जे करामती दाखविती । तेहि गुरु म्हणिजेती । परंतु सद्‌गुरु नव्हेती । मोक्षदाते ॥ १॥

जे लोक चमत्कार दाखवतात, त्यांनाही गुरु म्हटले जाते; पण असे गुरु मोक्ष देणारे सद्गुरू नसतात.

जे करामती दाखविती । तेहि गुरु म्हणिजेती । परंतु सद्‌गुरु नव्हेती । मोक्षदाते ॥ १॥

Those who display miraculous feats are also called gurus; but such gurus are not true Sadgurus who bestow liberation.

सभामोहन भुररीं चेटकें । साबरमंत्र कौटालें अनेकें । नाना चमत्कार कौतुकें । असंभाव्य सांगती ॥ २॥

सभा मोहून टाकणे, चेटूक, साबरमंत्र, कवायती असे अनेक प्रकार आणि नाना चमत्कारांचे कौतुकास्पद, अशक्यप्राय गोष्टी सांगतात.

सभामोहन भुररीं चेटकें । साबरमंत्र कौटालें अनेकें । नाना चमत्कार कौतुकें । असंभाव्य सांगती ॥ २॥

They enthrall gatherings, perform sorcery, chant crude spells, display many tricks, and describe wondrous, improbable marvels.

सांगती औषधीप्रयोग । कां सुवर्णधातूचा मार्ग । दृष्टिबंधनें लागवेग । अभिळाषाचा ॥ ३॥

औषधी प्रयोग सांगतात, किंवा सोने बनवण्याची विद्या सांगतात, दृष्टिबंधनासारखे चमत्कार दाखवून लोकांच्या लोभाला चटकन खतपाणी घालतात.

सांगती औषधीप्रयोग । कां सुवर्णधातूचा मार्ग । दृष्टिबंधनें लागवेग । अभिळाषाचा ॥ ३॥

They teach medicinal formulas, or the alchemical art of making gold, and through eye-binding illusions quickly feed people's greed.

साहित संगीत रागज्ञान । गीत नृत्य तान मान । नाना वाद्यें सिकविती जन । तेहि येक गुरु ॥ ४॥

साहित्य, संगीत, रागज्ञान, गीत-नृत्य-ताना-मान, नाना वाद्ये शिकवणारे शिक्षकही एक प्रकारचे गुरुच असतात.

साहित संगीत रागज्ञान । गीत नृत्य तान मान । नाना वाद्यें सिकविती जन । तेहि येक गुरु ॥ ४॥

Those who teach literature, music, knowledge of ragas, song and dance, melodic ornamentation, and various instruments are also, in a sense, gurus.

विद्या सिकविती पंचाक्षरी । ताडेतोडे नानापरी । कां पोट भरे जयावरी । ते विद्या सिकविती ॥ ५॥

पंचाक्षरी मंत्रविद्या, नाना प्रकारचे हातचलाखीचे खेळ, किंवा ज्यावर आपले पोट भरते अशी विद्या शिकवणारेही गुरु मानले जातात.

विद्या सिकविती पंचाक्षरी । ताडेतोडे नानापरी । कां पोट भरे जयावरी । ते विद्या सिकविती ॥ ५॥

Those who teach the five-syllabled mantra-lore, various sleight-of-hand tricks, or whatever craft earns one's livelihood, are also counted as gurus.

जो यातीचा जो व्यापार । सिकविती भरावया उदर । तेहि गुरु परी साचार- । सद्‌गुरु नव्हेती ॥ ६॥

आपापल्या जातीचा जो व्यवसाय पोट भरण्यासाठी शिकवतात, तेही गुरुच आहेत; परंतु खरोखर ते सद्गुरू नव्हेत.

जो यातीचा जो व्यापार । सिकविती भरावया उदर । तेहि गुरु परी साचार- । सद्‌गुरु नव्हेती ॥ ६॥

Whoever teaches the trade of his own caste merely to fill the stomach is also a guru of sorts; but truly, such a one is not a Sadguru.

आपली माता आणी पिता । तेहि गुरुचि तत्वतां । परी पैलापार पावविता । तो सद्‌गुरु वेगळा ॥ ७॥

आपली आई-वडीलही खरोखर गुरुच असतात; परंतु संसारसागराच्या पैलतीरी नेणारा सद्गुरू मात्र वेगळाच असतो.

आपली माता आणी पिता । तेहि गुरुचि तत्वतां । परी पैलापार पावविता । तो सद्‌गुरु वेगळा ॥ ७॥

One's own mother and father are indeed, in truth, gurus too; but the Sadguru who ferries one across to the far shore is something altogether different.

गाईत्रीमंत्राचा इचारू । सांगे तो साचार कुळगुरु । परी ज्ञानेंविण पैलपारु । पाविजेत नाहीं ॥ ८॥

गायत्री मंत्राचा अर्थ सांगणारा हा खरा कुळगुरू असतो; परंतु ज्ञानाशिवाय पैलतीर गाठता येत नाही.

गाईत्रीमंत्राचा इचारू । सांगे तो साचार कुळगुरु । परी ज्ञानेंविण पैलपारु । पाविजेत नाहीं ॥ ८॥

The one who imparts the meaning of the Gayatri mantra is truly a family guru; but without knowledge, one cannot reach the far shore.

जो ब्रह्मज्ञान उपदेसी । अज्ञानांधारें निरसी । जीवात्मयां परमात्मयांसी । ऐक्यता करी ॥ ९॥

जो ब्रह्मज्ञानाचा उपदेश करतो, अज्ञानाचा अंधार नाहीसा करतो, आणि जीवात्मा व परमात्मा यांची एकता घडवतो,

जो ब्रह्मज्ञान उपदेसी । अज्ञानांधारें निरसी । जीवात्मयां परमात्मयांसी । ऐक्यता करी ॥ ९॥

One who imparts knowledge of Brahman, dispels the darkness of ignorance, and unites the individual soul with the Supreme Soul —

विघडले देव आणी भक्त । जीवशिवपणें द्वैत । तया देवभक्तां येकांत- । करी, तो सद्‌गुरु ॥ १०॥

जीव-शिव असा दुजाभाव निर्माण होऊन देव व भक्त वेगळे भासतात; त्या देव आणि भक्ताला एकरूप करणारा तोच सद्गुरू होय.

