सृष्टी जे कां चराचर । जीव दाटले अपार । परी ते अवघे चत्वार । बोलिजेती ॥ १॥

या चराचर सृष्टीत असंख्य जीव दाटलेले आहेत, पण त्या सर्वांचे मुख्यतः चार प्रकार सांगितले जातात.

सृष्टी जे कां चराचर । जीव दाटले अपार । परी ते अवघे चत्वार । बोलिजेती ॥ १॥

In this creation, moving and unmoving, countless souls are crowded together; yet all of them are said to fall into just four categories.

ऐक तयांचें लक्षण । चत्वार ते कोण कोण । बद्ध मुमुक्ष साधक जाण । चौथा सिद्ध ॥ २॥

त्यांचे लक्षण ऐक - ते चार कोणकोण? बद्ध, मुमुक्षू, साधक आणि चौथा सिद्ध, हे जाण.

ऐक तयांचें लक्षण । चत्वार ते कोण कोण । बद्ध मुमुक्ष साधक जाण । चौथा सिद्ध ॥ २॥

Listen to their characteristics - who are these four? Know them as the bound, the seeker of liberation, the practitioner, and fourth, the accomplished one.

यां चौघांविरहित कांहीं । सचराचरीं पांचवा नाहीं । आतां असो हें सर्वही । विशद करूं ॥ ३॥

या चौघांशिवाय या चराचर सृष्टीत पाचवा प्रकार नाही; आता हे सर्व सविस्तर स्पष्ट करू.

यां चौघांविरहित कांहीं । सचराचरीं पांचवा नाहीं । आतां असो हें सर्वही । विशद करूं ॥ ३॥

Besides these four, there is no fifth category in all this moving and unmoving creation; now let all of this be explained in full detail.

बद्ध म्हणिजे तो कोण । कैसें मुमुक्षाचें लक्षण । साधकसिद्धवोळखण । कैसी जाणावी ॥ ४॥

बद्ध म्हणजे कोण? मुमुक्षूचे लक्षण कसे आहे? साधक आणि सिद्ध यांची ओळख कशी पटवावी?

बद्ध म्हणिजे तो कोण । कैसें मुमुक्षाचें लक्षण । साधकसिद्धवोळखण । कैसी जाणावी ॥ ४॥

Who exactly is meant by the bound soul? What is the mark of the seeker of liberation? How is the practitioner and the accomplished one to be recognized?

श्रोतीं व्हावें सावध । प्रस्तुत ऐका बद्ध । मुमुक्ष साधक आणि सिद्ध । पुढें निरोपिले ॥ ५॥

श्रोत्यांनी सावध व्हावे; प्रथम बद्धाचे लक्षण ऐका, मुमुक्षू-साधक-सिद्ध यांचे वर्णन पुढे केले जाईल.

श्रोतीं व्हावें सावध । प्रस्तुत ऐका बद्ध । मुमुक्ष साधक आणि सिद्ध । पुढें निरोपिले ॥ ५॥

Let the listeners be attentive; first hear about the bound soul, while the seeker, the practitioner, and the accomplished one will be described further on.

आतां बद्ध तो जाणिजे ऐसा । अंधारींचा अंध जैसा । चक्षुविण दाही दिशा । सुन्याकार ॥ ६॥

आता बद्ध कसा असतो ते जाणून घे - तो अंधारातील आंधळ्यासारखा असतो, ज्याला डोळ्याशिवाय सर्व दिशा शून्यच भासतात.

आतां बद्ध तो जाणिजे ऐसा । अंधारींचा अंध जैसा । चक्षुविण दाही दिशा । सुन्याकार ॥ ६॥

Now know what the bound soul is like - he is like a blind man in the dark, for whom, lacking sight, every direction appears an utter void.

भक्त ज्ञाते तापसी । योगी वीतरागी संन्यासी । पुढें देखतां दृष्टीसी । येणार नाहीं ॥ ७॥

भक्त, ज्ञानी, तापसी, योगी, वीतराग संन्यासी - हे सर्व समोर असले तरी त्याच्या दृष्टीस पडत नाहीत.

भक्त ज्ञाते तापसी । योगी वीतरागी संन्यासी । पुढें देखतां दृष्टीसी । येणार नाहीं ॥ ७॥

Devotees, knowers, ascetics, yogis, dispassionate renunciants — even if all these stand right before him, they do not come within his sight.

