मागां सद्गुरूचें लक्षण । विशद केलें निरूपण । आतां सच्छिष्याची वोळखण । सावध ऐका ॥ १॥

मागील समासात सद्गुरूचे लक्षण सविस्तर सांगितले; आता खर्‍या शिष्याची ओळख सावधपणे ऐका.

मागां सद्गुरूचें लक्षण । विशद केलें निरूपण । आतां सच्छिष्याची वोळखण । सावध ऐका ॥ १॥

In the previous samas, the marks of a Sadguru were explained in detail; now listen attentively to the identifying marks of a true disciple.

सद्‌गुरुविण सच्छिष्य । तो वायां जाय निशेष । कां सच्छिष्येंविण विशेष । सद्‌गुरु सिणे ॥ २॥

सद्गुरूशिवाय खरा शिष्यही पूर्णपणे वाया जातो, आणि खर्‍या शिष्याशिवाय सद्गुरूलाही विशेष कष्ट सोसावे लागतात.

सद्‌गुरुविण सच्छिष्य । तो वायां जाय निशेष । कां सच्छिष्येंविण विशेष । सद्‌गुरु सिणे ॥ २॥

Without a Sadguru, even a true disciple is entirely wasted; and without a true disciple, even a Sadguru must labor in vain.

उत्तमभूमि शोधिली शुद्ध । तेथें बीज पेरिलें किडखाद । कां तें उत्तम बीज परी समंध । खडकेंसि पडिला ॥ ३॥

उत्तम, शुद्ध जमीन शोधली, पण त्यात किडलेले बी पेरले; किंवा बी उत्तम असले, पण ते खडकावर पडले - दोन्ही प्रकारे फळ मिळत नाही.

उत्तमभूमि शोधिली शुद्ध । तेथें बीज पेरिलें किडखाद । कां तें उत्तम बीज परी समंध । खडकेंसि पडिला ॥ ३॥

One may find excellent, pure soil, but sow a worm-eaten seed in it; or the seed may be excellent, but it falls upon barren rock — either way it fails to bear fruit.

तैसा सच्छिष्य तें सत्पात्र । परंतु गुरु सांगे मंत्र तंत्र । तेथें अरत्र ना परत्र । कांहिंच नाहीं ॥ ४॥

तसाच खरा शिष्य म्हणजे उत्तम पात्र असते, पण गुरु केवळ मंत्र-तंत्र सांगणारा असेल, तर त्यातून इहलोक की परलोक - काहीच साध्य होत नाही.

तैसा सच्छिष्य तें सत्पात्र । परंतु गुरु सांगे मंत्र तंत्र । तेथें अरत्र ना परत्र । कांहिंच नाहीं ॥ ४॥

So too, a true disciple is a worthy vessel, but if the guru only imparts mantras and rituals, then neither this world nor the next is gained from it.

अथवा गुरु पूर्ण कृपा करी । परी शिष्य अनाधिकारी । भाअग्यपुरुषाचा भिकारी । पुत्र जैसा ॥ ५॥

किंवा गुरु पूर्ण कृपा करतो, पण शिष्यच अपात्र असेल, तर ते भाग्यवान पुरुषाचा भिकारी पुत्र असल्यासारखे होते.

अथवा गुरु पूर्ण कृपा करी । परी शिष्य अनाधिकारी । भाअग्यपुरुषाचा भिकारी । पुत्र जैसा ॥ ५॥

Or the guru may bestow full grace, but if the disciple is unworthy, it is like the beggarly son of a fortunate, wealthy man.

तैसें येकाविण येक । होत असे निरार्थक । परलोकींचें सार्थक । तें दुर्ह्हावे ॥ ६॥

अशा प्रकारे एकाशिवाय दुसरे निरर्थकच ठरते, आणि परलोकाचे खरे सार्थक दुरावतच राहते.

तैसें येकाविण येक । होत असे निरार्थक । परलोकींचें सार्थक । तें दुर्ह्हावे ॥ ६॥

Thus one without the other becomes meaningless, and the true fulfillment of the life beyond remains ever out of reach.

म्हणौनि सद्‌गुरु आणी सच्छिष्य । तेथें न लगती सायास । त्यां उभयतांचा हव्यास । पुरे येकसरा ॥ ७॥

म्हणून जेथे सद्गुरू आणि खरा शिष्य एकत्र येतात, तेथे फारसे कष्ट लागत नाहीत; त्या दोघांचीही तळमळ एकाच वेळी पूर्ण होते.

म्हणौनि सद्‌गुरु आणी सच्छिष्य । तेथें न लगती सायास । त्यां उभयतांचा हव्यास । पुरे येकसरा ॥ ७॥

Therefore, where a Sadguru and a true disciple come together, little further effort is needed; the yearning of both is fulfilled together, at once.