विघडले देव आणी भक्त । जीवशिवपणें द्वैत । तया देवभक्तां येकांत- । करी, तो सद्‌गुरु ॥ १०॥

God and devotee, seeming separated by the duality of soul and Supreme, are united into one by him alone — such a one is the true Sadguru.

भवव्याघ्रें घालूनि उडी । गोवत्सास तडातोडी । केली, देखोनि सीघ्र सोडी । तो सद्‌गुरु जाणावा ॥ ११॥

संसाररूपी वाघाने झेप घालून गोवत्साला (जीवाला) पकडले असता, ते पाहून त्वरित सोडवणारा तोच सद्गुरू जाणावा.

भवव्याघ्रें घालूनि उडी । गोवत्सास तडातोडी । केली, देखोनि सीघ्र सोडी । तो सद्‌गुरु जाणावा ॥ ११॥

When the tiger of worldly existence pounces and seizes the calf-like soul, the one who instantly rescues it upon seeing this should be known as the true Sadguru.

प्राणी मायाजाळीं पडिलें । संसारदुःखें दुःखवलें । ऐसें जेणें मुक्त केलें । तो सद्‌गुरु जाणावा ॥ १२॥

मायेच्या जाळ्यात अडकलेल्या आणि संसारदुःखाने पिचलेल्या जीवाला जो मुक्त करतो, तोच सद्गुरू जाणावा.

प्राणी मायाजाळीं पडिलें । संसारदुःखें दुःखवलें । ऐसें जेणें मुक्त केलें । तो सद्‌गुरु जाणावा ॥ १२॥

The soul, trapped in the web of maya and tormented by worldly sorrow — whoever sets it free should be known as the true Sadguru.

वासनानदीमाहांपुरीं । प्राणी बुडतां ग्लांती करी । तेथें उडी घालूनि तारी । तो सद्गुारु जाणावा ॥ १३॥

वासनारूपी नदीच्या महापुरात जीव बुडत असताना कासावीस होतो; अशा वेळी उडी घालून त्याला तारणारा तोच सद्गुरू जाणावा.

वासनानदीमाहांपुरीं । प्राणी बुडतां ग्लांती करी । तेथें उडी घालूनि तारी । तो सद्गुारु जाणावा ॥ १३॥

When the soul, drowning in the great flood of the river of desire, is in mortal distress, the one who leaps in and saves him should be known as the true Sadguru.

गर्भवास अति सांकडी । इछाबंधनाची बेडी । ज्ञान दे‍ऊन सीघ्र सोडी । तो सद्‌गुरु स्वामी ॥ १४॥

गर्भवास हा अत्यंत त्रासदायक बंधन आहे, ती इच्छांची बेडी आहे; ज्ञान देऊन जो त्यातून त्वरित मुक्त करतो, तोच सद्गुरू स्वामी होय.

गर्भवास अति सांकडी । इछाबंधनाची बेडी । ज्ञान दे‍ऊन सीघ्र सोडी । तो सद्‌गुरु स्वामी ॥ १४॥

Life in the womb is a most distressing bondage, a shackle forged of desire; whoever imparts knowledge and swiftly frees one from it is truly the Sadguru, the master.

फोडूनि शब्दाचें अंतर । वस्तु दाखवी निजसार । तोचि गुरु माहेर । अनाथांचें ॥ १५॥

शब्दांच्या पडद्याआड लपलेले खरे तत्त्व फोडून दाखवणारा, तोच अनाथांचे माहेर असणारा खरा गुरू होय.

फोडूनि शब्दाचें अंतर । वस्तु दाखवी निजसार । तोचि गुरु माहेर । अनाथांचें ॥ १५॥

One who breaks through the veil of mere words and reveals the true essence itself — he alone is the refuge, the true home, of the helpless.

जीव येकदेसी बापुडें । तयास ब्रह्मचि करी रोकडें । फेडी संसारसांकडे । वचनमात्रें ॥ १६॥

बिचारा एकदेशी (मर्यादित) जीव, त्याला जो साक्षात ब्रह्मच बनवतो आणि केवळ एका वचनाने संसाराचे संकट दूर करतो,

जीव येकदेसी बापुडें । तयास ब्रह्मचि करी रोकडें । फेडी संसारसांकडे । वचनमात्रें ॥ १६॥

The poor, limited individual soul — him he makes into Brahman itself, and with a mere word removes the trouble of worldly bondage,

जें वेदांचे अभ्यांतरीं । तें काढून अपत्यापरी । शिष्यश्रवणीं कवळ भरी । उद्गांरवचनें ॥ १७॥

जे तत्त्व वेदांच्या अंतरंगात दडलेले आहे, ते काढून, आईने मुलाला घास भरवावा तसे उद्गारवचनांनी शिष्याच्या श्रवणेंद्रियात भरतो.

जें वेदांचे अभ्यांतरीं । तें काढून अपत्यापरी । शिष्यश्रवणीं कवळ भरी । उद्गांरवचनें ॥ १७॥

That truth which lies deep within the Vedas, he draws out and, like a mother feeding her child, places it as a morsel into the disciple's ear through his very utterances.

वेद शास्त्र माहानुभाव । पाहातां येकचि अनुभव । तोचि येक गुरुराव । ऐक्यरूपें ॥ १८॥

वेद, शास्त्रे आणि थोर महानुभाव यांच्या अनुभवाकडे पाहता तो एकच अनुभव आहे असे दिसते; तोच एकरूप गुरुराज होय.

वेद शास्त्र माहानुभाव । पाहातां येकचि अनुभव । तोचि येक गुरुराव । ऐक्यरूपें ॥ १८॥

Looking at the Vedas, the scriptures, and the great realized ones, one finds it is all a single experience; that unified experience itself is the great Guru.