न दिसे नेणे कर्माकर्म । न दिसे नेणे धर्माधर्म । न दिसे नेणे सुगम । परमार्थपंथ ॥ ८॥

त्याला कर्म-अकर्म काय हे दिसत नाही, कळत नाही; धर्म-अधर्म काय हे दिसत नाही, कळत नाही; परमार्थाचा सुगम मार्गही त्याला दिसत नाही, कळत नाही.

न दिसे नेणे कर्माकर्म । न दिसे नेणे धर्माधर्म । न दिसे नेणे सुगम । परमार्थपंथ ॥ ८॥

He does not see or understand what is right action and what is not; he does not see or understand what is righteous and what is not; nor does he see or understand the easy path of spiritual life.

तयास न दिसे सच्छास्त्र । सत्संगति सत्पात्र । सन्मार्ग जो कां पवित्र । तो ही न दिसे ॥ ९॥

त्याला सच्छास्त्र दिसत नाही, सत्संगती दिसत नाही, सत्पात्र दिसत नाही, आणि पवित्र सन्मार्गही त्याला दिसत नाही.

तयास न दिसे सच्छास्त्र । सत्संगति सत्पात्र । सन्मार्ग जो कां पवित्र । तो ही न दिसे ॥ ९॥

He does not see the true scriptures, does not see holy company, does not see a worthy person, and does not see the pure, righteous path either.

न कळे सारासार विचार । न कळे स्वधर्म आचार । न कळे कैसा परोपकार । दानपुण्य ॥ १०॥

त्याला सार-असार विचार कळत नाही, स्वधर्माचरण कळत नाही, आणि परोपकार, दान-पुण्य कसे करावे हेही कळत नाही.

न कळे सारासार विचार । न कळे स्वधर्म आचार । न कळे कैसा परोपकार । दानपुण्य ॥ १०॥

He does not understand the discernment of essential from inessential, does not understand his own righteous conduct, and does not understand how to help others through charity and merit.

नाहीं पोटीं भूतदया । नाहीं सुचिष्मंत काया । नाहीं जनासि निववावया । वचन मृद ॥ ११॥

त्याच्या पोटी प्राणिमात्रांबद्दल दया नसते, त्याचे शरीर शुचिर्भूत नसते, आणि लोकांना शांत करणारे मृदु वचनही त्याच्याकडे नसते.

नाहीं पोटीं भूतदया । नाहीं सुचिष्मंत काया । नाहीं जनासि निववावया । वचन मृद ॥ ११॥

He has no compassion for other beings in his heart, his body is not kept pure and clean, and he has no gentle words to soothe people.

न कळे भक्ति न कळे ज्ञान । न कळे वैराग्य न कळे ध्यान । न कळे मोक्ष न कळे साधन । या नांव बद्ध ॥ १२॥

त्याला भक्ती कळत नाही, ज्ञान कळत नाही, वैराग्य कळत नाही, ध्यान कळत नाही, मोक्ष कळत नाही, साधन कळत नाही - याचेच नाव बद्ध.

न कळे भक्ति न कळे ज्ञान । न कळे वैराग्य न कळे ध्यान । न कळे मोक्ष न कळे साधन । या नांव बद्ध ॥ १२॥

He understands neither devotion nor knowledge, neither dispassion nor meditation, neither liberation nor spiritual practice - this alone is called the bound soul.

न कळे देव निश्चयात्मक । न कळे संतांचा विवेक । न कळे मायेचें कौतुक । या नांव बद्ध ॥ १३॥

त्याला देवाचे निश्चित स्वरूप कळत नाही, संतांचा विवेक कळत नाही, मायेचा खेळ कळत नाही - याचेच नाव बद्ध.

न कळे देव निश्चयात्मक । न कळे संतांचा विवेक । न कळे मायेचें कौतुक । या नांव बद्ध ॥ १३॥

He does not grasp the certain nature of God, does not grasp the discernment of saints, does not grasp the wondrous play of maya - this alone is called the bound soul.