सुभूमि आणी उत्तम कण । उगवेना प्रजन्येंविण । तैसें अध्यात्मनिरूपण । नस्तां होये ॥ ८॥

चांगली जमीन आणि उत्तम बी असूनही पावसाशिवाय ते उगवत नाही; तसेच अध्यात्मनिरूपणाशिवाय (गुरूच्या उपदेशाशिवाय) काहीच घडत नाही.

सुभूमि आणी उत्तम कण । उगवेना प्रजन्येंविण । तैसें अध्यात्मनिरूपण । नस्तां होये ॥ ८॥

Good soil and an excellent seed will not sprout without rain; likewise, nothing can come about without spiritual instruction.

सेत पेरिलें आणी उगवलें । परंतु निगेविण गेलें । साधनेंविण तैसें जालें । साधकांसी ॥ ९॥

शेत पेरले आणि उगवलेही, पण निगा राखली नाही म्हणून ते वाया गेले; साधनेशिवाय साधकांचीही अशीच अवस्था होते.

सेत पेरिलें आणी उगवलें । परंतु निगेविण गेलें । साधनेंविण तैसें जालें । साधकांसी ॥ ९॥

The field was sown and did sprout, but without proper tending it was lost; so it happens with seekers who neglect continued practice.

जंवरी पीक आपणास भोगे । तंवरी अवघेंचि करणें लागे । पीक आलियांहि, उगें- । राहोंचि नये ॥ १०॥

जोपर्यंत पिकाचा उपभोग घ्यायचा असतो, तोपर्यंत सर्व काही करावेच लागते; पीक आले तरीही स्वस्थ बसून चालत नाही.

जंवरी पीक आपणास भोगे । तंवरी अवघेंचि करणें लागे । पीक आलियांहि, उगें- । राहोंचि नये ॥ १०॥

As long as one wishes to enjoy the harvest, all the necessary labor must continue; even after the crop has ripened, one must not sit idle.

तैसें आत्मज्ञान जालें । परी साधन पाहिजे केलें । येक वेळ उदंड जेविलें । तर्ह्हीं सामग्री पाहिजे ॥ ११॥

तसेच आत्मज्ञान झाले तरी साधना चालू ठेवावीच लागते; एकदा भरपूर जेवले तरी पुन्हा जेवणासाठी सामग्री लागतेच.

तैसें आत्मज्ञान जालें । परी साधन पाहिजे केलें । येक वेळ उदंड जेविलें । तर्ह्हीं सामग्री पाहिजे ॥ ११॥

So too, even after Self-knowledge has dawned, continued practice is still needed; even if one has eaten a hearty meal once, ingredients are still needed for the next.

म्हणौन साधन अभ्यास आणी सद्‌गुरु । सच्छिष्य आणी सच्छास्त्रविचारु । सत्कर्म सद्वासना, पारु- । पाववी भवाचा ॥ १२॥

म्हणून साधन, अभ्यास, सद्गुरू, खरा शिष्य, सच्छास्त्रविचार, सत्कर्म आणि सद्वासना - हे सर्व मिळूनच संसारसागराच्या पैलतीरी नेऊन पोहोचवतात.

म्हणौन साधन अभ्यास आणी सद्‌गुरु । सच्छिष्य आणी सच्छास्त्रविचारु । सत्कर्म सद्वासना, पारु- । पाववी भवाचा ॥ १२॥

Therefore, practice and study, a Sadguru, a true disciple, reflection on true scripture, righteous action, and pure inclinations — all these together carry one across the ocean of worldly existence.

सदुपासना सत्कर्म । सत्क्रिया आणी स्वधर्म । सत्संग आणी नित्य नेम । निरंतर ॥ १३॥

योग्य उपासना, सत्कर्म, सत्क्रिया, स्वधर्माचरण, सत्संग आणि नित्यनियम हे सर्व सतत चालू ठेवावे लागते.

सदुपासना सत्कर्म । सत्क्रिया आणी स्वधर्म । सत्संग आणी नित्य नेम । निरंतर ॥ १३॥

Right worship, righteous action, proper conduct, one's own dharma, holy company, and daily discipline — all must be kept up continuously.

ऐसें हें अवघेंचि मिळे । तरीच विमळ ज्ञान निवळे । नाहीं तरी पाषांड संचरे बळें । समुदा‍ईं ॥ १४॥

हे सर्व एकत्र मिळाले तरच निर्मळ ज्ञान स्पष्ट होते; नाहीतर समुदायात बळेच पाखंड शिरते.

ऐसें हें अवघेंचि मिळे । तरीच विमळ ज्ञान निवळे । नाहीं तरी पाषांड संचरे बळें । समुदा‍ईं ॥ १४॥

Only when all of this comes together does pure knowledge become clear; otherwise heresy forces its way into the community.

येथें शब्द नाहीं शिष्यासी । हें अवघें सद्‌गुरुपासीं । सद्‌गुरु पालटी अवगुणासी । नाना येत्नें करूनी ॥ १५॥

यात शिष्याला दोष देता येत नाही, कारण हे सर्व सद्गुरूच्याच हाती असते; सद्गुरू नाना प्रयत्न करून शिष्याचे अवगुण पालटतो.

