मागां मुमुक्षाचें लक्षण । संकेतें केलें कथन । आतां परिसा सावधान । साधक तो कैसा ॥ १॥

मागील समासात मुमुक्षूचे लक्षण संकेताने सांगितले; आता सावधपणे ऐका, साधक तो कसा असतो.

मागां मुमुक्षाचें लक्षण । संकेतें केलें कथन । आतां परिसा सावधान । साधक तो कैसा ॥ १॥

In the previous samas, the marks of the seeker of liberation were described through signs; now listen attentively to what a practitioner is like.

अवगुणाचा करूनि त्याग । जेणें धरिला संतसंग । तयासि बोलिजे मग । साधक ऐसा ॥२॥

जो अवगुणांचा त्याग करून संतसंग धरतो, त्यालाच मग साधक म्हणतात.

अवगुणाचा करूनि त्याग । जेणें धरिला संतसंग । तयासि बोलिजे मग । साधक ऐसा ॥२॥

One who, giving up his faults, takes up the company of saints - such a one is then called a practitioner.

जो संतांसि शरण गेला । संतजनीं आश्वासिला । मग तो साधक बोलिला । ग्रन्थांतरीं ॥ ३॥

जो संतांना शरण गेला, आणि संतांनी त्याला आश्वस्त केले, त्यालाच मग ग्रंथांत साधक म्हटले आहे.

जो संतांसि शरण गेला । संतजनीं आश्वासिला । मग तो साधक बोलिला । ग्रन्थांतरीं ॥ ३॥

One who has taken refuge in the saints, and has been reassured by them - he is then called, in the scriptures, a practitioner.

उपदेशिलें आत्मज्ञान । तुटलें संसारबंधन । दृढतेकारणें करी साधन । या नांव साधक ॥ ४॥

त्याला आत्मज्ञानाचा उपदेश दिला गेला, संसारबंधन तुटले, आणि ते दृढ करण्यासाठी तो साधना करतो - याचेच नाव साधक.

उपदेशिलें आत्मज्ञान । तुटलें संसारबंधन । दृढतेकारणें करी साधन । या नांव साधक ॥ ४॥

He has been taught Self-knowledge, worldly bondage has been broken, and to make this firm he continues his practice - this alone is called a practitioner.

धरी श्रवणाची आवडी । अद्वैतनिरूपणाची गोडी । मननें अर्थांतर काढी । या नांव साधक ॥ ५॥

श्रवणाची आवड धरतो, अद्वैतनिरूपणाची गोडी लागते, आणि मननाने त्याचा खरा अर्थ काढतो - याचेच नाव साधक.

धरी श्रवणाची आवडी । अद्वैतनिरूपणाची गोडी । मननें अर्थांतर काढी । या नांव साधक ॥ ५॥

He develops a fondness for listening, a taste for teachings on non-duality, and through reflection draws out their true meaning - this alone is called a practitioner.

होतां सारासार विचार । ऐके हो‍ऊनि तत्पर । संदेह छेदूनि, दृढोत्तर- । आत्मज्ञान पाहे ॥ ६॥

सार-असार विचार होताच तत्परतेने ऐकतो, संदेह छेदून दृढ उत्तराने आत्मज्ञान पाहतो.

होतां सारासार विचार । ऐके हो‍ऊनि तत्पर । संदेह छेदूनि, दृढोत्तर- । आत्मज्ञान पाहे ॥ ६॥

When reflection on the essential and the inessential arises, he listens eagerly, cuts through doubt, and beholds Self-knowledge with firm conviction.

नाना संदेहनिवृत्ती- । व्हावया, धरी सत्संगती । आत्मशास्त्रगुरुप्रचीती । ऐक्यतेसी आणी ॥ ७॥

नाना संदेह दूर व्हावेत म्हणून सत्संगती धरतो, आणि आत्मशास्त्र-गुरू-प्रचीती यांची एकवाक्यता आणतो.

नाना संदेहनिवृत्ती- । व्हावया, धरी सत्संगती । आत्मशास्त्रगुरुप्रचीती । ऐक्यतेसी आणी ॥ ७॥

To remove his many doubts, he keeps holy company, and brings into harmony the scripture on the Self, the Guru's teaching, and his own direct experience.

देहबुद्धि विवेकें वारी । आत्मबुद्धि सदृढ धरी । श्रवण मन केलेंचि करी । या नांव साधक ॥ ८॥

विवेकाने देहबुद्धी दूर करतो, आत्मबुद्धी दृढ धरतो, श्रवण-मनन सतत करत राहतो - याचेच नाव साधक.

देहबुद्धि विवेकें वारी । आत्मबुद्धि सदृढ धरी । श्रवण मन केलेंचि करी । या नांव साधक ॥ ८॥

Through discernment he wards off body-consciousness, firmly holds fast to Self-awareness, and keeps up listening and reflection unceasingly - this alone is called a practitioner.

