल्यां ॥ १९ ॥

देहामध्ये शोधले असता तो दिसत नाही, तत्त्वांमध्ये शोधले असताही तो भासत नाही. ब्रह्म आहे हे खरे, पण काहीही केले तरी त्याला वेगळे काढता येत नाही.

देहीं पाहातां देसिना । तत्वें शोधितां भासेना । ब्रह्म आहे निवडेना । कांहीं केल्यां ॥ १९ ॥

Looking within the body, he cannot be seen; searching among the elements, he does not appear. Brahman exists, yet however much one tries, it cannot be singled out or separated.

दिसतो तरी देहधारी । परी कांहींच नाहीं अंतरीं । तयास पाहातां वरिवरी । कळेल कैसा ॥ २० ॥

तो दिसतो खरा देहधारी माणसासारखा, पण त्याच्या अंतरंगात काहीच उरलेले नसते. त्याला वरवर पाहून तो कसा कळणार?

दिसतो तरी देहधारी । परी कांहींच नाहीं अंतरीं । तयास पाहातां वरिवरी । कळेल कैसा ॥ २० ॥

He appears outwardly to be an embodied person, yet within him nothing at all remains. Looking at him only superficially, how can he ever be truly understood?

कळाया शोधावें अंतर । तंव तो नित्य निरंतर । जयास धुंडितां विकार । निर्विकार होती ॥ २१ ॥

त्याला जाणून घ्यायचे तर त्याच्या अंतरंगाचा शोध घ्यावा; पण तो तर नित्य, अखंड आहे. त्याचा शोध घेता घेता सर्व विकारच निर्विकार होऊन जातात.

कळाया शोधावें अंतर । तंव तो नित्य निरंतर । जयास धुंडितां विकार । निर्विकार होती ॥ २१ ॥

To understand him one must search his inner being; but he is ever constant and unbroken. In the very act of searching, all mental changes and modifications themselves become changeless.

तो परमात्मा केवळ । तयास नाहीं मायामळ । अखंड हेतूचा विटाळ । जालाच नाहीं ॥ २२ ॥

तो केवळ परमात्माच आहे; त्याला मायेचा मळ कधीच लागलेला नसतो. त्याला अखंड कोणत्याही हेतूचा विटाळही कधी झालेला नसतो.

तो परमात्मा केवळ । तयास नाहीं मायामळ । अखंड हेतूचा विटाळ । जालाच नाहीं ॥ २२ ॥

He is nothing but the Supreme Self; no stain of maya ever touches him. He remains forever untouched, unsullied by even the faintest trace of personal intent.

ऐसा जो योगीराज । तो आत्मा सहजीं सहज । पूर्णब्रह्म वेदबीज । देहाकारें कळेना ॥ २३ ॥

असा जो योगिराज असतो, तोच स्वाभाविकपणे साक्षात आत्मा असतो — पूर्ण ब्रह्म, वेदांचे मूळ बीज. तो केवळ देहाकाराने ओळखता येत नाही.

ऐसा जो योगीराज । तो आत्मा सहजीं सहज । पूर्णब्रह्म वेदबीज । देहाकारें कळेना ॥ २३ ॥

Such a king among yogis is, quite naturally, none other than the Self itself — the full Brahman, the very seed of the Vedas. He cannot be known merely by his bodily form.

देह भावितां देहचि दिसे । परी अंतर अनारिसें असे । तयास शोधितां नसे । जन्म मरण ॥ २४ ॥

देहाकडे पाहिले असता तो देहासारखाच दिसतो, पण त्याचे अंतरंग मात्र अगदी वेगळे असते. त्याचा खरा शोध घेतला असता त्याला जन्म-मृत्यूच नसतो असे आढळते.

देह भावितां देहचि दिसे । परी अंतर अनारिसें असे । तयास शोधितां नसे । जन्म मरण ॥ २४ ॥

Regarding him as a body, he appears just like any body; but his inner being is utterly different. When truly sought, he is found to be free of birth and death altogether.

जयास जन्ममरण व्हावें । तें तो नव्हेचि स्वभावें । नाहींच तें आणावें । कोठून कैंचें ॥ २५ ॥

ज्याला जन्म-मृत्यू व्हायला हवा, तो तर तो मुळातच नाहीच आहे. जे मुळातच अस्तित्वात नाही, ते कोठून आणि कसे आणता येईल?

जयास जन्ममरण व्हावें । तें तो नव्हेचि स्वभावें । नाहींच तें आणावें । कोठून कैंचें ॥ २५ ॥

That which would need to undergo birth and death simply does not exist in him at all. What does not exist in the first place — from where and how could it ever be brought about?