येथें शब्द नाहीं शिष्यासी । हें अवघें सद्‌गुरुपासीं । सद्‌गुरु पालटी अवगुणासी । नाना येत्नें करूनी ॥ १५॥

Here the disciple cannot be blamed, for all this rests with the Sadguru; the Sadguru, through various efforts, transforms away the disciple's faults.

सद्‌गुरुचेनि असच्छिष्य पालटे । परंतु सच्छिष्यें असद्‌गुरु न पालटे । कां जें थोरपण तुटे । म्हणौनिया ॥ १६॥

सद्गुरूमुळे कच्चा शिष्यही पालटू शकतो, पण खर्‍या शिष्यामुळे खोटा गुरु पालटत नाही; कारण त्याने त्याचे थोरपण (अहंकार) ढळेल अशी भीती असते.

सद्‌गुरुचेनि असच्छिष्य पालटे । परंतु सच्छिष्यें असद्‌गुरु न पालटे । कां जें थोरपण तुटे । म्हणौनिया ॥ १६॥

A Sadguru can transform even an unworthy disciple, but a true disciple cannot transform a false guru — for the false guru fears losing his assumed greatness.

याकरणें सद्‌गुरु पाहिजे । तरीच सन्मार्ग लाहिजे । नाहिं तरी हो‍ईजे । पाषांडा वरपडे ॥ १७॥

म्हणून सद्गुरूच असणे आवश्यक आहे, तरच सन्मार्ग सापडतो; नाहीतर माणूस पाखंडाला बळी पडतो.

याकरणें सद्‌गुरु पाहिजे । तरीच सन्मार्ग लाहिजे । नाहिं तरी हो‍ईजे । पाषांडा वरपडे ॥ १७॥

For this reason a true Sadguru is essential; only then is the right path found — otherwise one falls prey to heresy.

येथें सद्‌गुरुचि कारण । येर सर्व निःकारण । तथापि सांगो वोळखण । सच्छिष्याची ॥ १८॥

यात सद्गुरूच मुख्य कारण आहे, बाकी सर्व गौण आहे; तरीही आता खर्‍या शिष्याची ओळख सांगतो.

येथें सद्‌गुरुचि कारण । येर सर्व निःकारण । तथापि सांगो वोळखण । सच्छिष्याची ॥ १८॥

Here the Sadguru is the essential cause; all else is secondary. Still, let me now describe the marks of a true disciple.

मुख्य सच्छिष्याचें लक्षण । सद्‌गुरुवचनीं विश्वास पूर्ण । अनन्यभावें शरण । त्या नांव सच्छिष्य ॥ १९॥

खर्‍या शिष्याचे मुख्य लक्षण म्हणजे सद्गुरूच्या वचनावर पूर्ण विश्वास असणे आणि अनन्यभावाने शरण जाणे; त्यालाच खरा शिष्य म्हणतात.

मुख्य सच्छिष्याचें लक्षण । सद्‌गुरुवचनीं विश्वास पूर्ण । अनन्यभावें शरण । त्या नांव सच्छिष्य ॥ १९॥

The chief mark of a true disciple is complete faith in the Sadguru's word and undivided surrender to him; that alone is called a true disciple.

शिष्य पाहिजे निर्मळ । शिष्य पाहिजे आचारसीळ । शिष्य पाहिजे केवळ । विरक्त अनुतापी ॥ २०॥

शिष्य निर्मळ अंतःकरणाचा, सदाचारी, आणि पूर्णपणे विरक्त व पश्चात्तापी असावा.

शिष्य पाहिजे निर्मळ । शिष्य पाहिजे आचारसीळ । शिष्य पाहिजे केवळ । विरक्त अनुतापी ॥ २०॥

A disciple should be pure at heart, of good conduct, and thoroughly detached and repentant of past faults.

शिष्य पाहिजे निष्ठावंत । शिष्य पाहिजे सुचिष्मंत । शिष्य पाहिजे नेमस्त । सर्वप्रकारीं ॥ २१॥

शिष्य निष्ठावंत, शुचिर्भूत आणि सर्व बाबतीत नियमबद्ध असावा.

शिष्य पाहिजे निष्ठावंत । शिष्य पाहिजे सुचिष्मंत । शिष्य पाहिजे नेमस्त । सर्वप्रकारीं ॥ २१॥

A disciple should be steadfast in devotion, clean and pure in body and habits, and disciplined in every respect.

शिष्य पाहिजे साक्षपी विशेष । शिष्य पाहिजे परम दक्ष । शिष्य पाहिजे अलक्ष । लक्षी ऐसा ॥ २२॥

शिष्य विशेष चिकाटीचा, अत्यंत दक्ष, आणि अलक्ष्य अशा (अव्यक्त) परब्रह्माला लक्ष्य करू शकणारा असावा.