विसंचूनि दृश्यभान । दृढ धरी आत्मज्ञान । विचारें राखे समाधान । या नांव साधक ॥ ९॥

दृश्याचे भान विसरून आत्मज्ञान दृढपणे धरतो, आणि विचाराने समाधान राखतो - याचेच नाव साधक.

विसंचूनि दृश्यभान । दृढ धरी आत्मज्ञान । विचारें राखे समाधान । या नांव साधक ॥ ९॥

Forgetting all awareness of the visible world, he firmly holds Self-knowledge, and through reflection preserves his contentment - this alone is called a practitioner.

तोडूनि द्वैताची उपाधी । अद्वैत वस्तु साधनें साधी । लावी ऐक्यतेची समाधी । या नांव साधक ॥ १०॥

द्वैताची उपाधी तोडून साधनेने अद्वैत तत्त्व साधतो, आणि ऐक्याची समाधी लावतो - याचेच नाव साधक.

तोडूनि द्वैताची उपाधी । अद्वैत वस्तु साधनें साधी । लावी ऐक्यतेची समाधी । या नांव साधक ॥ १०॥

Cutting away the veil of duality, he attains the non-dual Reality through practice, and enters into the deep absorption of oneness - this alone is called a practitioner.

आत्मज्ञान जीर्ण जर्जर । त्याचा करी जीर्णोद्धार । विवेकें पावे पैलपार । या नांव साधक ॥ ११॥

आत्मज्ञान जीर्ण, क्षीण झाले असेल तर त्याचा जीर्णोद्धार करतो, आणि विवेकाने पैलतीर गाठतो - याचेच नाव साधक.

आत्मज्ञान जीर्ण जर्जर । त्याचा करी जीर्णोद्धार । विवेकें पावे पैलपार । या नांव साधक ॥ ११॥

If his Self-knowledge has grown worn and weak, he restores and revives it, and through discernment reaches the far shore - this alone is called a practitioner.

उत्तमें साधूचीं लक्षणें । आंगिकारी निरूपणें । बळेंचि स्वरूपाकार होणें । या नांव साधक ॥ १२॥

उत्तम साधूंची लक्षणे प्रवचनाद्वारे अंगीकारतो, आणि बळेच स्वस्वरूपाकार होतो - याचेच नाव साधक.

उत्तमें साधूचीं लक्षणें । आंगिकारी निरूपणें । बळेंचि स्वरूपाकार होणें । या नांव साधक ॥ १२॥

He adopts the excellent qualities of holy men through instruction, and by determined effort becomes one with his own true form - this alone is called a practitioner.

असत्क्रिया ते सोडिली । आणी सत्क्रिया ते वाढविली । स्वरूपस्थिती बळावली । या नांव साधक ॥ १३॥

अयोग्य कृत्ये सोडली, आणि योग्य कृत्ये वाढवली, त्यामुळे स्वरूपस्थिती बळावली - याचेच नाव साधक.

असत्क्रिया ते सोडिली । आणी सत्क्रिया ते वाढविली । स्वरूपस्थिती बळावली । या नांव साधक ॥ १३॥

He has given up wrongful actions and increased righteous ones, thereby strengthening his abidance in his true nature - this alone is called a practitioner.

अवगुण त्यागी दिवसेंदिवस । करी उत्तम गुणाचा अभ्यास । स्वरूपीं लावी निजध्यास । या नांव साधक ॥ १४॥

दिवसेंदिवस अवगुण त्यागतो, उत्तम गुणांचा अभ्यास करतो, आणि स्वस्वरूपाचा निजध्यास लावतो - याचेच नाव साधक.

अवगुण त्यागी दिवसेंदिवस । करी उत्तम गुणाचा अभ्यास । स्वरूपीं लावी निजध्यास । या नांव साधक ॥ १४॥

Day by day he abandons his faults, cultivates good qualities, and fixes an unwavering longing upon his true nature - this alone is called a practitioner.

दृढ निश्चयाचेनि बळें । दृश्य असतांच नाडळे । सदा स्वरूपीं मिसळे । या नांव साधक ॥ १५॥

दृढ निश्चयाच्या बळावर दृश्य असतानाही तो त्यात अडकत नाही, आणि सदा स्वस्वरूपात मिसळून राहतो - याचेच नाव साधक.

दृढ निश्चयाचेनि बळें । दृश्य असतांच नाडळे । सदा स्वरूपीं मिसळे । या नांव साधक ॥ १५॥

By the strength of firm conviction, even while the visible world is present, he is not caught by it, and remains constantly merged in his true nature - this alone is called a practitioner.