न कळे परमार्थाची खूण । न कळे अध्यात्मनिरूपण । न कळे आपणासि आपण । या नांव बद्ध ॥ १४॥

त्याला परमार्थाची खूण कळत नाही, अध्यात्मनिरूपण कळत नाही, स्वतःलाच स्वतः ओळखता येत नाही - याचेच नाव बद्ध.

न कळे परमार्थाची खूण । न कळे अध्यात्मनिरूपण । न कळे आपणासि आपण । या नांव बद्ध ॥ १४॥

He does not grasp the sign of spiritual life, does not grasp spiritual teaching, and cannot recognize even himself - this alone is called the bound soul.

न कळे जीवाचें जन्ममूळ । न कळे साधनाचें फळ । न कळे तत्वतां केवळ । या नांव बद्ध ॥ १५॥

त्याला जीवाच्या जन्माचे मूळ कारण कळत नाही, साधनाचे फळ कळत नाही, तत्त्वतः काहीच कळत नाही - याचेच नाव बद्ध.

न कळे जीवाचें जन्ममूळ । न कळे साधनाचें फळ । न कळे तत्वतां केवळ । या नांव बद्ध ॥ १५॥

He does not understand the root cause of the soul's birth, does not understand the fruit of spiritual practice, understands nothing whatsoever in essence - this alone is called the bound soul.

न कळे कैसें तें बंधन । न कळे मुक्तीचें लक्षण । न कळे वस्तु विलक्षण । या नांव बद्ध ॥ १६॥

त्याला बंधन कसे असते हे कळत नाही, मुक्तीचे लक्षण कळत नाही, ती अलौकिक वस्तु (परब्रह्म) कळत नाही - याचेच नाव बद्ध.

न कळे कैसें तें बंधन । न कळे मुक्तीचें लक्षण । न कळे वस्तु विलक्षण । या नांव बद्ध ॥ १६॥

He does not understand what bondage truly is, does not understand the mark of liberation, does not understand that extraordinary Reality - this alone is called the bound soul.

न कळे शास्त्रार्थ बोलिला । न कळे निजस्वार्थ आपुला । न कळे संकल्पें बांधला । या नांव बद्ध ॥ १७॥

शास्त्रांनी सांगितलेला अर्थ त्याला कळत नाही, स्वतःचा खरा स्वार्थ (हित) कळत नाही, आणि आपण संकल्पानेच बांधले गेलो आहोत हेही त्याला कळत नाही - याचेच नाव बद्ध.

न कळे शास्त्रार्थ बोलिला । न कळे निजस्वार्थ आपुला । न कळे संकल्पें बांधला । या नांव बद्ध ॥ १७॥

He does not understand the meaning declared by the scriptures, does not understand his own true good, and does not realize he is bound by his own mental constructs - this alone is called the bound soul.

जयासि नाहीं आत्मज्ञान । हें मुख्य बद्धाचें लक्षण । तीर्थ व्रत दान पुण्य । कांहींच नाहीं ॥ १८॥

ज्याला आत्मज्ञान नाही, हेच बद्धाचे मुख्य लक्षण आहे; त्याच्याजवळ तीर्थ, व्रत, दान, पुण्य - यांपैकी काहीच नसते.

जयासि नाहीं आत्मज्ञान । हें मुख्य बद्धाचें लक्षण । तीर्थ व्रत दान पुण्य । कांहींच नाहीं ॥ १८॥

One who lacks Self-knowledge - this is the chief mark of the bound soul; he has neither pilgrimage, nor vow, nor charity, nor merit to his name.

दया नाहीं करुणा नाहीं । आर्जव नाहीं मित्रि नाहीं । शांति नाहीं क्ष्मा नाहीं । या नांव बद्ध ॥ १९॥

त्याच्याजवळ दया नाही, करुणा नाही, सरळपणा नाही, मैत्री नाही, शांती नाही, क्षमा नाही - याचेच नाव बद्ध.

दया नाहीं करुणा नाहीं । आर्जव नाहीं मित्रि नाहीं । शांति नाहीं क्ष्मा नाहीं । या नांव बद्ध ॥ १९॥

He has no compassion, no mercy, no sincerity, no friendliness, no peace, no forgiveness - this alone is called the bound soul.