शिष्य पाहिजे साक्षपी विशेष । शिष्य पाहिजे परम दक्ष । शिष्य पाहिजे अलक्ष । लक्षी ऐसा ॥ २२॥

A disciple should be exceptionally diligent, extremely alert, and capable of fixing his attention upon the unmanifest Absolute.

शिष्य पाहिजे अति धीर । शिष्य पाहिजे अति उदार । शिष्य पाहिजे अति तत्पर । परमार्थविषईं ॥ २३॥

शिष्य अत्यंत धीराचा, अत्यंत उदार, आणि परमार्थाच्या बाबतीत अत्यंत तत्पर असावा.

शिष्य पाहिजे अति धीर । शिष्य पाहिजे अति उदार । शिष्य पाहिजे अति तत्पर । परमार्थविषईं ॥ २३॥

A disciple should be exceedingly patient, exceedingly generous, and exceedingly eager in matters of spiritual life.

शिष्य पाहिजे परोपकारी । शिष्य पाहिजे निर्मत्सरी । शिष्य पाहिजे अर्थांतरीं । प्रवेशकर्ता ॥ २४॥

शिष्य परोपकारी, मत्सररहित, आणि शब्दांच्या आतल्या खर्‍या अर्थापर्यंत पोहोचणारा असावा.

शिष्य पाहिजे परोपकारी । शिष्य पाहिजे निर्मत्सरी । शिष्य पाहिजे अर्थांतरीं । प्रवेशकर्ता ॥ २४॥

A disciple should be helpful to others, free of envy, and able to penetrate to the inner meaning behind mere words.

शिष्य पाहिजे परम शुद्ध । शिष्य पाहिजे परम सावध । शिष्य पाहिजे अगाध । उत्तम गुणांचा ॥ २५॥

शिष्य परम शुद्ध, परम सावध, आणि उत्तम गुणांनी अगाध, समृद्ध असावा.

शिष्य पाहिजे परम शुद्ध । शिष्य पाहिजे परम सावध । शिष्य पाहिजे अगाध । उत्तम गुणांचा ॥ २५॥

A disciple should be utterly pure, utterly alert, and rich beyond measure in fine qualities.

शिष्य पाहिजे प्रज्ञावंत । शिष्य पाहिजे प्रेमळ भक्त । शिष्य पाहिजे नीतिवंत । मर्यादेचा ॥ २६॥

शिष्य बुद्धिमान, प्रेमळ भक्त, आणि नीती व मर्यादा पाळणारा असावा.

शिष्य पाहिजे प्रज्ञावंत । शिष्य पाहिजे प्रेमळ भक्त । शिष्य पाहिजे नीतिवंत । मर्यादेचा ॥ २६॥

A disciple should be intelligent, a loving devotee, and one who upholds ethics and propriety.

शिष्य पाहिजे युक्तिवंत । शिष्य पाहिजे बुद्धिवंत । शिष्य पाहिजे संतासंत । विचार घेता ॥ २७॥

शिष्य युक्तिवान, बुद्धिमान, आणि संत-असंत यांचा भेद ओळखणारा असावा.

शिष्य पाहिजे युक्तिवंत । शिष्य पाहिजे बुद्धिवंत । शिष्य पाहिजे संतासंत । विचार घेता ॥ २७॥

A disciple should be resourceful, wise, and able to discern the true saint from the false.

शिष्य पाहिजे धारिष्टाचा । शिष्य पाहिजे दृढ व्रताचा । शिष्य पाहिजे उत्तम कुळीचा । पुण्यसीळ ॥ २८॥

शिष्य धैर्यशाली, दृढव्रती, आणि उत्तम कुळातील, पुण्यशील असावा.

शिष्य पाहिजे धारिष्टाचा । शिष्य पाहिजे दृढ व्रताचा । शिष्य पाहिजे उत्तम कुळीचा । पुण्यसीळ ॥ २८॥

A disciple should be courageous, firm in his vows, and of good, virtuous lineage.

शिष्य असावा सात्विक । शिष्य असावा भजक । शिष्य असावा साधक । साधनकर्ता ॥ २९॥

शिष्य सात्त्विक, भजनशील, आणि सातत्याने साधना करणारा असावा.

शिष्य असावा सात्विक । शिष्य असावा भजक । शिष्य असावा साधक । साधनकर्ता ॥ २९॥

A disciple should be of a pure, sattvic nature, devoted to worship, and a diligent practitioner of spiritual discipline.

शिष्य असावा विश्वासी । शिष्य असावा कायाक्लेशी । शिष्य असावा परमार्थासी । वाढऊं जाणे ॥ ३०॥

शिष्य विश्वासू, देहकष्ट सोसणारा, आणि परमार्थ वाढवायला जाणणारा असावा.