प्रत्यक्ष माया अलक्ष करी । अलक्ष वस्तु लक्षी अंतरीं । आत्मस्थितीची धारणा धरी । या नांव साधक ॥ १६॥

प्रत्यक्ष दिसणारी माया लक्षातून काढून टाकतो, आणि अलक्ष्य वस्तूचे अंतरंगात लक्ष्य धरतो, आत्मस्थितीची धारणा धरतो - याचेच नाव साधक.

प्रत्यक्ष माया अलक्ष करी । अलक्ष वस्तु लक्षी अंतरीं । आत्मस्थितीची धारणा धरी । या नांव साधक ॥ १६॥

He renders the plainly visible maya unnoticed, fixes his inner attention on the unmanifest Reality, and holds fast to abidance in the Self - this alone is called a practitioner.

जें या जनासि चोरलें । मनास न वचे अनुमानलें । तेंचि जेणें दृढ केलें । या नांव साधक ॥ १७॥

जे या जगापासून लपलेले आहे, जे मनालाही अनुमानाने कळत नाही, तेच ज्याने दृढ केले, याचेच नाव साधक.

जें या जनासि चोरलें । मनास न वचे अनुमानलें । तेंचि जेणें दृढ केलें । या नांव साधक ॥ १७॥

That which is hidden from the world, which the mind cannot grasp even through inference — one who makes that very thing firm within, that is called a practitioner.

जें बोलतांचि वाचा धरी । जें पाहातांचि अंध करी । तें साधी नाना परी । या नांव साधक ॥ १८॥

जे बोलू गेल्यास वाणीलाच रोखते, जे पाहू गेल्यास डोळ्यांनाच अंध करते, तेच नाना प्रकारे साधतो - याचेच नाव साधक.

जें बोलतांचि वाचा धरी । जें पाहातांचि अंध करी । तें साधी नाना परी । या नांव साधक ॥ १८॥

That which halts speech the very moment one tries to describe it, which blinds the eyes the very moment one tries to see it — that he attains through many methods; this alone is called a practitioner.

जें साधूं जाता साधवेना । जें लक्षूं जातां लक्षवेना । तेंचि अनुभवें आणी मना । या नांव साधक ॥ १९॥

जे साधायला गेले असता साधता येत नाही, जे लक्ष्य करायला गेले असता लक्षित होत नाही, तेच अनुभवाने मनात आणतो - याचेच नाव साधक.

जें साधूं जाता साधवेना । जें लक्षूं जातां लक्षवेना । तेंचि अनुभवें आणी मना । या नांव साधक ॥ १९॥

That which cannot be attained by trying to attain it, which cannot be targeted by trying to target it — that he brings into his mind through direct experience; this alone is called a practitioner.

जेथें मनचि मावळे । जेथे तर्कचि पांगुळे । तेंचि अनुभवा आणी बळें । या नांव साधक ॥ २०॥

जेथे मनच मावळते, जेथे तर्कच लंगडा पडतो, तेच बळाने अनुभवात आणतो - याचेच नाव साधक.

जेथें मनचि मावळे । जेथे तर्कचि पांगुळे । तेंचि अनुभवा आणी बळें । या नांव साधक ॥ २०॥

That in which the mind itself dissolves, in which even reasoning falters and fails — that he brings, by sheer effort, into direct experience; this alone is called a practitioner.

स्वानुभवाचेनि योगें । वस्तु साधी लागवेगें । तेंचि वस्तु होये आंगें । या नांव साधक ॥ २१॥

स्वानुभवाच्या योगाने त्वरित वस्तु साधतो, आणि स्वतःच त्या वस्तुरूप होऊन जातो - याचेच नाव साधक.

स्वानुभवाचेनि योगें । वस्तु साधी लागवेगें । तेंचि वस्तु होये आंगें । या नांव साधक ॥ २१॥

Through direct personal realization, he swiftly attains that Reality, and himself becomes that very Reality in being - this alone is called a practitioner.

अनुभवाचीं आंगें जाणे । योगियांचे खुणे बाणे । कांहींच नहोन असणें । या नांव साधक ॥ २२॥

अनुभवाची सर्व अंगे जाणतो, योग्यांची खूण त्याच्या अंगी बाणते, आणि काहीच नसून असणे (शून्यवत असणे) - याचेच नाव साधक.

अनुभवाचीं आंगें जाणे । योगियांचे खुणे बाणे । कांहींच नहोन असणें । या नांव साधक ॥ २२॥

He knows every facet of direct experience, the mark of true yogis manifests within him, and he exists as though being nothing at all - this alone is called a practitioner.

परती सारून उपाधी । असाध्य वस्तु साधनें साधी । स्वरूपीं करी दृढ बुद्धी । या नांव साधक ॥ २३॥

उपाधी बाजूला सारून, असाध्य वाटणारी वस्तु साधनेने साधतो, आणि स्वरूपाबद्दल बुद्धी दृढ करतो - याचेच नाव साधक.