संदेह निःशेष जाळी ॥ स्वधर्म आदरें प्रतिपाळी । वेदविरहित टवाळी । करूंच नेणे ॥ १९॥

जो संदेहाला पूर्णपणे जाळून टाकतो, स्वधर्माचे आदराने पालन करतो, आणि वेदाविरुद्ध थट्टा-टिंगल कधीच करत नाही,

संदेह निःशेष जाळी ॥ स्वधर्म आदरें प्रतिपाळी । वेदविरहित टवाळी । करूंच नेणे ॥ १९॥

One who burns away all doubt completely, upholds one's own righteous duty with reverence, and never mocks what the Vedas ordain,

जें जें मन अंगिकारी । तें तें स्वयें मुक्त करी । तो गुरु नव्हे, भिकारी- । झडे आला ॥ २०॥

शिष्याच्या मनाला जे जे आवडेल तेच तेच त्याला मोकळेपणे करू देणारा, तो खरा गुरु नव्हे, तर तो केवळ भिकाऱ्यासारखा (लाचार) होऊन आलेला आहे.

जें जें मन अंगिकारी । तें तें स्वयें मुक्त करी । तो गुरु नव्हे, भिकारी- । झडे आला ॥ २०॥

One who simply lets a disciple freely do whatever his mind fancies is no true guru at all — he has come only as a beggar, currying favor.

शिष्यास न लविती साधन । न करविती इंद्रियेंदमन । ऐसे गुरु आडक्याचे तीन । मिळाले तरी त्यजावे ॥ २१॥

जे शिष्याला साधनाला लावत नाहीत, इंद्रियांचे दमन करवून घेत नाहीत, असे गुरु जरी स्वस्तात दहाबारा मिळाले, तरी त्यांचा त्याग करावा.

शिष्यास न लविती साधन । न करविती इंद्रियेंदमन । ऐसे गुरु आडक्याचे तीन । मिळाले तरी त्यजावे ॥ २१॥

Gurus who do not set the disciple to spiritual practice, who do not make him discipline the senses — even if such gurus were had a dozen for a penny, one should abandon them.

जो कोणी ज्ञान बोधी । समूळ अविद्या छेदी । इंद्रियेंदमन प्रतिपादी । तो सद्‌गुरु जाणावा ॥ २२॥

जो कोणी ज्ञानाचा बोध करतो, अविद्येला समूळ छेदून टाकतो, आणि इंद्रियदमनाचा आग्रह धरतो, तोच सद्गुरू जाणावा.

जो कोणी ज्ञान बोधी । समूळ अविद्या छेदी । इंद्रियेंदमन प्रतिपादी । तो सद्‌गुरु जाणावा ॥ २२॥

Whoever imparts true knowledge, cuts away ignorance at its very root, and insists upon discipline of the senses — he should be known as the true Sadguru.

येक द्रव्याचे विकिले । येक शिष्याचे आखिले । अतिदुराशेनें केले । दीनरूप ॥ २३॥

काही गुरु द्रव्याच्या लोभापायी विकले गेलेले असतात, काही शिष्याच्या आहारी गेलेले असतात; अतिशय दुराशेमुळे ते दीन, लाचार रूप धारण करतात.

येक द्रव्याचे विकिले । येक शिष्याचे आखिले । अतिदुराशेनें केले । दीनरूप ॥ २३॥

Some gurus have sold themselves for money, some have become bound to pleasing their disciple; through excessive craving they have taken on a pitiful, beggarly form.

जें जें रुचे शिष्यामनीं । तैसीच करी मनधरणी । ऐसी कामना पापिणी । पडली गळां ॥ २४॥

शिष्याच्या मनाला जे जे आवडेल तसतशीच अशा गुरूंची मनधरणी चालते; अशी पापी कामनाच जणू त्यांच्या गळ्यात पडलेली असते.

जें जें रुचे शिष्यामनीं । तैसीच करी मनधरणी । ऐसी कामना पापिणी । पडली गळां ॥ २४॥

Whatever pleases the disciple's mind, such gurus cater to it accordingly; this sinful craving hangs, as it were, like a noose around their necks.

जो गुरु भीडसारु । तो अद्धमाहून अद्धम थोरु । चोरटा मंद पामरु । द्रव्यभोंदु ॥ २५॥

जो गुरु केवळ भीडभाडेखातर वागतो, तो अधमाहूनही अधम होय; तो चोर, अधम, पामर आणि द्रव्यलोभी भोंदूच समजावा.

जो गुरु भीडसारु । तो अद्धमाहून अद्धम थोरु । चोरटा मंद पामरु । द्रव्यभोंदु ॥ २५॥

A guru who acts merely out of social pressure and flattery is baser than the basest; he is to be regarded as a thief, a wretch, a lowly man, and a fraud greedy for money.

जैसा वैद्य दुराचारी । केली सर्वस्वें बोहरी । आणी सेखीं भीड करी । घातघेणा ॥ २६॥

जसा एखादा दुराचारी वैद्य रोग्याची संपूर्ण लूट करतो आणि शेवटी भीडभाडेखातर त्याचा घातच घडवून आणतो,

जैसा वैद्य दुराचारी । केली सर्वस्वें बोहरी । आणी सेखीं भीड करी । घातघेणा ॥ २६॥

Just as a corrupt physician plunders his patient of everything and, in the end, out of mere flattery, brings about his very ruin,

तैसा गुरु नसावा । जेणें अंतर पडे देवा । भीड करूनियां, गोवा- । घाली बंधनाचा ॥ २७॥

तसा गुरु नसावा, ज्याच्यामुळे देवापासून अंतर पडते आणि जो भीडभाडेखातर शिष्याला बंधनाच्या गुंत्यात अडकवतो.

तैसा गुरु नसावा । जेणें अंतर पडे देवा । भीड करूनियां, गोवा- । घाली बंधनाचा ॥ २७॥

so too should a guru not be, one through whom the disciple grows distant from God, and who, out of mere deference, entangles him further in bondage.

जेथें शुद्ध ब्रह्मज्ञान । आणी स्थूळ क्रियेचें साधन । तोचि सद्‌गुरु निधान । दाखवी डोळां ॥ २८॥

जेथे शुद्ध ब्रह्मज्ञान आणि त्यासोबत स्थूल आचरणाचे साधनही असते, तोच सद्गुरू खरा ठेवा डोळ्यांना प्रत्यक्ष दाखवतो.

जेथें शुद्ध ब्रह्मज्ञान । आणी स्थूळ क्रियेचें साधन । तोचि सद्‌गुरु निधान । दाखवी डोळां ॥ २८॥

Where there is both pure knowledge of Brahman and the discipline of outward right conduct, that Sadguru alone shows the true treasure with one's own eyes.