जें ज्ञानविशिं उणें । तेथें कैचीं ज्ञानाचीं लक्षणें । बहुसाल कुलक्षणें । या नांव बद्ध ॥ २०॥

जो ज्ञानाच्या बाबतीत पूर्णतः उणा आहे, त्याच्याकडे ज्ञानाची लक्षणे कुठून असणार? त्याच्याकडे भरपूर कुलक्षणेच असतात - याचेच नाव बद्ध.

जें ज्ञानविशिं उणें । तेथें कैचीं ज्ञानाचीं लक्षणें । बहुसाल कुलक्षणें । या नांव बद्ध ॥ २०॥

One utterly lacking in knowledge - where would the marks of knowledge come from in him? He is instead full of ill traits - this alone is called the bound soul.

नाना प्रकारीचे दोष- । करितां, वाटे परम संतोष । बाष्कळपणाचा हव्यास । या नांव बद्ध ॥ २१॥

नाना प्रकारचे दोष करताना त्याला अतिशय आनंद वाटतो, त्याला केवळ फाजीलपणाचीच ओढ असते - याचेच नाव बद्ध.

नाना प्रकारीचे दोष- । करितां, वाटे परम संतोष । बाष्कळपणाचा हव्यास । या नांव बद्ध ॥ २१॥

In committing all manner of faults he feels immense delight; he has only a craving for foolish frivolity - this alone is called the bound soul.

बहु काम बहु क्रोध । बहु गर्व बहु मद । बहु द्वंद बहु खेद । या नांव बद्ध ॥ २२॥

त्याच्याजवळ खूप वासना, खूप क्रोध, खूप गर्व, खूप मद, खूप द्वंद्व, खूप खेद असतो - याचेच नाव बद्ध.

बहु काम बहु क्रोध । बहु गर्व बहु मद । बहु द्वंद बहु खेद । या नांव बद्ध ॥ २२॥

He is full of lust, full of anger, full of pride, full of arrogance, full of inner conflict, full of grief - this alone is called the bound soul.

बहु दर्प बहु दंभ । बहु विषये बहु लोभ । बहु कर्कश बहु अशुभ । या नांव बद्ध ॥ २३॥

त्याच्याजवळ खूप ताठा, खूप ढोंग, खूप विषयासक्ती, खूप लोभ, खूप कर्कशपणा, खूप अशुभ वृत्ती असते - याचेच नाव बद्ध.

बहु दर्प बहु दंभ । बहु विषये बहु लोभ । बहु कर्कश बहु अशुभ । या नांव बद्ध ॥ २३॥

He is full of haughtiness, full of hypocrisy, full of sensuality, full of greed, full of harshness, full of ill omen - this alone is called the bound soul.

बहु ग्रामणी बहु मत्सर । बहु असूया तिरस्कार । बहु पापी बहु विकार । या नांव बद्ध ॥ २४॥

तो खूप पुढारीपणा मिरवणारा, खूप मत्सरी, खूप असूयायुक्त आणि तिरस्कारयुक्त, खूप पापी आणि विकारांनी भरलेला असतो - याचेच नाव बद्ध.

बहु ग्रामणी बहु मत्सर । बहु असूया तिरस्कार । बहु पापी बहु विकार । या नांव बद्ध ॥ २४॥

He is full of self-important leadership, full of envy, full of jealousy and contempt, full of sin and vice - this alone is called the bound soul.

बहु अभिमान बहु ताठा । बहु अहंकार बहु फांटा । बहु कुकर्माचा सांठा । या नांव बद्ध ॥ २५॥

त्याच्याजवळ खूप अभिमान, खूप ताठा, खूप अहंकार, खूप फाटाफूट करणारा स्वभाव, आणि कुकर्मांचा मोठा साठा असतो - याचेच नाव बद्ध.

बहु अभिमान बहु ताठा । बहु अहंकार बहु फांटा । बहु कुकर्माचा सांठा । या नांव बद्ध ॥ २५॥

He is full of pride, full of arrogance, full of egotism, full of divisiveness, with a vast store of evil deeds - this alone is called the bound soul.

बहु कापट्य वादवेवाद । बहु कुतर्क भेदाभेद । बहु क्रूइर कृपामंद । या नांव बद्ध ॥ २६॥

त्याच्याजवळ खूप कपट, खूप वादविवाद, खूप कुतर्क, खूप भेदभाव, खूप क्रौर्य आणि कृपेचा अभाव असतो - याचेच नाव बद्ध.