शिष्य असावा विश्वासी । शिष्य असावा कायाक्लेशी । शिष्य असावा परमार्थासी । वाढऊं जाणे ॥ ३०॥

A disciple should be trustworthy, willing to endure bodily hardship, and skilled at furthering his spiritual growth.

शिष्य असावा स्वतंत्र । शिष्य असावा जगमित्र । शिष्य असावा सत्पात्र । सर्व गुणें ॥ ३१॥

शिष्य स्वतंत्र वृत्तीचा, सर्व जगाशी मैत्री ठेवणारा, आणि सर्वगुणसंपन्न, सत्पात्र असावा.

शिष्य असावा स्वतंत्र । शिष्य असावा जगमित्र । शिष्य असावा सत्पात्र । सर्व गुणें ॥ ३१॥

A disciple should be independent in spirit, a friend to the whole world, and a worthy vessel complete with every good quality.

शिष्य असावा सद्विद्येचा । शिष्य असावा सद्भावाचा । शिष्य असावा अंतरींचा । परमशुद्ध ॥ ३२॥

शिष्य सद्विद्येने संपन्न, सद्भावाचा, आणि अंतःकरणाने परम शुद्ध असावा.

शिष्य असावा सद्विद्येचा । शिष्य असावा सद्भावाचा । शिष्य असावा अंतरींचा । परमशुद्ध ॥ ३२॥

A disciple should be endowed with true learning, of good and sincere disposition, and utterly pure at heart within.

शिष्य नसावा अविवेकी । शिष्य नसावा गर्भसुखी । शिष्य असावा संसारदुःखी । संतप्त देही ॥ ३३॥

शिष्य अविवेकी नसावा, तसेच सुखवस्तू, चैनीत वाढलेला नसावा; उलट तो संसारदुःखाने पोळलेला, संतप्त असावा.

शिष्य नसावा अविवेकी । शिष्य नसावा गर्भसुखी । शिष्य असावा संसारदुःखी । संतप्त देही ॥ ३३॥

A disciple should not be lacking in discernment, nor one raised in comfort and ease; rather, he should be one scorched and afflicted by the sorrows of worldly life.

जो संसारदुःखें दुःखवला । जो त्रिविधतापें पोळला । तोचि अधिकारी जाला । परमार्थविषीं ॥ ३४॥

जो संसारदुःखाने दुःखी झाला आहे, जो तीन प्रकारच्या तापांनी पोळला आहे, तोच परमार्थासाठी खरा अधिकारी ठरतो.

जो संसारदुःखें दुःखवला । जो त्रिविधतापें पोळला । तोचि अधिकारी जाला । परमार्थविषीं ॥ ३४॥

One who has been afflicted by worldly suffering, one who has been scorched by the three kinds of anguish, he alone becomes a fit vessel for spiritual life.

बहु दुःख भोगिलें जेणें । तयासीच परमार्थ बाणे । संसारदुःखाचेनि गुणें । वैराग्य उपजे ॥ ३५॥

ज्याने खूप दुःख भोगले आहे, त्यालाच परमार्थ साधतो; संसारदुःखामुळेच वैराग्य उत्पन्न होते.

बहु दुःख भोगिलें जेणें । तयासीच परमार्थ बाणे । संसारदुःखाचेनि गुणें । वैराग्य उपजे ॥ ३५॥

It is one who has endured much suffering who truly attains spiritual life; it is worldly sorrow itself that gives rise to dispassion.

जया संसाराचा त्रास । तयासीच उपजे विस्वास । विस्वासबळें दृढ कास । धरिली सद्गुरूची ॥ ३६॥

ज्याला संसाराचा उबग आलेला असतो, त्यालाच खरा विश्वास उपजतो; त्या विश्वासाच्या बळावरच सद्गुरूंचा आधार दृढपणे धरला जातो.

जया संसाराचा त्रास । तयासीच उपजे विस्वास । विस्वासबळें दृढ कास । धरिली सद्गुरूची ॥ ३६॥

It is one wearied of worldly life who develops true faith; and it is by the strength of that faith that one firmly holds fast to the Sadguru.

अविस्वासें कास सोडिली । ऐसीं बहुतेक भवीं बुडालीं । नाना जळचरीं तोडिलीं । मध्येंचि सुखदुःखें ॥ ३७॥

अविश्वासामुळे ज्यांनी हा आधार सोडला, असे अनेकजण संसारसागरात बुडाले; नाना जलचरांनी त्यांना सुख-दुःखांच्या मध्येच तोडून टाकले.

अविस्वासें कास सोडिली । ऐसीं बहुतेक भवीं बुडालीं । नाना जळचरीं तोडिलीं । मध्येंचि सुखदुःखें ॥ ३७॥

Through lack of faith many have let go of this support and drowned in the ocean of worldly life; various creatures of the deep have torn them apart midway, amid pleasure and pain.