देखणें दाखविती आदरें । मंत्र फु । म्किती कर्णद्वारें । इतुकेंच ज्ञान, तें पामरें- । अंतरलीं भगवंता ॥ २९॥

काही गुरु आदराने केवळ देखावे दाखवतात, कानात मंत्र फुंकतात; इतकेच त्यांचे ज्ञान असते, आणि अशा पामरांना भगवंताचे खरे स्वरूप कधीच गवसत नाही.

देखणें दाखविती आदरें । मंत्र फु । म्किती कर्णद्वारें । इतुकेंच ज्ञान, तें पामरें- । अंतरलीं भगवंता ॥ २९॥

Some gurus reverently show mere spectacles, and whisper a mantra into the ear — that is the whole of their knowledge, and such wretched souls remain forever distant from God.

बाणे तिहींची खूण । तोचि गुरु सुलक्षण । तेथेंचि रिघावें शरण । अत्यादरें मुमुक्षें ॥ ३०॥

ज्याच्या ठायी या तिन्ही खुणा (ब्रह्मज्ञान, सदाचार, आणि योग्य उपदेश) एकवटलेल्या असतात, तोच खरा सुलक्षणी गुरु; मुमुक्षूने अत्यंत आदराने त्याच्याच शरण जावे.

बाणे तिहींची खूण । तोचि गुरु सुलक्षण । तेथेंचि रिघावें शरण । अत्यादरें मुमुक्षें ॥ ३०॥

The one in whom these three marks come together is the truly well-qualified guru; the seeker of liberation should take refuge in him alone, with utmost reverence.

अद्वैतनिरूपणीं अगाध वक्ता । परी विषईं लोलंगता । ऐसिया गुरूचेनि सार्थकता । होणार नाहीं ॥ ३१॥

अद्वैताचे निरूपण करण्यात अगाध वक्तृत्व असले, पण मनात विषयासक्ती असेल, तर अशा गुरूकडून खरे सार्थक कधीच होत नाही.

अद्वैतनिरूपणीं अगाध वक्ता । परी विषईं लोलंगता । ऐसिया गुरूचेनि सार्थकता । होणार नाहीं ॥ ३१॥

One may be a profound orator on non-duality, yet if he still clings to sense pleasures, no true benefit can ever come from such a guru.

जैसा निरूपणसमयो । तैसेंचि मनहि करी वायो । कृतबुद्धीचा जयो । जालाच नाहीं ॥ ३२॥

प्रवचनाच्या वेळी जसे बोलतो, तसेच मनानेही तो आतून राहत नाही; त्याच्या बुद्धीचा खरा विजय कधीच झालेला नसतो.

जैसा निरूपणसमयो । तैसेंचि मनहि करी वायो । कृतबुद्धीचा जयो । जालाच नाहीं ॥ ३२॥

As he speaks during his discourse, so his mind does not remain within; his intellect has never actually achieved true mastery.

निरूपणीं सामर्थ्य सिद्धी । श्रवण होतां दुराशा बाधी । नाना चमत्कारें बुद्धी । दंडळूं लागे ॥ ३३॥

निरूपणात जर सामर्थ्य आणि सिद्धींचा उल्लेख येतो, ते ऐकताच मनात दुराशा उत्पन्न होते, आणि नाना चमत्कारांच्या मोहाने बुद्धी डळमळू लागते.

निरूपणीं सामर्थ्य सिद्धी । श्रवण होतां दुराशा बाधी । नाना चमत्कारें बुद्धी । दंडळूं लागे ॥ ३३॥

When discourse touches upon powers and supernatural attainments, hearing it stirs up wrongful craving, and the mind begins to waver, tempted by various wonders.

पूर्वीं ज्ञाते विरक्त भक्त । तयांसि सादृश्य भगवंत । आणी सामर्थ्यहि अद्भुतत । सिद्धीचेनि योगें ॥ ३४॥

पूर्वीचे ज्ञानी, विरक्त भक्त हे भगवंताशी साम्य पावलेले असत, आणि सिद्धीच्या योगाने त्यांना अद्भुत सामर्थ्यही प्राप्त होई.

पूर्वीं ज्ञाते विरक्त भक्त । तयांसि सादृश्य भगवंत । आणी सामर्थ्यहि अद्भुतत । सिद्धीचेनि योगें ॥ ३४॥

The knowers and detached devotees of old attained likeness with God, and through their spiritual accomplishments also gained extraordinary powers.

ऐसें तयांचें सामर्थ्य । आमुचें ज्ञानचि नुसदें वेर्थ । ऐसा सामर्थ्याचा स्वार्थ । अंतरीं वसे ॥ ३५॥

'त्यांचे सामर्थ्य असे होते, पण आमचे नुसते ज्ञान व्यर्थच आहे' - असा सामर्थ्याचा स्वार्थ काहीजणांच्या मनात वसलेला असतो.

ऐसें तयांचें सामर्थ्य । आमुचें ज्ञानचि नुसदें वेर्थ । ऐसा सामर्थ्याचा स्वार्थ । अंतरीं वसे ॥ ३५॥

'Theirs was such power, while our mere knowledge is worthless' — such a selfish craving for power lurks within some people's hearts.

निशेष दुराशा तुटे । तरीच भगवंत भेटे । दुराशा धरिती ते वोखटे । शब्दज्ञाते कामिक ॥ ३६॥

जेव्हा दुराशा पूर्णपणे तुटते, तेव्हाच भगवंताची भेट होते; जे दुराशा धरून राहतात, ते नुसते शब्दज्ञानी आणि वासनाग्रस्त, हीन ठरतात.

निशेष दुराशा तुटे । तरीच भगवंत भेटे । दुराशा धरिती ते वोखटे । शब्दज्ञाते कामिक ॥ ३६॥

Only when craving is completely uprooted does one meet God; those who cling to craving remain base — mere word-learned men still driven by desire.

बहुत ज्ञातीं नागवलीं । कामनेनें वेडीं केलीं । कामना इच्छितांच मेलीं । बापुडीं मूर्खें ॥ ३७॥

अनेक ज्ञानी लोकही कामनेने लुटले गेले, वेडे बनवले गेले; कामना इच्छितानाच ती बिचारी मूर्ख माणसे नष्ट होऊन गेली.