निर्गुणास जन्म कल्पिला । अथवा निर्गुण उडविला । तरी उडाला आणी जन्मला । आपला आपण ॥ २६ ॥

निर्गुणाला जन्म आहे अशी कल्पना केली, किंवा निर्गुणाला नाहीसे केले, तरी ते उडणे आणि जन्मणे हे सगळे आपल्याच मनाने आपणच कल्पिलेले असते.

निर्गुणास जन्म कल्पिला । अथवा निर्गुण उडविला । तरी उडाला आणी जन्मला । आपला आपण ॥ २६ ॥

Whether one imagines birth for the attributeless, or imagines its disappearance, both this vanishing and this being born are things one has merely imagined for oneself, by oneself.

माध्यांनीं थुंकितां सूर्यावरी । तो थुंका पडेल आपणांच वरी । दुसयास चिंतितां अंतरीं । आपणास घडे ॥ २७ ॥

दुपारच्या वेळी सूर्यावर थुंकले तर ती थुंकी आपल्याच अंगावर परत येऊन पडते; त्याचप्रमाणे दुसऱ्याबद्दल मनात वाईट चिंतन केले, तर त्याचा परिणाम आपल्यालाच भोगावा लागतो.

माध्यांनीं थुंकितां सूर्यावरी । तो थुंका पडेल आपणांच वरी । दुसयास चिंतितां अंतरीं । आपणास घडे ॥ २७ ॥

If one spits at the noonday sun, the spittle only falls back upon oneself; likewise, whatever ill one thinks of another in one's heart comes back to affect oneself alone.

समर्थ रायाचे महिमान । जाणतां होते समाधान । परंतु भुंकों लागलें स्वान । तरी तें स्वानचि आहे ॥ २८ ॥

समर्थ राजाचा महिमा कळला की मन समाधान पावते; पण कुत्रे त्या राजावर भुंकू लागले तरी ते कुत्रे शेवटी कुत्रेच राहते, राजाला त्याने काही फरक पडत नाही.

समर्थ रायाचे महिमान । जाणतां होते समाधान । परंतु भुंकों लागलें स्वान । तरी तें स्वानचि आहे ॥ २८ ॥

Knowing the greatness of a mighty king brings contentment; but even if a dog barks at that king, the dog remains nothing more than a dog — it changes nothing for the king.

ज्ञानी तो सत्यस्वरूप । अज्ञान देखे मनुष्यरूप । भावासारिखा फळद्रूप । देव तैसा ॥ २९ ॥

ज्ञानी माणूस त्याला (संताला) सत्यस्वरूप म्हणून पाहतो, तर अज्ञानी माणूस त्याला केवळ मनुष्यरूपात पाहतो. ज्याच्या मनात जसा भाव असतो, त्याला देव त्याच प्रमाणे फळ देतो.

ज्ञानी तो सत्यस्वरूप । अज्ञान देखे मनुष्यरूप । भावासारिखा फळद्रूप । देव तैसा ॥ २९ ॥

The wise see him as the very form of Truth, while the ignorant see only an ordinary human form. As one's own inner attitude is, so God bears fruit accordingly for each person.

देव निराकार निर्गुण । लोक भाविती पाषाण । पाषाण फुटतो निर्गुण । फुटेल कैसा ॥ ३० ॥

देव खरे तर निराकार आणि निर्गुण आहे, पण लोक त्याला दगड मानून भजतात. दगड फुटू शकतो, पण निर्गुण तत्त्व कधी फुटेल का?

देव निराकार निर्गुण । लोक भाविती पाषाण । पाषाण फुटतो निर्गुण । फुटेल कैसा ॥ ३० ॥

God is, in truth, formless and without attributes, yet people worship him as a mere stone image. A stone can break, but how can the attributeless ever be broken?

देव सदोदित संचला । लोकीं बहुविध केला । परंतु बहुविध जाला । हें तों घडेना ॥ ३१ ॥

देव सर्वकाळ, सर्वत्र एकरूपच भरून राहिलेला आहे; लोकांनी त्याला अनेक रूपांत विभागले असले, तरी तो खरोखर अनेक रूपांचा झाला, हे मात्र कधीच घडत नाही.

देव सदोदित संचला । लोकीं बहुविध केला । परंतु बहुविध जाला । हें तों घडेना ॥ ३१ ॥

God pervades everywhere at all times, ever one and undivided; though people have given him many different forms, he himself never actually becomes many — that simply cannot happen.

तैसा साधु आत्मज्ञानी । बोधें पूर्ण समाधानी । विवेकें आत्मनिवेदनी । आत्मरूपी ॥ ३२ ॥

त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानी साधुपुरुष हा बोधाने पूर्ण समाधानी असतो; विवेकाने आत्मनिवेदन करत करत तो स्वतःच आत्मस्वरूप बनलेला असतो.