परती सारून उपाधी । असाध्य वस्तु साधनें साधी । स्वरूपीं करी दृढ बुद्धी । या नांव साधक ॥ २३॥

Setting aside all superficial conditions, he attains through practice what seems unattainable, and makes his conviction in his true nature firm - this alone is called a practitioner.

देवाभक्ताचें मूळ । शोधून पाहे सकळ । साध्यचि होये तत्काळ । या नांव साधक ॥ २४॥

देव आणि भक्त यांचे मूळ शोधून पाहतो, आणि ते त्वरितच साध्य होते - याचेच नाव साधक.

देवाभक्ताचें मूळ । शोधून पाहे सकळ । साध्यचि होये तत्काळ । या नांव साधक ॥ २४॥

He searches out and examines the very root of God and devotee, and it is instantly accomplished - this alone is called a practitioner.

विवेकबळें गुप्त जाला । आपेंआप मावळला । दिसतो, परी देखिला । नाहींच कोणीं ॥ २५॥

विवेकाच्या बळावर तो गुप्त झाला, आपोआप मावळला; तो दिसतो खरा, पण त्याला कोणीच खरोखर पाहिलेले नाही.

विवेकबळें गुप्त जाला । आपेंआप मावळला । दिसतो, परी देखिला । नाहींच कोणीं ॥ २५॥

By the strength of discernment he becomes hidden, fading away of his own accord; he appears to be seen, yet no one has truly beheld him.

मीपण मागें सांडिलें । स्वयें आपणास धुंडिलें । तुर्येसहि वोलांडिलें । या नांव साधक ॥ २६॥

अहंभाव मागे टाकला, स्वतः स्वतःला शोधले, आणि तुर्यावस्थेलाही ओलांडून गेला - याचेच नाव साधक.

मीपण मागें सांडिलें । स्वयें आपणास धुंडिलें । तुर्येसहि वोलांडिलें । या नांव साधक ॥ २६॥

He has left egotism behind, sought out himself by himself, and has transcended even the turiya state - this alone is called a practitioner.

पुढें उन्मनीचा सेवटीं । आपली आपण अखंड भेटी । अखंड अनुभवीं ज्याची दृष्टी । या नांव साधक ॥ २७॥

पुढे उन्मनी अवस्थेच्या शेवटी स्वतःची स्वतःशीच अखंड भेट होते, ज्याची दृष्टी अखंड अनुभवात असते - याचेच नाव साधक.

पुढें उन्मनीचा सेवटीं । आपली आपण अखंड भेटी । अखंड अनुभवीं ज्याची दृष्टी । या नांव साधक ॥ २७॥

Further on, at the very culmination of the transcendent state, he meets himself with himself unceasingly, his gaze fixed in unbroken experience - this alone is called a practitioner.

द्वैताचा तटका तोडिला । भासाचा भास मोडिला । देहीं असोनि विदेह जाला । या नांव साधक ॥ २८॥

द्वैताचा धागा तोडला, भासाचाही भास मोडला, देहात असूनही विदेह झाला - याचेच नाव साधक.

द्वैताचा तटका तोडिला । भासाचा भास मोडिला । देहीं असोनि विदेह जाला । या नांव साधक ॥ २८॥

He has severed the very thread of duality, shattered even the illusion of illusion, and while still in the body has become bodiless - this alone is called a practitioner.

जयास अखंड स्वरूपस्थिती । नाहीं देहाची अहंकृती । सकळ संदेहनिवृत्ती । या नांव साधक ॥ २९॥

ज्याला अखंड स्वरूपस्थिती आहे, देहाचा अहंभाव नाही, आणि सर्व संदेहांचे निवारण झाले आहे - याचेच नाव साधक.

जयास अखंड स्वरूपस्थिती । नाहीं देहाची अहंकृती । सकळ संदेहनिवृत्ती । या नांव साधक ॥ २९॥

One who has unbroken abidance in his true nature, no sense of ego in the body, and complete removal of all doubt - this alone is called a practitioner.

पंचभूतांचा विस्तार । जयासि वाटे स्वप्नाकार । निर्गुणीं जयाचा निर्धार । या नांव साधक ॥ ३०॥

पंचभूतांचा हा सारा विस्तार ज्याला स्वप्नासारखाच वाटतो, ज्याचा निश्चय निर्गुणातच स्थिर आहे - याचेच नाव साधक.

पंचभूतांचा विस्तार । जयासि वाटे स्वप्नाकार । निर्गुणीं जयाचा निर्धार । या नांव साधक ॥ ३०॥

One to whom this whole expanse of the five elements appears like a mere dream, whose conviction remains firmly fixed on the formless - this alone is called a practitioner.

स्वप्नीं भये जें वाटलें । तें जागृतास नाहीं आलें । सकळ मिथ्या निर्धारिलें । या नांव साधक ॥ ३१॥

स्वप्नात जे भय वाटले, ते जागृत झाल्यावर उरत नाही; असे सर्वच मिथ्या आहे असा निर्धार करणे - याचेच नाव साधक.