बहु कापट्य वादवेवाद । बहु कुतर्क भेदाभेद । बहु क्रूइर कृपामंद । या नांव बद्ध ॥ २६॥

He is full of deceit, full of argument, full of twisted reasoning, full of discrimination, full of cruelty and lacking in compassion - this alone is called the bound soul.

बहु निंदा बहु द्वेष । बहु अधर्म बहु अभिळाष । बहु प्रकारीचे दोष । या नांव बद्ध ॥ २७॥

त्याच्याजवळ खूप निंदा, खूप द्वेष, खूप अधर्म, खूप लालसा, आणि नाना प्रकारचे दोष असतात - याचेच नाव बद्ध.

बहु निंदा बहु द्वेष । बहु अधर्म बहु अभिळाष । बहु प्रकारीचे दोष । या नांव बद्ध ॥ २७॥

He is full of slander, full of hatred, full of unrighteousness, full of craving, full of every kind of fault - this alone is called the bound soul.

बहु भ्रष्ट अनाचार । बहु नष्ट येकंकार । बहु आनित्य अविचार । या नांव बद्ध ॥ २८॥

तो अतिशय भ्रष्ट, अनाचारी, अतिशय बिघडलेला, एकाकी हट्टी, आणि अत्यंत अनैतिक-अविचारी असतो - याचेच नाव बद्ध.

बहु भ्रष्ट अनाचार । बहु नष्ट येकंकार । बहु आनित्य अविचार । या नांव बद्ध ॥ २८॥

He is utterly corrupt and lawless, utterly ruined and stubbornly self-willed, utterly immoral and thoughtless - this alone is called the bound soul.

बहु निष्ठुर बहु घातकी । बहु हत्यारा बहु पातकी । तपीळ कुविद्या अनेकी । या नांव बद्ध ॥ २९॥

तो अतिशय निष्ठुर, अतिशय घातकी, अतिशय हिंसक, अतिशय पापी, तापट स्वभावाचा आणि अनेक कुविद्यांत पारंगत असतो - याचेच नाव बद्ध.

बहु निष्ठुर बहु घातकी । बहु हत्यारा बहु पातकी । तपीळ कुविद्या अनेकी । या नांव बद्ध ॥ २९॥

He is utterly hard-hearted, utterly treacherous, utterly violent, utterly sinful, quick-tempered and skilled in many base arts - this alone is called the bound soul.

बहु दुराशा बहु स्वार्थी । बहु कळह बहु अनर्थी । बहु डा‍ईक दुर्मती । या नांव बद्ध ॥ ३०॥

त्याच्याजवळ खूप दुराशा, खूप स्वार्थ, खूप भांडखोरपणा, खूप अनर्थकारक वृत्ती, खूप द्वेषबुद्धी असते - याचेच नाव बद्ध.

बहु दुराशा बहु स्वार्थी । बहु कळह बहु अनर्थी । बहु डा‍ईक दुर्मती । या नांव बद्ध ॥ ३०॥

He is full of wrongful craving, full of selfishness, full of quarrelsomeness, full of ruinous conduct, full of malicious, ill intent - this alone is called the bound soul.

बहु कल्पना बहु कामना । बहु तृष्णा बहु वासना । बहु ममता बहु भावना । या नांव बद्ध ॥ ३१॥

त्याच्याजवळ खूप कल्पना, खूप कामना, खूप तृष्णा, खूप वासना, खूप ममता, खूप उगीच भावविवशता असते - याचेच नाव बद्ध.

बहु कल्पना बहु कामना । बहु तृष्णा बहु वासना । बहु ममता बहु भावना । या नांव बद्ध ॥ ३१॥

He is full of idle fancy, full of desire, full of craving, full of lust, full of attachment, full of unchecked sentiment - this alone is called the bound soul.

बहु विकल्पी बहु विषादी । बहु मूर्ख बहु समंधी । बहु प्रपंची बहु उपाधी । या नांव बद्ध ॥ ३२॥

तो अतिशय संशयी, अतिशय खिन्न, अतिशय मूर्ख, अनेक उपद्व्यापांत गुंतलेला, अतिशय प्रापंचिक आणि अनेक उपाधींनी ग्रासलेला असतो - याचेच नाव बद्ध.