याकारणें दृढ विस्वास । तोचि जाणावा सच्छिष्य । मोक्षाधिकारी विशेष । आग्रगण्यु ॥ ३८॥

याच कारणासाठी ज्याचा विश्वास दृढ आहे, तोच खरा शिष्य समजावा; तोच मोक्षाचा विशेष, अग्रगण्य अधिकारी ठरतो.

याकारणें दृढ विस्वास । तोचि जाणावा सच्छिष्य । मोक्षाधिकारी विशेष । आग्रगण्यु ॥ ३८॥

For this reason, whoever has firm, unwavering faith should be known as a true disciple; he alone becomes the foremost, most deserving candidate for liberation.

जो सद्‌गुरुवचनें निवाला । तो सयोज्यतेचा आंखिला । सांसारसंगे पांगिला । न वचे कदा ॥ ३९॥

जो सद्गुरूंच्या वचनाने शांत, तृप्त झाला, तो सायुज्यतेसाठी निश्चित झालेला असतो; तो संसाराच्या संगतीने कधीही वाहवत जात नाही.

जो सद्‌गुरुवचनें निवाला । तो सयोज्यतेचा आंखिला । सांसारसंगे पांगिला । न वचे कदा ॥ ३९॥

One who finds contentment in the Sadguru's word is already marked for union with the Divine; he can never again be swept away by worldly attachment.

सद्‌गुरुहून देव मोठा । जयास वाटे तो करंटा । सुटला वैभवाचा फांटा । सामरथ्यपिसें ॥ ४०॥

सद्गुरूपेक्षा देव मोठा असे ज्याला वाटते, तो दुर्दैवीच समजावा; तो वैभवाच्या मोहापायी आणि सामर्थ्याच्या वेडापायी बाजूला फेकला जातो.

सद्‌गुरुहून देव मोठा । जयास वाटे तो करंटा । सुटला वैभवाचा फांटा । सामरथ्यपिसें ॥ ४०॥

Whoever thinks God is greater than the Sadguru is truly unfortunate; he is one led astray by a craze for glory and power, cut off from the true branch of grace.

सद्‌गुरुस्वरूप तें संत । आणी देवांस मांडेल कल्पांत । तेथें कैचें उरेल सामर्थ्य । हरिहरांचें ॥ ४१॥

सद्गुरूचे स्वरूप हेच संतस्वरूप आहे, आणि कल्पांती देवांचाही अंत होतो; तेव्हा हरि-हरांचे सामर्थ्य तरी काय उरणार?

सद्‌गुरुस्वरूप तें संत । आणी देवांस मांडेल कल्पांत । तेथें कैचें उरेल सामर्थ्य । हरिहरांचें ॥ ४१॥

The Sadguru's true nature is the saintly nature itself, and even the gods meet their end at the dissolution of the eon; what power of Hari and Hara, then, will remain?

म्हणौन सद्‌गुरुसामर्थ्य आधीक । जेथें आटती ब्रह्मादिक । अल्पबुद्धी मानवी रंक । तयांसि हें कळेना ॥ ४२॥

म्हणून सद्गुरूचे सामर्थ्य अधिक आहे, कारण त्यापुढे ब्रह्मादिक देवही विरून जातात; पण अल्पबुद्धी सामान्य मानवाला हे कळत नाही.

म्हणौन सद्‌गुरुसामर्थ्य आधीक । जेथें आटती ब्रह्मादिक । अल्पबुद्धी मानवी रंक । तयांसि हें कळेना ॥ ४२॥

Therefore the Sadguru's power is greater still, for even Brahma and the other gods dissolve before it; but small-minded, ordinary humans cannot understand this.

गुरुदेवांस बराबरी- । करी तो शिष्य दुराचारी । भ्रांति बैसली अभ्यांतरीं । सिद्धांत नेणवे ॥ ४३॥

गुरू आणि देव यांना समान मानणारा शिष्य दुराचारीच समजावा; त्याच्या अंतःकरणात भ्रम बसलेला असतो आणि त्याला खरा सिद्धांत कळत नाही.

गुरुदेवांस बराबरी- । करी तो शिष्य दुराचारी । भ्रांति बैसली अभ्यांतरीं । सिद्धांत नेणवे ॥ ४३॥

A disciple who equates the Guru with God is to be considered misguided; delusion has settled within him, and he fails to grasp the true doctrine.

देव मनिषीं भाविला । मंत्रीं देवपणासि आला । सद्‌गुरु न वचे कल्पिला । ईश्वराचेनि ॥ ४४॥

देव हा मनात कल्पून भावलेला आहे, मंत्राने त्याला देवत्व प्राप्त झाले आहे; पण सद्गुरूला ईश्वराच्या कल्पनेतून निर्माण करता येत नाही.

देव मनिषीं भाविला । मंत्रीं देवपणासि आला । सद्‌गुरु न वचे कल्पिला । ईश्वराचेनि ॥ ४४॥

God has been conceived and imagined in the mind, given divinity through mantras; but a Sadguru cannot be fashioned merely by imagining God.