स्वप्नीं भये जें वाटलें । तें जागृतास नाहीं आलें । सकळ मिथ्या निर्धारिलें । या नांव साधक ॥ ३१॥

Whatever fear was felt in a dream does not persist once one is awake; to be thus convinced that all this is unreal - this alone is called a practitioner.

मायेचें जें प्रत्यक्षपण । जनास वाटे हें प्रमाण । स्वानुभवें अप्रमाण । साधकें केलें ॥ ३२॥

मायेचे जे प्रत्यक्षपण लोकांना खरे वाटते, ते साधकाने स्वानुभवाने खोटे ठरवले.

मायेचें जें प्रत्यक्षपण । जनास वाटे हें प्रमाण । स्वानुभवें अप्रमाण । साधकें केलें ॥ ३२॥

What seems undeniably real about maya to ordinary people, the practitioner has, through his own direct experience, proven to be unreal.

निद्रा सांडूनि चे‍इरा जाला । तो स्वप्नभयापासून सुटला । माया सांडून तैसा गेला । साधक स्वरूपीं ॥ ३३॥

झोप सोडून जागा झाला की तो स्वप्नभयापासून सुटतो; तसाच साधक माया सोडून स्वस्वरूपात विलीन होतो.

निद्रा सांडूनि चे‍इरा जाला । तो स्वप्नभयापासून सुटला । माया सांडून तैसा गेला । साधक स्वरूपीं ॥ ३३॥

Just as one who wakes from sleep is freed from the fear of a dream, so too the practitioner, relinquishing maya, merges into his own true nature.

ऐसि अंतरस्थिती बाणली । बाह्य निस्पृहता अवलंबिली । संसारौपाधी त्यागिली । या नांव साधक ॥ ३४॥

अशी अंतरस्थिती अंगी बाणली, बाहेरून निस्पृहता अवलंबिली, आणि संसाराची उपाधी त्यागली - याचेच नाव साधक.

ऐसि अंतरस्थिती बाणली । बाह्य निस्पृहता अवलंबिली । संसारौपाधी त्यागिली । या नांव साधक ॥ ३४॥

Such an inner state takes firm hold in him, outward indifference to the world is adopted, and worldly attachments are relinquished - this alone is called a practitioner.

कामापासूनि सुटला । क्रोधापासूनि पळाला । मद मत्सर सांडिला । येकीकडे ॥ ३५॥

कामवासनेपासून सुटला, क्रोधापासून दूर पळाला, आणि मद-मत्सर एका बाजूला टाकून दिले.

कामापासूनि सुटला । क्रोधापासूनि पळाला । मद मत्सर सांडिला । येकीकडे ॥ ३५॥

He has broken free from lust, fled from anger, and cast aside pride and envy altogether.

कुळाभिमानासि सांडिलें । लोकलाजेस लाजविलें । परमार्थास माजविलें । विरक्तिबळें ॥ ३६॥

कुळाभिमान सोडून दिला, लोकलज्जेलाच लाजवले, आणि वैराग्याच्या बळावर परमार्थ अधिकच वृद्धिंगत केला.

कुळाभिमानासि सांडिलें । लोकलाजेस लाजविलें । परमार्थास माजविलें । विरक्तिबळें ॥ ३६॥

He has given up pride of lineage, put social shame itself to shame, and through the strength of dispassion made his spiritual life flourish all the more.

अविद्येपासूनि फडकला । प्रपञ्चापासूनि निष्टला । लोभाचे हातींचा गेला । अकस्मात ॥ ३७॥

अविद्येपासून झटकन दूर झाला, प्रपंचापासून सुटला, आणि अचानक लोभाच्याही हातातून निसटला.

अविद्येपासूनि फडकला । प्रपञ्चापासूनि निष्टला । लोभाचे हातींचा गेला । अकस्मात ॥ ३७॥

He has sharply broken free from ignorance, has escaped worldly life, and has suddenly slipped out of the grip of greed.

थोरपणासि पाडिलें । वैभवासि लाथाडिलें । महत्वासि झिंजाडिलें । विरक्तिबळें ॥ ३८॥

मोठेपणाला पाडून टाकले, वैभवाला लाथाडले, आणि वैराग्याच्या बळाने मोठेपणालाही झिडकारले.

थोरपणासि पाडिलें । वैभवासि लाथाडिलें । महत्वासि झिंजाडिलें । विरक्तिबळें ॥ ३८॥

He has toppled the pride of greatness, kicked away worldly splendor, and, by the strength of dispassion, shaken off importance itself.

भेदाचा मडगा मोडिला । अहंकार झोडूनि पाडिला । पा‍ईं धरूनि आपटिला । संदेहशत्रू ॥ ३९॥

भेदभावाचा साचा मोडून टाकला, अहंकाराला झोडपून पाडले, आणि संदेहरूपी शत्रूला पाय धरून आपटले.