बहुत ज्ञातीं नागवलीं । कामनेनें वेडीं केलीं । कामना इच्छितांच मेलीं । बापुडीं मूर्खें ॥ ३७॥

Many otherwise learned men have been stripped bare by desire and driven mad by it; even as they craved, these poor fools met their ruin.

निशेष कामनारहित । ऐसा तो विरुळा संत । अवघ्यांवेगळें मत । अक्षै ज्याचें ॥ ३८॥

जो पूर्णपणे कामनारहित आहे, असा संत विरळाच असतो; ज्याचे मत सर्वांपेक्षा वेगळे आणि अक्षय (शाश्वत) आहे.

निशेष कामनारहित । ऐसा तो विरुळा संत । अवघ्यांवेगळें मत । अक्षै ज्याचें ॥ ३८॥

One who is entirely free of all desire — such a saint is rare indeed; his understanding stands apart from all others, and it alone is imperishable.

अक्षै ठेवा सकळांचा । परी पांगडा फिटेना शरीराचा । तेणें मार्ग ईश्वराचा । चुकोनि जाती ॥ ३९॥

अक्षय ठेवा सर्वांसाठीच उपलब्ध असतो, पण देहाचे पांग फिटत नाहीत (देहासक्ती सुटत नाही), त्यामुळे लोक ईश्वराचा मार्ग चुकून जातात.

अक्षै ठेवा सकळांचा । परी पांगडा फिटेना शरीराचा । तेणें मार्ग ईश्वराचा । चुकोनि जाती ॥ ३९॥

The imperishable treasure is available to all, yet the bondage of the body does not let go, and because of this people wander off the path to God.

सिद्धि आणी सामर्थ्य जालें । सामर्थ्यें देहास महत्त्व आलें । तेणें वेंचाड वळकावलें । देहबुद्धीचें ॥ ४०॥

सिद्धी आणि सामर्थ्य प्राप्त झाले की देहाला मोठेपणा येतो, आणि त्यामुळे देहबुद्धीचा फुगवटा अधिकच बळावतो.

सिद्धि आणी सामर्थ्य जालें । सामर्थ्यें देहास महत्त्व आलें । तेणें वेंचाड वळकावलें । देहबुद्धीचें ॥ ४०॥

When one attains occult powers and might, the body gains importance thereby, and this only strengthens the swelling of body-consciousness.

सांडूनि अक्षै सुख । सामर्थ्य इछिती ते मूर्ख । कामनेसारिखें दुःख । आणीक कांहींच नाहीं ॥ ४१॥

अक्षय सुख सोडून जे सामर्थ्याची इच्छा धरतात, ते मूर्खच आहेत; कामनेसारखे दुःख अन्य कशातही नाही.

सांडूनि अक्षै सुख । सामर्थ्य इछिती ते मूर्ख । कामनेसारिखें दुःख । आणीक कांहींच नाहीं ॥ ४१॥

Those who abandon eternal bliss to crave for power are fools indeed; there is no sorrow equal to that born of desire.

ईश्वरेंविण जे कामना । तेणींचि गुणें नाना यातना । पावती, होती पतना- । वरपडे प्राणी ॥ ४२॥

ईश्वराव्यतिरिक्त जी कामना धरली जाते, तिच्यामुळेच नाना प्रकारच्या यातना भोगाव्या लागतात, आणि प्राणी पतनाला बळी पडतो.

ईश्वरेंविण जे कामना । तेणींचि गुणें नाना यातना । पावती, होती पतना- । वरपडे प्राणी ॥ ४२॥

Whatever desire is set on something other than God brings various torments upon oneself, and the soul falls prey to ruin.

होतां शरीरासी अंत । सामर्थ्यहि निघोन जात । सेखीं अंतरला भगवंत । कामनागुणें ॥ ४३॥

शरीराचा अंत होताच सामर्थ्यही नाहीसे होते; अखेर कामनेमुळे भगवंतही दुरावतो.

होतां शरीरासी अंत । सामर्थ्यहि निघोन जात । सेखीं अंतरला भगवंत । कामनागुणें ॥ ४३॥

When the body meets its end, even the powers vanish; in the end, because of desire, one remains estranged from God.

म्हणोनि निःकामताविचारु । दृढबुद्धीचा निर्धारु । तोचि सद्‌गुरु पैलपारु । पाववी भवाचा ॥ ४४॥

म्हणून निष्काम विचार आणि दृढबुद्धीचा निर्धार असणारा, तोच सद्गुरू संसारसागराच्या पैलतीरी नेऊन पोहोचवतो.

म्हणोनि निःकामताविचारु । दृढबुद्धीचा निर्धारु । तोचि सद्‌गुरु पैलपारु । पाववी भवाचा ॥ ४४॥

Therefore, one grounded in desirelessness and firm, resolute understanding — such a Sadguru alone carries one across to the far shore of worldly existence.

मुख्य सद्गुरूचें लक्षण । आधीं पाहिजे विमळ ज्ञान । निश्चयाचें समाधान । स्वरूपस्थिती ॥ ४५॥

सद्गुरूचे मुख्य लक्षण म्हणजे प्रथम त्याच्याकडे निर्मळ ज्ञान असणे, आणि स्वस्वरूपाच्या स्थितीबद्दल निश्चयाचे समाधान असणे.

मुख्य सद्गुरूचें लक्षण । आधीं पाहिजे विमळ ज्ञान । निश्चयाचें समाधान । स्वरूपस्थिती ॥ ४५॥

The chief mark of a Sadguru is, first, that he possesses pure knowledge, and holds the settled contentment of firm conviction in his own true nature.

याहीवरी वैराग्य प्रबळ । वृत्ति उदास केवळ । विशेष आचारें निर्मळ । स्वधर्मविषईं ॥ ४६॥

याशिवाय त्याच्याकडे प्रबळ वैराग्य असते, वृत्ती पूर्णपणे उदासीन असते, आणि स्वधर्माच्या बाबतीत आचरण विशेष निर्मळ असते.