बहु विकल्पी बहु विषादी । बहु मूर्ख बहु समंधी । बहु प्रपंची बहु उपाधी । या नांव बद्ध ॥ ३२॥

He is utterly full of doubt, utterly despondent, utterly foolish, entangled in many troubles, utterly worldly and burdened with many attachments - this alone is called the bound soul.

बहु वाचाळ बहु पाषंडी । बहु दुर्जन बहु थोतांडी । बहु पैशून्य बहु खोडी । या नांव बद्ध ॥ ३३॥

तो अतिशय वाचाळ, अतिशय पाखंडी, अतिशय दुर्जन, अतिशय ढोंगी, अतिशय कुजकट आणि खोडसाळ असतो - याचेच नाव बद्ध.

बहु वाचाळ बहु पाषंडी । बहु दुर्जन बहु थोतांडी । बहु पैशून्य बहु खोडी । या नांव बद्ध ॥ ३३॥

He is utterly loose-tongued, utterly heretical, utterly wicked, utterly given to sham, full of malicious tale-bearing and mischief - this alone is called the bound soul.

बहु अभाव बहु भ्रम । बहु भ्रांति बहु तम । बहु विक्षेप बहु विराम । या नांव बद्ध ॥ ३४॥

त्याच्याजवळ खूप अश्रद्धा, खूप भ्रम, खूप भ्रांती, खूप अंधकार, खूप विक्षेप, खूप निष्क्रियता असते - याचेच नाव बद्ध.

बहु अभाव बहु भ्रम । बहु भ्रांति बहु तम । बहु विक्षेप बहु विराम । या नांव बद्ध ॥ ३४॥

He is full of disbelief, full of illusion, full of confusion, full of darkness, full of distraction, full of idle inertia - this alone is called the bound soul.

बहु कृपण बहु खंदस्ती । बहु आदखणा बहु मस्ती । बहु असत्क्रिया व्यस्ती । या नांव बद्ध ॥ ३५॥

तो अतिशय कंजूष, अतिशय भांडखोर, अतिशय हेकट, अतिशय उन्मत्त, आणि अनेक असत्कृत्यांत गुंतलेला व्यस्त असतो - याचेच नाव बद्ध.

बहु कृपण बहु खंदस्ती । बहु आदखणा बहु मस्ती । बहु असत्क्रिया व्यस्ती । या नांव बद्ध ॥ ३५॥

He is utterly stingy, utterly quarrelsome, utterly obstinate, utterly conceited, utterly preoccupied with wrongful deeds - this alone is called the bound soul.

परमार्थविषईं अज्ञान । प्रपंचाचें उदंड ज्ञान । नेणे स्वयें समाधान । या नांव बद्ध ॥ ३६॥

परमार्थाच्या बाबतीत तो अज्ञानी असतो, पण प्रपंचाचे मात्र त्याला विपुल ज्ञान असते; त्याला स्वतःलाच समाधान म्हणजे काय हे कळत नाही - याचेच नाव बद्ध.

परमार्थविषईं अज्ञान । प्रपंचाचें उदंड ज्ञान । नेणे स्वयें समाधान । या नांव बद्ध ॥ ३६॥

He is ignorant in spiritual matters yet has vast worldly knowledge; he himself does not know what true contentment even means - this alone is called the bound soul.

परमार्थाचा अनादर । प्रपंचाचा अत्यादर । संसारभार जोजार । या नांव बद्ध ॥ ३७॥

तो परमार्थाचा अनादर करतो, प्रपंचाचा अतिशय आदर करतो, आणि संसाराचा भार वाहत राहतो - याचेच नाव बद्ध.

परमार्थाचा अनादर । प्रपंचाचा अत्यादर । संसारभार जोजार । या नांव बद्ध ॥ ३७॥

He shows disrespect for spiritual life, excessive regard for worldly life, and keeps carrying the burden of household affairs - this alone is called the bound soul.

सत्संगाची नाहीं गोडी । संतनिंदेची आवडी । देहेबुद्धीची घातली बेडी । या नाव बद्ध ॥ ३८॥

त्याला सत्संगाची गोडी नाही, उलट संतनिंदेचीच आवड असते; त्याने स्वतःच देहबुद्धीची बेडी घातलेली असते - याचेच नाव बद्ध.