भेदाचा मडगा मोडिला । अहंकार झोडूनि पाडिला । पा‍ईं धरूनि आपटिला । संदेहशत्रू ॥ ३९॥

He has broken the very mold of division, beaten down egotism and felled it, and grabbing the enemy of doubt by the leg, dashed it down.

विकल्पाचा केला वधू । थापें मारिला भवसिंधू । सकळ भूतांचा विरोधू । तोडूनि टाकिला ॥ ४०॥

संशयाचा वध केला, एका थापेतच संसारसागराला मारले, आणि सर्व प्राणिमात्रांबद्दलचा विरोधही तोडून टाकला.

विकल्पाचा केला वधू । थापें मारिला भवसिंधू । सकळ भूतांचा विरोधू । तोडूनि टाकिला ॥ ४०॥

He has slain doubt outright, struck down the ocean of worldly existence with a single blow, and severed all enmity toward every living being.

भवभयासि भडकाविलें । काळाचें टांगें मोडिलें । मस्तक हाणोनि फोडिलें । जन्ममृत्याचें ॥ ४१॥

संसारभयाला भडकावून पळवले, काळाचे पाय तोडले, आणि जन्म-मृत्यूचे मस्तकच फोडून टाकले.

भवभयासि भडकाविलें । काळाचें टांगें मोडिलें । मस्तक हाणोनि फोडिलें । जन्ममृत्याचें ॥ ४१॥

He has driven away the fear of worldly existence in a rage, broken the very legs of time, and shattered the very head of birth and death.

देह समंधावरी लोटला । संकल्पावरी उठावला । कल्पनेचा घात केला । अकस्मात ॥ ४२॥

देहाच्या उपाधीवर तुटून पडला, संकल्पावर चाल केली, आणि अचानक कल्पनेचाही घात केला.

देह समंधावरी लोटला । संकल्पावरी उठावला । कल्पनेचा घात केला । अकस्मात ॥ ४२॥

He has assailed the very bondage of the body, risen up against mere intention, and suddenly struck down imagination itself.

अपधाकासि ताडिलें । लिंगदेहासि विभांडिलें । पाषांडासि पछाडिलें । विवेकबळें ॥ ४३॥

अपाय-भीतीला ठोकले, सूक्ष्म देहालाही मोडून टाकले, आणि विवेकाच्या बळाने पाखंडालाही पछाडले (हरवले).

अपधाकासि ताडिलें । लिंगदेहासि विभांडिलें । पाषांडासि पछाडिलें । विवेकबळें ॥ ४३॥

He has struck down harmful fear, shattered even the subtle body, and, through the power of discernment, overpowered heresy itself.

गर्वावरी गर्व केला । स्वार्थ अनर्थीं घातला । अनर्थ तोही निर्दाळिला । नीतिन्यायें ॥ ४४॥

गर्वावरच गर्व केला (त्याहूनही अधिक प्रबळ ठरला), स्वार्थालाच अनर्थात टाकले, आणि तो अनर्थही नीती-न्यायाने नष्ट केला.

गर्वावरी गर्व केला । स्वार्थ अनर्थीं घातला । अनर्थ तोही निर्दाळिला । नीतिन्यायें ॥ ४४॥

He has outdone pride with a greater pride of his own, cast selfishness itself into ruin, and destroyed that ruin too through righteousness and justice.

मोहासि मध्येंचि तोडिलें । दुःखासि दुःधडचि केलें । शोकासि खंडून सांडिलें । एकीकडे ॥ ४५॥

मोहाला मध्येच तोडून टाकले, दुःखाला दुसरे दुःख देऊनच त्रस्त केले, आणि शोकाला तोडून एका बाजूला फेकून दिले.

मोहासि मध्येंचि तोडिलें । दुःखासि दुःधडचि केलें । शोकासि खंडून सांडिलें । एकीकडे ॥ ४५॥

He has cut off infatuation midway, made sorrow itself suffer sorrow, and severed grief, casting it entirely aside.

द्वेष केला देशधडी । अभावाची घेतली नरडी । धाकें उदर तडाडी । कुतर्काचे ॥ ४६॥

द्वेषाला देशोधडी लावले, अश्रद्धेचा गळाच धरला, आणि भीतीनेच कुतर्काचे पोट फाटले.

द्वेष केला देशधडी । अभावाची घेतली नरडी । धाकें उदर तडाडी । कुतर्काचे ॥ ४६॥

He has banished hatred, seized disbelief by the throat, and through sheer dread split open the very belly of twisted reasoning.

ज्ञानें विवेक माजला । तेणें निश्चयो बळावला । अवगुणांचा संव्हार केला । वैराग्यबळें ॥ ४७॥

ज्ञानाने विवेक वृद्धिंगत झाला, त्यामुळे निश्चय बळावला, आणि वैराग्याच्या बळाने अवगुणांचा संहार केला.