तैसा साधु आत्मज्ञानी । बोधें पूर्ण समाधानी । विवेकें आत्मनिवेदनी । आत्मरूपी ॥ ३२ ॥

In the same way, the saint who knows the Self is fully content through spiritual understanding; through discernment and complete self-surrender, he has himself become one with the Self.

जळोन काष्ठाचा आकार । अग्नि दिसे काष्ठाकार । परी काष्ठ होईल हा विचार । बोलोंच नये ॥ ३३ ॥

लाकूड जळताना अग्नी लाकडाच्याच आकारात दिसतो, पण त्यामुळे अग्नी हा लाकूडच होईल असे मात्र मुळीच म्हणू नये.

जळोन काष्ठाचा आकार । अग्नि दिसे काष्ठाकार । परी काष्ठ होईल हा विचार । बोलोंच नये ॥ ३३ ॥

As wood burns, the fire appears shaped just like the wood; but one should never say that the fire itself has become wood.

कर्पूर असे तों जळतां दिसे । तैसा ज्ञानीदेह भासे । तयास जन्मवितां कैसें । कर्दळीउदरीं ॥ ३४ ॥

कापूर जळत असतानाच दिसतो, जळून गेल्यावर काहीच शिल्लक उरत नाही; ज्ञानी पुरुषाचा देहही असाच केवळ भासतो. मग त्याला केळीच्या (कर्दळीच्या) गर्भाप्रमाणे पुन्हा जन्म कसा देता येईल?

कर्पूर असे तों जळतां दिसे । तैसा ज्ञानीदेह भासे । तयास जन्मवितां कैसें । कर्दळीउदरीं ॥ ३४ ॥

Camphor is visible only while it burns; once burnt it leaves nothing behind. The body of the wise, too, is only such an appearance. How then could such a one be born again, like a shoot from within a plantain stem?

बीज भाजलें उगवेना । वस्त्र जळालें उकलेना । वोघ निवडितां निवडेना । गंगेमधें ॥ ३५ ॥

भाजलेले बीज पुन्हा उगवत नाही, जळालेले वस्त्र पुन्हा उलगडता येत नाही आणि गंगेच्या प्रवाहातील एखादा ओघ वेगळा काढायचा म्हटले तरी तो वेगळा काढता येत नाही.

बीज भाजलें उगवेना । वस्त्र जळालें उकलेना । वोघ निवडितां निवडेना । गंगेमधें ॥ ३५ ॥

A roasted seed will not sprout again; a burnt cloth cannot be unrolled again; and a single current cannot be separated out from within the flow of the Ganges.

वोघ गंगेमागें दिसे । गंगा येकदेसी असे । साधु कांहींच न भासे । आणी आत्मा सर्वगत ॥ ३६ ॥

प्रवाहाचा एक ओघ गंगेच्या मागे मागे वाहताना दिसतो, पण गंगा तर सर्वत्र एकाच रूपाने असते. त्याचप्रमाणे साधूचे वेगळे असे अस्तित्वच भासत नाही, कारण आत्मा तर सर्वव्यापी आहे.

वोघ गंगेमागें दिसे । गंगा येकदेसी असे । साधु कांहींच न भासे । आणी आत्मा सर्वगत ॥ ३६ ॥

A current appears to flow along behind the Ganges, yet the Ganges itself remains one and undivided throughout. Likewise, the saint has no separate existence of his own to be perceived, for the Self is all-pervading.

सुवर्ण नव्हे लोखंड । साधूस जन्म थोतांड । अज्ञान प्राणी जडमूढ । तयास हें उमजेचिना ॥ ३७ ॥

सोने कधी लोखंड होत नाही, त्याचप्रमाणे साधूला जन्म असणे हे नुसते थोतांड आहे. पण जड-मूढ अज्ञानी माणसाला हे कधीच उमगत नाही.

सुवर्ण नव्हे लोखंड । साधूस जन्म थोतांड । अज्ञान प्राणी जडमूढ । तयास हें उमजेचिना ॥ ३७ ॥

Gold never becomes iron; likewise, to speak of birth for the saint is mere pretense and falsehood. But the dull, ignorant person can never grasp this truth.

अंधास कांहींच न दिसे । तरी ते लोक आंधळे कैसे । सन्नपातें बरळतसे । सन्नपाती ॥ ३८ ॥

आंधळ्याला काहीच दिसत नाही म्हणून जे इतर पाहू शकतात ते सगळे अंध कसे ठरतील? सन्निपाताने आजारी माणूस बरळतो, यात दोष त्या सन्निपाती रोग्याचाच असतो, इतरांचा नव्हे.

अंधास कांहींच न दिसे । तरी ते लोक आंधळे कैसे । सन्नपातें बरळतसे । सन्नपाती ॥ ३८ ॥

Because a blind man cannot see, does that make everyone else who can see also blind? When a person in delirium raves, the fault lies with the delirium itself, not with others.