सत्संगाची नाहीं गोडी । संतनिंदेची आवडी । देहेबुद्धीची घातली बेडी । या नाव बद्ध ॥ ३८॥

He has no taste for holy company, but delights instead in slandering saints; he has shackled himself with the fetter of body-consciousness - this alone is called the bound soul.

हातीं द्रव्याची जपमाळ । कांताध्यान सर्वकाळ । सत्संगाचा दुष्काळ । या नांव बद्ध ॥ ३९॥

त्याच्या हातात द्रव्याचीच जपमाळ असते, सतत पत्नीचेच ध्यान चालू असते, आणि सत्संगाचा त्याच्याकडे कायमच दुष्काळ असतो - याचेच नाव बद्ध.

हातीं द्रव्याची जपमाळ । कांताध्यान सर्वकाळ । सत्संगाचा दुष्काळ । या नांव बद्ध ॥ ३९॥

In his hand is a rosary made of wealth alone, his mind constantly meditates on his wife, and holy company is perpetually scarce for him - this alone is called the bound soul.

नेत्रीं द्रव्य दारा पाहावी । श्रवणीं द्रव्य दारा ऐकावी । चिंतनीं द्रव्य दारा चिंतावी । या नांव बद्ध ॥ ४०॥

डोळ्यांनी केवळ धन आणि पत्नीच पाहत राहावी, कानांनी केवळ धन-पत्नीबद्दलच ऐकत राहावे, मनाने केवळ धन-पत्नीचेच चिंतन करावे - याचेच नाव बद्ध.

नेत्रीं द्रव्य दारा पाहावी । श्रवणीं द्रव्य दारा ऐकावी । चिंतनीं द्रव्य दारा चिंतावी । या नांव बद्ध ॥ ४०॥

With his eyes he looks only at wealth and wife, with his ears he listens only about wealth and wife, in his mind he contemplates only wealth and wife - this alone is called the bound soul.

काया वाचा आणि मन । चित्त वित्त जीव प्राण । द्रव्यदारेचें करी भजन । या नांव बद्ध ॥ ४१॥

देह, वाणी, मन, चित्त, वित्त, जीव, प्राण - सर्व काही तो केवळ धन आणि पत्नीच्याच भजनासाठी वापरतो - याचेच नाव बद्ध.

काया वाचा आणि मन । चित्त वित्त जीव प्राण । द्रव्यदारेचें करी भजन । या नांव बद्ध ॥ ४१॥

Body, speech, and mind, heart, wealth, life and breath - all of it he devotes entirely to the worship of wealth and wife - this alone is called the bound soul.

इंद्रियें करून निश्चळ । चंचळ हो‍ऊं नेदी पळ । द्रव्यदारेसि लावी सकळ । या नांव बद्ध ॥ ४२॥

आपल्या इंद्रियांना निश्चळ करून, त्यांना क्षणभरही चंचळ होऊ न देता, त्या सर्वांना तो केवळ धन-पत्नीशीच जुंपून ठेवतो - याचेच नाव बद्ध.

इंद्रियें करून निश्चळ । चंचळ हो‍ऊं नेदी पळ । द्रव्यदारेसि लावी सकळ । या नांव बद्ध ॥ ४२॥

Keeping his senses fixed and unwavering, never letting them stray for even a moment, he channels them all only toward wealth and wife - this alone is called the bound soul.

द्रव्य दारा तेंचि तीर्थ । द्रव्य दारा तोचि परमार्थ । द्रव्य दारा सकळ स्वार्थ । म्हणे तो बद्ध ॥ ४३॥

धन-पत्नी हेच त्याचे तीर्थ, धन-पत्नी हाच त्याचा परमार्थ, धन-पत्नी हाच त्याचा सर्व स्वार्थ - असे मानणाराच बद्ध होय.

द्रव्य दारा तेंचि तीर्थ । द्रव्य दारा तोचि परमार्थ । द्रव्य दारा सकळ स्वार्थ । म्हणे तो बद्ध ॥ ४३॥

Wealth and wife are his pilgrimage, wealth and wife are his spiritual life, wealth and wife are the whole of his self-interest - one who thinks so is the bound soul.