याहीवरी वैराग्य प्रबळ । वृत्ति उदास केवळ । विशेष आचारें निर्मळ । स्वधर्मविषईं ॥ ४६॥

Beyond this, he possesses strong dispassion, a mind entirely detached, and conduct that is especially pure with regard to his own righteous duty.

याहिवरी अध्यात्मश्रवण । हरिकथा निरूपण । जेथें परमार्थविवरण । निरंतर ॥ ४७॥

याशिवाय त्याच्याकडे अध्यात्मश्रवण, हरिकथा निरूपण असते, आणि जेथे परमार्थाचे विवरण निरंतर चालू असते.

याहिवरी अध्यात्मश्रवण । हरिकथा निरूपण । जेथें परमार्थविवरण । निरंतर ॥ ४७॥

Beyond this, there is constant listening to spiritual teaching and discourse on the divine story, where discussion of the ultimate truth goes on unceasingly.

जेथें सारासारविचार । तेथें होये जगोद्धार । नवविधा भक्तीचा आधार । बहुता जनासी ॥ ४८॥

जेथे सार-असार यांचा विवेकपूर्ण विचार असतो, तेथेच जगाचा उद्धार होतो; नवविधा भक्तीचा आधार अनेक लोकांना मिळतो.

जेथें सारासारविचार । तेथें होये जगोद्धार । नवविधा भक्तीचा आधार । बहुता जनासी ॥ ४८॥

Where there is discerning reflection on the essential and the inessential, there the world finds its redemption; many people find support in the nine forms of devotion.

म्हणोनि नवविधा भजन । जेथें प्रतिष्ठलें साधन । हें सद्गुरूचें लक्षण । श्रोतीं वोळखावें ॥ ४९॥

म्हणून जेथे नवविधा भजनाचे साधन प्रतिष्ठित असते, हे सद्गुरूचे लक्षण आहे, असे श्रोत्यांनी ओळखावे.

म्हणोनि नवविधा भजन । जेथें प्रतिष्ठलें साधन । हें सद्गुरूचें लक्षण । श्रोतीं वोळखावें ॥ ४९॥

Therefore, where the practice of ninefold devotion is firmly established, that is the mark of a Sadguru — let the listeners recognize this.

अंतरीं शुद्ध ब्रह्मज्ञान । बाह्य निष्ठेचें भजन । तेथें बहु भक्त जन । विश्रांति पावती ॥ ५०॥

अंतरंगात शुद्ध ब्रह्मज्ञान आणि बाहेरून निष्ठापूर्ण भजन असते, अशा गुरूजवळ अनेक भक्तजनांना विश्रांती मिळते.

अंतरीं शुद्ध ब्रह्मज्ञान । बाह्य निष्ठेचें भजन । तेथें बहु भक्त जन । विश्रांति पावती ॥ ५०॥

Where there is pure knowledge of Brahman within and devoted worship without, there many devotees find true rest and peace.

नाहीं उपासनेचा आधार । तो परमार्थ निराधार । कर्मेंविण अनाचार । भ्रष्ट होती ॥ ५१॥

उपासनेचा आधार नसेल, तर परमार्थ निराधार ठरतो; कर्माशिवाय आचरण भ्रष्ट होऊन अनाचार बनते.

नाहीं उपासनेचा आधार । तो परमार्थ निराधार । कर्मेंविण अनाचार । भ्रष्ट होती ॥ ५१॥

Without the foundation of devotional worship, spiritual life remains unsupported; without proper action, conduct becomes corrupt and disorderly.

म्हणोनि ज्ञान वैराग्य आणि भजन । स्वधर्मकर्म आणि साधन । कथा निरूपण श्रवण मनन । नीति न्याये मर्यादा ॥ ५२॥

म्हणून ज्ञान, वैराग्य, भजन, स्वधर्मकर्म, साधना, कथा-निरूपण, श्रवण-मनन, नीती, न्याय आणि मर्यादा - हे सर्व एकत्र असावे लागते.

म्हणोनि ज्ञान वैराग्य आणि भजन । स्वधर्मकर्म आणि साधन । कथा निरूपण श्रवण मनन । नीति न्याये मर्यादा ॥ ५२॥

Therefore knowledge, dispassion, devotion, one's proper duty, spiritual practice, discourse, listening and reflection, ethics, fairness, and propriety — all of these must come together.

यामधें येक उणें असे । तेणें तें विलक्षण दिसे । म्हणौन सर्वहि विलसे । सद्‌गुरुपासीं ॥ ५३॥

यांपैकी एक जरी उणे असले, तरी ते विसंगत दिसते; म्हणूनच हे सर्व गुण सद्गुरूजवळ पूर्णत्वाने शोभून दिसतात.

यामधें येक उणें असे । तेणें तें विलक्षण दिसे । म्हणौन सर्वहि विलसे । सद्‌गुरुपासीं ॥ ५३॥

If even one of these is lacking, the whole appears incongruous; therefore all of them together shine forth, complete, only in a true Sadguru.

तो बहुतांचें पाळणकर्ता । त्यास बहुतांची असे चिंता । नाना साधनें समर्था । सद्‌गुरुपासीं ॥ ५४॥

तो अनेकांचा पालनकर्ता असतो, त्याला अनेकांची चिंता असते; अशा समर्थ सद्गुरूजवळ नाना साधने उपलब्ध असतात.

तो बहुतांचें पाळणकर्ता । त्यास बहुतांची असे चिंता । नाना साधनें समर्था । सद्‌गुरुपासीं ॥ ५४॥

He is the sustainer of many, and carries concern for many; with such a capable Sadguru, countless means and methods are available.

साधनेंविण परमार्थ प्रतिष्ठे । तो मागुतां सवेंच भ्रष्टे । याकारणे दुरीद्रष्टे । माहानुभाव ॥ ५५॥

साधनाशिवाय जर परमार्थाची प्रतिष्ठा उभी राहिली, तर ती लगेचच पुन्हा भ्रष्ट होते; म्हणूनच थोर महानुभाव दूरदृष्टीने वागतात.

साधनेंविण परमार्थ प्रतिष्ठे । तो मागुतां सवेंच भ्रष्टे । याकारणे दुरीद्रष्टे । माहानुभाव ॥ ५५॥

If spiritual eminence is established without proper practice, it soon collapses again; for this reason, great realized souls act with far-sighted wisdom.