ज्ञानें विवेक माजला । तेणें निश्चयो बळावला । अवगुणांचा संव्हार केला । वैराग्यबळें ॥ ४७॥

Through knowledge, discernment flourished, thereby conviction grew strong, and by the strength of dispassion he annihilated his own faults.

अधर्मास स्वधर्में लुटिलें । कुकर्मासि सत्कर्में झुगटिलें । लांटुन वाटा लाविलें । विचारें अविचारासी ॥ ४८॥

स्वधर्माने अधर्माला लुटले, सत्कर्माने कुकर्माला झुगारून दिले, आणि विचाराने अविचाराला वाटेला लावले.

अधर्मास स्वधर्में लुटिलें । कुकर्मासि सत्कर्में झुगटिलें । लांटुन वाटा लाविलें । विचारें अविचारासी ॥ ४८॥

Righteous duty plundered unrighteousness, right action cast off wrong action, and reflection put thoughtlessness firmly in its place.

तिरस्कार तो चिरडिला । द्वेष खिरडूनि सांडिला । विषाद अविषादें घातला । पायांतळीं ॥ ४९॥

तिरस्काराला चिरडले, द्वेषाला उपटून फेकून दिले, आणि खेदाला अ-खेदाने पायाखाली तुडवले.

तिरस्कार तो चिरडिला । द्वेष खिरडूनि सांडिला । विषाद अविषादें घातला । पायांतळीं ॥ ४९॥

Contempt was crushed underfoot, hatred was torn out and cast away, and dejection was trampled down beneath the foot of undejected calm.

कोपावरी घालणें घातलें । कापट्य अन्तरीं कुटिलें । सख्य आपुलें मानिलें । विश्वजनीं ॥ ५०॥

क्रोधावर पहारा बसवला, अंतरातील कपट ठेचून टाकले, आणि संपूर्ण विश्वातील लोकांशी आपले नाते मानले.

कोपावरी घालणें घातलें । कापट्य अन्तरीं कुटिलें । सख्य आपुलें मानिलें । विश्वजनीं ॥ ५०॥

A guard was set upon anger, deceit within was crushed out, and he came to regard the whole world's people as his own kin.

प्रवृत्तीचा केला त्याग । सुहृदांचा सोडिला संग । निवृत्तिपंथें ज्ञानयोग । साधिता जाहला ॥ ५१॥

बाह्य प्रवृत्तीचा त्याग केला, मित्रांचा संगही सोडला, आणि निवृत्तिमार्गाने ज्ञानयोग साधू लागला.

प्रवृत्तीचा केला त्याग । सुहृदांचा सोडिला संग । निवृत्तिपंथें ज्ञानयोग । साधिता जाहला ॥ ५१॥

He gave up worldly activity, let go even the company of friends, and set about attaining the path of knowledge through renunciation.

विषयमैंदासि सिंतरिलें । कुविद्येसी वेढा लाविलें । आपणास सोडविलें । आप्ततस्करांपासूनी ॥ ५२॥

विषयरूपी ठकाला फसवले, कुविद्येला वेढा घातला, आणि आप्तांसारखे भासणाऱ्या चोरांपासून स्वतःला सोडवले.

विषयमैंदासि सिंतरिलें । कुविद्येसी वेढा लाविलें । आपणास सोडविलें । आप्ततस्करांपासूनी ॥ ५२॥

He outwitted the swindler of sense-pleasure, laid siege to base learning, and freed himself from thieves disguised as intimate friends.

पराधीनतेवरी कोपला । ममतेवरी संतापला । दुराशेचा त्याग केला । येकायेकीं ॥ ५३॥

परावलंबनावर संतापला, ममतेवर चिडला, आणि दुराशेचा एकाएकी त्याग केला.

पराधीनतेवरी कोपला । ममतेवरी संतापला । दुराशेचा त्याग केला । येकायेकीं ॥ ५३॥

He grew angry at dependence on others, was incensed at attachment, and suddenly abandoned wrongful craving altogether.

स्वरूपीं घातलें मना । यातनेसि केली यातना । साक्षेप आणि प्रेत्ना । प्रतिष्ठिलें ॥ ५४॥

मनाला स्वस्वरूपात स्थिर केले, यातनेलाच यातना दिली, आणि चिकाटी व प्रयत्नाला प्रतिष्ठा दिली.

स्वरूपीं घातलें मना । यातनेसि केली यातना । साक्षेप आणि प्रेत्ना । प्रतिष्ठिलें ॥ ५४॥

He fixed his mind firmly in his true nature, gave torment its own torment in return, and established diligence and effort in their rightful place.