वेर्थं जा‍ऊं नेदी काळ । संसारचिंता सर्वकाळ । कथा वार्ता तेचि सकळ । या नांव बद्ध ॥ ४४॥

तो आपला वेळ फुकट जाऊ देत नाही, पण तो सतत केवळ संसाराचीच चिंता करत राहतो, त्याची सगळी कथा-वार्ताही तीच असते - याचेच नाव बद्ध.

वेर्थं जा‍ऊं नेदी काळ । संसारचिंता सर्वकाळ । कथा वार्ता तेचि सकळ । या नांव बद्ध ॥ ४४॥

He never lets time pass idly, yet spends it entirely worrying over worldly affairs, and all his talk and conversation revolve only around that - this alone is called the bound soul.

नाना चिंता नाना उद्वेग । नाना दुःखाचे संसर्ग । करी परमार्थाचा त्याग । या नांव बद्ध ॥ ४५॥

नाना चिंता, नाना उद्वेग, नाना दुःखांच्या संगतीत राहून तो परमार्थाचाच त्याग करतो - याचेच नाव बद्ध.

नाना चिंता नाना उद्वेग । नाना दुःखाचे संसर्ग । करी परमार्थाचा त्याग । या नांव बद्ध ॥ ४५॥

Amid countless worries, countless anxieties, and constant association with sorrow, he abandons spiritual life altogether - this alone is called the bound soul.

घटिका पळ निमिष्यभरी । दुश्चीत नव्हतां अंतरीं । सर्वकाळ ध्यान करी । द्रव्यदाराप्रपंचाचें ॥ ४६॥

एका क्षणभरासाठीही त्याचे मन विचलित होत नाही, पण तो सतत केवळ धन-पत्नी-प्रपंचाचेच ध्यान करत असतो.

घटिका पळ निमिष्यभरी । दुश्चीत नव्हतां अंतरीं । सर्वकाळ ध्यान करी । द्रव्यदाराप्रपंचाचें ॥ ४६॥

Not for even a single instant does his mind wander from this - he is constantly meditating only on wealth, wife, and worldly life.

तीर्थ यात्रा दान पुण्य । भक्ति कथा निरूपण । मंत्र पूजा जप ध्यान । सर्वही द्रव्य दारा ॥ ४७॥

तीर्थयात्रा, दान-पुण्य, भक्ती, कथा-निरूपण, मंत्र-पूजा-जप-ध्यान - हे सगळेही त्याच्यासाठी केवळ धन आणि पत्नीभोवतीच फिरते.

तीर्थ यात्रा दान पुण्य । भक्ति कथा निरूपण । मंत्र पूजा जप ध्यान । सर्वही द्रव्य दारा ॥ ४७॥

Pilgrimage, charity and merit, devotion, discourse, mantra, worship, chanting and meditation - all of these, for him, revolve only around wealth and wife.

जागृति स्वप्न रात्रि दिवस । ऐसा लागला विषयेध्यास । नाहीं क्षणाचा अवकाश । या नांव बद्ध ॥ ४८॥

जागृती, स्वप्न, रात्र, दिवस - अशा प्रकारे त्याला विषयांचाच ध्यास लागलेला असतो, त्याला क्षणभरही उसंत नसते - याचेच नाव बद्ध.

जागृति स्वप्न रात्रि दिवस । ऐसा लागला विषयेध्यास । नाहीं क्षणाचा अवकाश । या नांव बद्ध ॥ ४८॥

Waking or dreaming, night or day, he remains obsessed only with sense pleasures, without a moment's respite - this alone is called the bound soul.

ऐसें बद्धाचें लक्षण । मुमुक्षपणीं पालटे जाण । ऐक तेही वोळखण । पुढिलीये समासीं ॥ ४९॥

असे हे बद्धाचे लक्षण आहे; मुमुक्षू अवस्थेत हे बदलते, हे जाण; त्याचीही ओळख पुढील समासात ऐक.

ऐसें बद्धाचें लक्षण । मुमुक्षपणीं पालटे जाण । ऐक तेही वोळखण । पुढिलीये समासीं ॥ ४९॥

Such is the mark of the bound soul; know that this changes in the state of the seeker of liberation - listen to that identification too in the next samas.