जो स्वप्नामधें भ्याला । तो स्वप्नभयें वोसणाला । तें भये जागत्याला । केवि लागे ॥ ३९ ॥

जो स्वप्नात घाबरला आणि त्या भीतीने झोपेत बडबडू लागला, ते भय जाग्या असलेल्या माणसाला कसे लागू शकेल?

जो स्वप्नामधें भ्याला । तो स्वप्नभयें वोसणाला । तें भये जागत्याला । केवि लागे ॥ ३९ ॥

One who is frightened in a dream and cries out in fear because of it — how can that fear ever touch a person who is fully awake?

मुळी सर्पाकार देखिली । येक भ्याला येकें वोळखिली । दोघांची अवस्था लेखिली । सारिखीच कैसी ॥ ४० ॥

दोरीला सर्पाचा आकार दिसला; त्यातील एकजण घाबरला, तर दुसऱ्याने ती केवळ दोरी असल्याचे ओळखले. मग या दोघांची अवस्था सारखीच आहे असे कसे मानता येईल?

मुळी सर्पाकार देखिली । येक भ्याला येकें वोळखिली । दोघांची अवस्था लेखिली । सारिखीच कैसी ॥ ४० ॥

A rope was seen having the shape of a snake; one man was frightened by it, while another recognized it as merely a rope. How then can the condition of these two men be considered the same?

हतीं धरितां हि डसेना । हें येकास भासेना । तरी ते त्याची कल्पना । तयासीच बाधी ॥ ४१ ॥

हातात धरले तरी ती दोरी चावत नाही, हे एकाला उमजतच नाही; ती त्याचीच खोटी कल्पना असून तिचा त्रास त्यालाच होतो.

हतीं धरितां हि डसेना । हें येकास भासेना । तरी ते त्याची कल्पना । तयासीच बाधी ॥ ४१ ॥

Even when held in the hand, the rope does not bite, yet one person still cannot see this. It is his own false imagination, and it torments only him.

विंचु सर्प डसला । तेणें तोचि जाकळला । तयाचेनि लोक जाला । कासावीस कैसा ॥ ४२ ॥

विंचू किंवा सर्प एखाद्याला डसला, तर त्रासलेला तोच माणूस असतो; मग त्याच्यामुळे बाकीचे लोक व्याकूळ का व्हावेत?

विंचु सर्प डसला । तेणें तोचि जाकळला । तयाचेनि लोक जाला । कासावीस कैसा ॥ ४२ ॥

If a scorpion or snake bites someone, it is that person alone who is afflicted — why then should everyone else become distressed on his account?

आतां तुटला अनुमान । ज्ञानियास कळे ज्ञान । अज्ञानास जन्ममरण । चुकेचिना ॥ ४३ ॥

आता शंकेचे निरसन झाले: ज्ञानी माणसाला ज्ञानच कळते, तर अज्ञानी माणसाला जन्म-मृत्यू चुकत नाही.

आतां तुटला अनुमान । ज्ञानियास कळे ज्ञान । अज्ञानास जन्ममरण । चुकेचिना ॥ ४३ ॥

Now the doubt is resolved: the wise man alone knows true knowledge, while for the ignorant man, birth and death can never be escaped.

येका जाणण्यासाठीं । लोक पडिले अटाटीं । नेणपणें हिंपुटी होती । जन्ममृत्यें ॥ ४४ ॥

एका ('मी कोण आहे' या) जाणिवेसाठी लोक अपार परिश्रम घेत असतात; पण नेणतेपणामुळे मात्र ते जन्म-मृत्यूच्या फेऱ्यात कष्टी होत राहतात.

येका जाणण्यासाठीं । लोक पडिले अटाटीं । नेणपणें हिंपुटी होती । जन्ममृत्यें ॥ ४४ ॥

For the sake of just this one knowing, people undertake the greatest effort; yet through ignorance they remain distressed, caught again and again in the cycle of birth and death.

तेंचि कथानुसंधान । पुढें केलें परिच्हिन्न । सावधान सावधान । म्हणे वक्ता ॥ ४५ ॥

हेच कथेचे अनुसंधान पुढे स्पष्ट करून सांगितले आहे. वक्ता श्रोत्यांना 'सावधान, सावधान' असे म्हणून पुढील निरूपणाकडे लक्ष देण्यास सांगतो.

तेंचि कथानुसंधान । पुढें केलें परिच्हिन्न । सावधान सावधान । म्हणे वक्ता ॥ ४५ ॥

This same thread of the discourse is explained further and made clear ahead. The speaker calls out, 'Be attentive, be attentive,' urging the listeners to heed what follows.