आचार उपासना सोडिती । ते भ्रष्ट अभक्त दिसती । जळो तयांची महंती । कोण पुसे ॥ ५६॥

जे आचार आणि उपासना सोडून देतात, ते भ्रष्ट, अभक्त दिसतात; त्यांच्या मोठेपणाची राखरांगोळी होवो, त्यांना कोण विचारतो?

आचार उपासना सोडिती । ते भ्रष्ट अभक्त दिसती । जळो तयांची महंती । कोण पुसे ॥ ५६॥

Those who abandon proper conduct and worship appear corrupt and lacking in devotion; a curse on their pretended greatness — who cares for it?

कर्म उपासनेचा अभाव । तेथें भकाधेसि जाला ठाव । तो कानकोंडा समुदाव । प्रपंची हांसती ॥ ५७॥

जेथे कर्म आणि उपासनेचा अभाव असतो, तेथे पोकळ बडबडीलाच वाव मिळतो; अशा लज्जास्पद जमावाला संसारी लोकही हसतात.

कर्म उपासनेचा अभाव । तेथें भकाधेसि जाला ठाव । तो कानकोंडा समुदाव । प्रपंची हांसती ॥ ५७॥

Where action and worship are absent, only empty prattle finds room; even worldly people laugh at such an embarrassed, hollow gathering.

नीच यातीचा गुरु । तोही कानकोंड विचारु । ब्रह्मसभेस जैसा चोरू । तैसा दडे ॥ ५८॥

नीच जातीचा गुरु असला, तर तोही लज्जास्पद ठरतो; ब्राह्मणसभेत जसा चोर लपतो, तसा तो लपून राहतो.

नीच यातीचा गुरु । तोही कानकोंड विचारु । ब्रह्मसभेस जैसा चोरू । तैसा दडे ॥ ५८॥

A guru of low birth is likewise an embarrassment; like a thief in a gathering of Brahmins, he must hide himself away.

ब्रह्मसभे देखतां । त्याचें तीर्थ नये घेतां । अथवा प्रसाद सेवितां । प्राश्चित पडे ॥ ५९॥

ब्राह्मणसभा पाहताच त्याचे तीर्थ घेता येत नाही, किंवा त्याचा प्रसाद सेवन केल्यास प्रायश्चित्त घ्यावे लागते.

ब्रह्मसभे देखतां । त्याचें तीर्थ नये घेतां । अथवा प्रसाद सेवितां । प्राश्चित पडे ॥ ५९॥

In the presence of an assembly of Brahmins, one cannot even take his sacred water, or if one partakes of his offering, penance must be undergone.

तीर्थप्रसादाची सांडी केली । तेथें नीचता दिसोन आली । गुरुभक्ति ते सटवली । येकायेकी ॥ ६०॥

अशा प्रकारे त्याच्या तीर्थ-प्रसादाचा त्याग करावा लागल्याने त्याची नीचता उघड होते, आणि गुरुभक्तीच अचानक कलंकित होऊन जाते.

तीर्थप्रसादाची सांडी केली । तेथें नीचता दिसोन आली । गुरुभक्ति ते सटवली । येकायेकी ॥ ६०॥

Having to reject his sacred water and offerings exposes his lowliness, and devotion to such a guru itself becomes suddenly tarnished.

गुरुची मर्यादा राखतां । ब्राह्मण क्षोभती तत्वतां । तेथें ब्राह्मण्य रक्षूं जातां । गुरुक्षोभ घडे ॥ ६१॥

गुरूची मर्यादा राखू गेल्यास ब्राह्मणसमाज खरोखर नाराज होतो, आणि ब्राह्मण्य राखायला गेले तर गुरूचा क्षोभ ओढवतो.

गुरुची मर्यादा राखतां । ब्राह्मण क्षोभती तत्वतां । तेथें ब्राह्मण्य रक्षूं जातां । गुरुक्षोभ घडे ॥ ६१॥

Trying to uphold the low-born guru's honor genuinely angers the Brahmin community, while trying to preserve Brahmin propriety provokes the guru's displeasure.

ऐसीं सांकडीं दोहींकडे । तेथें प्रस्तावा घडे । नीच यातीस गुरुत्व न घडे । याकारणें ॥ ६२॥

अशा प्रकारे दोन्ही बाजूंनी अडचण निर्माण होते; याच कारणासाठी नीच जातीच्या व्यक्तीला गुरुत्व शोभत नाही.

ऐसीं सांकडीं दोहींकडे । तेथें प्रस्तावा घडे । नीच यातीस गुरुत्व न घडे । याकारणें ॥ ६२॥

Thus difficulty arises on both sides; for this very reason, gurudom does not befit a person of low birth.

तथापि आवडी घेतली जीवें । तरी आपणचि भ्रष्टावें । बहुत जनांसी भ्रष्टवावें । हें तों दूषणचि कीं ॥ ६३॥

तरीही मनापासून आवड म्हणून जर कोणी असा गुरु स्वीकारला, तर तो स्वतःच भ्रष्ट होतो; आणि अशाने अनेक लोकांना भ्रष्ट करणे हा तर स्पष्ट दोषच आहे.

तथापि आवडी घेतली जीवें । तरी आपणचि भ्रष्टावें । बहुत जनांसी भ्रष्टवावें । हें तों दूषणचि कीं ॥ ६३॥

Still, if out of personal fondness one accepts such a guru, one only corrupts oneself; and to thereby corrupt many others besides is indeed a clear fault.

आतां असो हा विचारू । स्वयातीचा पाहिजे गुरु । नाहीं तरी भ्रष्टाकारु । नेमस्त घडे ॥ ६४॥

असो, हा विचार पुरे; गुरु आपल्याच जातीचा असावा, नाहीतर निश्चितपणे भ्रष्टता ओढवते.

आतां असो हा विचारू । स्वयातीचा पाहिजे गुरु । नाहीं तरी भ्रष्टाकारु । नेमस्त घडे ॥ ६४॥

Enough of this discussion; a guru should be of one's own caste, otherwise corruption is bound to result.