अभ्यासाचा संग धरिला । साक्षपासरिसा निघाला । प्रेत्न सांगातीं घेतला । साधनपंथें ॥ ५५॥

अभ्यासाची संगत धरली, चिकाटीसह वाटचाल केली, आणि साधनामार्गावर प्रयत्नालाच सोबती केले.

अभ्यासाचा संग धरिला । साक्षपासरिसा निघाला । प्रेत्न सांगातीं घेतला । साधनपंथें ॥ ५५॥

He kept company with continued practice, set out together with diligence, and took effort as his companion along the path of spiritual discipline.

सावध दक्ष तो साधक । पाहे नित्यानित्यविवेक । संग त्यागूनि एक । सत्संग धरी ॥ ५६॥

असा सावध, दक्ष साधक नित्य-अनित्याचा विवेक करत राहतो, इतर सर्व संगत सोडून केवळ सत्संगच धरतो.

सावध दक्ष तो साधक । पाहे नित्यानित्यविवेक । संग त्यागूनि एक । सत्संग धरी ॥ ५६॥

Such an alert, vigilant practitioner keeps discerning the eternal from the transient, and, giving up all other company, holds only to holy company.

बळेंचि सारिला संसार । विवेकें टाकिला जोजार । शुद्धाचारें अनाचार । भ्रष्टविला ॥ ५७॥

बळेच संसार बाजूला सारला, विवेकाने त्याचा भारही टाकून दिला, आणि शुद्ध आचाराने अनाचाराला भ्रष्ट (नष्ट) केले.

बळेंचि सारिला संसार । विवेकें टाकिला जोजार । शुद्धाचारें अनाचार । भ्रष्टविला ॥ ५७॥

By sheer determination he set worldly life aside, through discernment cast off its burden, and by pure conduct destroyed all wrongdoing.

विसरास विसरला । आळसाचा आळस केला । सावध नाहीं दुश्चित्त झाला । दुश्चित्तपणासी ॥ ५८॥

तो विसराळूपणालाही विसरला, आळशीपणाबद्दलच आळस केला, आणि दुश्चित्तपणाबाबतही तो कधी दुश्चित्त झाला नाही.

विसरास विसरला । आळसाचा आळस केला । सावध नाहीं दुश्चित्त झाला । दुश्चित्तपणासी ॥ ५८॥

He even forgot forgetfulness itself, grew lazy only toward laziness, and remained never careless even about carelessness.

आतां असो हें बोलणें । अवगुण सांडी निरूपणें । तो साधक ऐसा येणें- । प्रमाणें बुझावा ॥ ५९॥

आता हे बोलणे पुरे; जो निरूपणाने अवगुण सोडतो, तो साधक असा या प्रमाणे समजावा.

आतां असो हें बोलणें । अवगुण सांडी निरूपणें । तो साधक ऐसा येणें- । प्रमाणें बुझावा ॥ ५९॥

Enough of this discourse now; whoever gives up his faults through spiritual teaching should be understood as such a practitioner, in this manner.

बळेंचि अवघा त्याग कीजे । म्हणोनि साधक बोलिजे । आतां सिद्ध तोचि जाणिजे । पुढिले समासीं ॥ ६०॥

बळेच सर्व त्याग केला जातो, म्हणून त्याला साधक म्हणतात; आता सिद्ध कोण, हे पुढील समासात जाणावे.

बळेंचि अवघा त्याग कीजे । म्हणोनि साधक बोलिजे । आतां सिद्ध तोचि जाणिजे । पुढिले समासीं ॥ ६०॥

Since all this renunciation is accomplished by determined effort, he is called a practitioner; now know who the accomplished one is, in the next samas.

येथें संशयो उठिला । निस्पृह तोचि साधक जाहला । त्याग न घडे संसारिकाला । तरि तो साधक नव्हे कीं ॥ ६१॥

इथे एक संशय उभा राहिला - निस्पृह असेल तोच साधक होतो, तर मग ज्या संसारिकाला त्याग करता येत नाही, तो साधक नाहीच का?

येथें संशयो उठिला । निस्पृह तोचि साधक जाहला । त्याग न घडे संसारिकाला । तरि तो साधक नव्हे कीं ॥ ६१॥

Here a doubt arises - if only the detached one becomes a practitioner, then does that mean a householder who cannot renounce is not a practitioner at all?

ऐसें श्रोतयाचें उत्तर । त्याचें कैसें प्रत्युत्तर । पुढिले समासीं तत्पर । होऊनि ऐका ॥ ६२॥

असा श्रोत्याने प्रश्न विचारला; त्याचे उत्तर कसे आहे, ते पुढील समासात तत्परतेने ऐका.

ऐसें श्रोतयाचें उत्तर । त्याचें कैसें प्रत्युत्तर । पुढिले समासीं तत्पर । होऊनि ऐका ॥ ६२॥

Such was the listener's question; how it is answered, listen to that attentively in the next samas.