म्हणौनि सद्‌गुरु पूर्णपणें । देवाहून आधीक कोटिगुणें । जयासि वर्णितां भांडणें । वेदशास्त्रीं लागलीं ॥ ४५॥

म्हणून सद्गुरू हा देवापेक्षा कोटिपटीने श्रेष्ठ आहे; त्याचे वर्णन करताना वेद-शास्त्रांतही मतभेद निर्माण झाले.

म्हणौनि सद्‌गुरु पूर्णपणें । देवाहून आधीक कोटिगुणें । जयासि वर्णितां भांडणें । वेदशास्त्रीं लागलीं ॥ ४५॥

Therefore the Sadguru is, in every way, a million times greater than God; even the Vedas and scriptures have fallen into dispute trying to describe him.

असो सद्‌गुरुपदापुढें । दुजें कांहींच न चढे । देवसामर्थ्य तें केवढें । मायाजनित ॥ ४६॥

असो, सद्गुरुपदापुढे दुसरे काहीच वरचढ ठरत नाही; देवाचे सामर्थ्यही मायेतूनच उत्पन्न झालेले, तेवढेसेच आहे.

असो सद्‌गुरुपदापुढें । दुजें कांहींच न चढे । देवसामर्थ्य तें केवढें । मायाजनित ॥ ४६॥

In short, nothing can rise above the station of the Sadguru; God's power itself, being born of maya, amounts to that much only.

अहो सद्‌गुरुकृपा जयासी । सामर्थ्य न चले तयापासीं । ज्ञानबळें वैभवासी । तृणतुछ केलें ॥ ४७ ॥

ज्याला सद्गुरूची कृपा लाभली, त्याच्यावर कोणतेही (मायावी) सामर्थ्य चालत नाही; ज्ञानाच्या बळावर त्याने सर्व वैभव गवतासारखे तुच्छ मानले.

अहो सद्‌गुरुकृपा जयासी । सामर्थ्य न चले तयापासीं । ज्ञानबळें वैभवासी । तृणतुछ केलें ॥ ४७ ॥

Whoever has received the Sadguru's grace, over him no worldly power can prevail; by the strength of knowledge, he holds all worldly splendor as worthless as a blade of grass.

अहो सद्‌गुरुकृपेचेनि बळें । अपरोक्षज्ञानाचेनि उसाळें । मायेसहित ब्रह्मांड सगळें । दृष्टीस न यें ॥ ४८॥

सद्गुरुकृपेच्या बळावर आणि प्रत्यक्ष अनुभवाच्या ज्ञानाच्या उसळीने, मायेसह संपूर्ण ब्रह्मांडच त्याच्या दृष्टीस उरत नाही (मिथ्या भासते).

अहो सद्‌गुरुकृपेचेनि बळें । अपरोक्षज्ञानाचेनि उसाळें । मायेसहित ब्रह्मांड सगळें । दृष्टीस न यें ॥ ४८॥

By the strength of the Sadguru's grace and the surge of direct realized knowledge, the entire universe along with maya no longer appears real to his sight.

ऐसें सच्छिष्याचें वैभव । सद्‌गुरुवचनीं दृढ भाव । तेणें गुणें देवराव । स्वयेंचि होती ॥ ४९॥

असे हे खर्‍या शिष्याचे वैभव आहे; सद्गुरूंच्या वचनावर दृढ भाव ठेवल्यानेच तो स्वतः देवासमान होतो.

ऐसें सच्छिष्याचें वैभव । सद्‌गुरुवचनीं दृढ भाव । तेणें गुणें देवराव । स्वयेंचि होती ॥ ४९॥

Such is the true disciple's glory; through firm faith in the Sadguru's word, he himself becomes, as it were, divine.

अंतरीं अनुतापें तापले । तेणें अंतर शुद्ध जालें । पुढें सद्‌गुरुवचनें निवाले । सच्छिष्य ऐसे ॥ ५०॥

अंतःकरणात पश्चात्तापाने तापल्यामुळे अंतःकरण शुद्ध झाले, आणि नंतर सद्गुरूंच्या वचनाने ते शांत झाले - असे खरे शिष्य असतात.

अंतरीं अनुतापें तापले । तेणें अंतर शुद्ध जालें । पुढें सद्‌गुरुवचनें निवाले । सच्छिष्य ऐसे ॥ ५०॥

Burning within with remorse, his heart is purified; then, cooled by the Sadguru's word, he becomes such a true disciple.