जे जे कांहीं उत्तम गुण ॥ तें तें सद्गुरूचें लक्षण । तथापि संगों वोळखण । होये जेणें ॥ ६५॥

जे जे उत्तम गुण असतील, ते ते सद्गुरूचेच लक्षण समजावे; तरीही ज्याने ओळख पटेल असे थोडे अधिक सांगतो.

जे जे कांहीं उत्तम गुण ॥ तें तें सद्गुरूचें लक्षण । तथापि संगों वोळखण । होये जेणें ॥ ६५॥

Whatever good qualities there may be, all of them are marks of a Sadguru; still, let me tell a bit more by which he may be recognized.

येक गुरु येक मंत्रगुरु । येक यंत्रगुरु येक तांत्रगुरु । येक वस्तादगुरु येक राजगुरु । म्हणती जनीं ॥ ६६॥

कोणाला केवळ 'गुरु' म्हणतात, कोणाला मंत्रगुरु, कोणाला यंत्रगुरु, कोणाला तांत्रिक गुरु, कोणाला उस्ताद-गुरु, तर कोणाला राजगुरु असे लोक म्हणतात.

येक गुरु येक मंत्रगुरु । येक यंत्रगुरु येक तांत्रगुरु । येक वस्तादगुरु येक राजगुरु । म्हणती जनीं ॥ ६६॥

Some are simply called 'guru,' some a mantra-guru, some a yantra-guru, some a tantric guru, some a master-craftsman guru, and some a royal guru — so people call them.

येक कुळगुरु येक मानिला गुरु । येक विद्यागुरु येक कुविद्यागुरु । येक असद्‌गुरु येक यातिगुरु । दंडकर्ते ॥ ६७॥

कोणाला कुळगुरु, कोणाला मानलेला गुरु, कोणाला विद्यागुरु, कोणाला कुविद्येचा गुरु, कोणाला असद्गुरु, आणि कोणाला दंड करणारा जातिगुरु म्हणतात.

येक कुळगुरु येक मानिला गुरु । येक विद्यागुरु येक कुविद्यागुरु । येक असद्‌गुरु येक यातिगुरु । दंडकर्ते ॥ ६७॥

Some are called family gurus, some honorary gurus, some gurus of learning, some gurus of base arts, some false gurus, and some caste gurus who mete out punishment.

येक मातागुरु येक पितागुरु । येक राजागुरु येक देवगुरु । येक बोलिजे जगद्गुपरु । सकळकळा ॥ ६८॥

कोणाला मातागुरु, कोणाला पितागुरु, कोणाला राजगुरू, कोणाला देवगुरू म्हणतात, तर कोणाला सर्व कलांचा जाणकार 'जगद्गुरु' म्हणतात.

येक मातागुरु येक पितागुरु । येक राजागुरु येक देवगुरु । येक बोलिजे जगद्गुपरु । सकळकळा ॥ ६८॥

Some are called mother-guru, some father-guru, some king's guru, some deity's guru, and some are spoken of as 'world-guru,' master of every art.

ऐसे हे सत्रा गुरु । याहिवेगळे आणीक गुरु । ऐक तयांचा विचारु । सांगिजेल ॥ ६९॥

असे हे सतरा प्रकारचे गुरु सांगितले; याहूनही आणखी काही गुरु आहेत, त्यांचाही विचार आता सांगतो, ऐक.

ऐसे हे सत्रा गुरु । याहिवेगळे आणीक गुरु । ऐक तयांचा विचारु । सांगिजेल ॥ ६९॥

These are the seventeen kinds of gurus described; besides these there are still other kinds of gurus — listen, their description will now be given.

येक स्वप्नगुरु येक दीक्षागुरु । येक म्हणती प्रतिमागुरु । येक म्हणती स्वयें गुरु । आपला आपण ॥ ७०॥

कोणाला स्वप्नगुरु, कोणाला दीक्षागुरु, कोणी प्रतिमागुरु मानतात, तर कोणी स्वतःच स्वतःचा गुरु असल्याचे मानतात.

येक स्वप्नगुरु येक दीक्षागुरु । येक म्हणती प्रतिमागुरु । येक म्हणती स्वयें गुरु । आपला आपण ॥ ७०॥

Some call a guru seen in a dream 'dream-guru,' some an initiating guru, some regard an image as guru, and some consider themselves their own guru.

जे जे यातीचा जो व्यापारु । ते ते त्याचे तितुके गुरु । याचा पाहातां विचारु । उदंड आहे ॥ ७१॥

ज्या ज्या जातीचा जो व्यवसाय असतो, त्याचे त्याचे तितकेच गुरु असतात; असा विचार केला तर हे प्रकार खूप विस्तृत आहेत.

जे जे यातीचा जो व्यापारु । ते ते त्याचे तितुके गुरु । याचा पाहातां विचारु । उदंड आहे ॥ ७१॥

Whatever trade belongs to whatever caste, there are just as many kinds of gurus for it; considering this, the varieties are truly vast.

असो ऐसे उदंड गुरु । नाना मतांचा विचारु । परी जो मोक्षदाता सद्‌गुरु । तो वेगळाचि असे ॥ ७२॥

असो, असे अनेक प्रकारचे गुरु आणि नाना मतांचा विचार असतो; परंतु जो मोक्ष देणारा सद्गुरू आहे, तो यांहून सर्वस्वी वेगळाच असतो.

असो ऐसे उदंड गुरु । नाना मतांचा विचारु । परी जो मोक्षदाता सद्‌गुरु । तो वेगळाचि असे ॥ ७२॥

In any case, there are countless such gurus and many differing views; but the Sadguru who bestows liberation is altogether different from all these.

नाना सद्विद्येचे गुण । याहिवरी कृपाळूपण । हें सद्गुरूचें लक्षण । जाणिजे श्रोतीं ॥ ७३॥

नाना सद्विद्यांचे गुण आणि त्याशिवाय कृपाळू स्वभाव - हे सद्गुरूचे खरे लक्षण आहे, असे श्रोत्यांनी जाणावे.

नाना सद्विद्येचे गुण । याहिवरी कृपाळूपण । हें सद्गुरूचें लक्षण । जाणिजे श्रोतीं ॥ ७३॥

The qualities of true, wholesome learning, and beyond that, a compassionate nature — this is the true mark of a Sadguru, let the listeners understand.