लागतां सद्गु‍रुवचनपंथें । जालें ब्रह्मांड पालथें । तरी जयाच्या शुद्ध भावार्थें । पालट न धरिजे ॥ ५१॥

सद्गुरूंच्या वचनाच्या मार्गाला लागल्यावर, ब्रह्मांड जरी उलटे-पालटे झाले, तरी ज्याच्या शुद्ध श्रद्धेत काहीही बदल होत नाही,

लागतां सद्गु‍रुवचनपंथें । जालें ब्रह्मांड पालथें । तरी जयाच्या शुद्ध भावार्थें । पालट न धरिजे ॥ ५१॥

Once set upon the path of the Sadguru's word, even if the whole universe were turned upside down, his pure, sincere faith would not waver in the least,

शरण सद्गुरूस गेले । सच्छिष्य ऐसे निवडले । क्रियापालटें जाले । पावन ईश्वरीं ॥ ५२॥

असे जे सद्गुरूला शरण गेले, तेच खरे शिष्य म्हणून निवडले जातात; आचरणातील बदलामुळे ते ईश्वरात पावन होतात.

शरण सद्गुरूस गेले । सच्छिष्य ऐसे निवडले । क्रियापालटें जाले । पावन ईश्वरीं ॥ ५२॥

such are the ones who, having surrendered to the Sadguru, are recognized as true disciples; through the transformation of their conduct they become purified in God.

ऐसा सद्भाव अंतरीं । तेचि मुक्तीचे वाटेकरी । येर माईक वेषधारी । असच्छिष्य ॥ ५३॥

अंतःकरणात असा सद्भाव असणारेच मुक्तीचे खरे वाटेकरी होत; बाकीचे केवळ वेषधारी, खोटे शिष्य ठरतात.

ऐसा सद्भाव अंतरीं । तेचि मुक्तीचे वाटेकरी । येर माईक वेषधारी । असच्छिष्य ॥ ५३॥

Only those with such sincere faith within are true sharers in liberation; the rest are mere impostors in disciple's garb, false disciples.

वाटे विषयांचे सुख । परमार्थ संपादणे लौकिक । देखोवेखीं पढतमूर्ख । शरण गेले ॥ ५४॥

ज्यांना विषयसुखच खरे वाटते, आणि केवळ लौकिक प्रतिष्ठेसाठी परमार्थ मिळवायचा असतो, असे पाहून-पाहून झालेले पढतमूर्ख शरण गेले असतात.

वाटे विषयांचे सुख । परमार्थ संपादणे लौकिक । देखोवेखीं पढतमूर्ख । शरण गेले ॥ ५४॥

Those to whom sensory pleasure still feels real, who seek spiritual life merely for worldly reputation — such learned fools take refuge only in imitation of others.

जाली विषईंप वृत्ति अनावर । दृढ धरिला संसार । परमार्थचर्चेचा विचार । मळिण झाला ॥ ५५॥

त्यांची विषयासक्त वृत्ती अनावर झालेली असते, संसार दृढपणे धरलेला असतो; त्यामुळे परमार्थचर्चेचा विचारही मलिन होऊन जातो.

जाली विषईंप वृत्ति अनावर । दृढ धरिला संसार । परमार्थचर्चेचा विचार । मळिण झाला ॥ ५५॥

Their sensory cravings have become uncontrollable, and they cling firmly to worldly life; hence even their discussion of spiritual matters grows tainted.

मोड घेतला परमार्थाचा । हव्यास धरिला प्रपंचाचा । भार वाहिला कुटुंबाचा । काबाडी जाला ॥ ५६॥

त्यांनी परमार्थाचा केवळ आव आणला, पण खरी ओढ प्रपंचाचीच धरली; कुटुंबाचा भार वाहून ते केवळ कष्टकरी बनले.

मोड घेतला परमार्थाचा । हव्यास धरिला प्रपंचाचा । भार वाहिला कुटुंबाचा । काबाडी जाला ॥ ५६॥

They only put on the show of spiritual life, while their real craving remained for worldly affairs; bearing the burden of family, they became mere drudges.

मानिला प्रपंचीं आनंद । केला परमार्थी विनोद । भ्रांत मूढ मतिमंद । लोधला कामीं ॥ ५७॥

प्रपंचातच आनंद मानला आणि परमार्थाची थट्टाच केली; असे भ्रमिष्ट, मूढ आणि मतिमंद लोक कामवासनेत गुंतलेले असतात.

मानिला प्रपंचीं आनंद । केला परमार्थी विनोद । भ्रांत मूढ मतिमंद । लोधला कामीं ॥ ५७॥

They found their joy in worldly life and turned spiritual life into a mere jest; such deluded, foolish, dull-witted people remain entangled in sensual craving.

सूकर पूजिलें विलेपनें । म्हैसा मर्दिला चंदनें । तैसा विषई” ब्रह्मज्ञानें । विवेकें बोधिला ॥ ५८॥

जसे डुकराला सुगंधी लेप लावावा किंवा म्हशीला चंदन चोळावे, तसाच विषयासक्त माणसाला विवेकाने ब्रह्मज्ञान सांगणे व्यर्थ ठरते.

सूकर पूजिलें विलेपनें । म्हैसा मर्दिला चंदनें । तैसा विषई” ब्रह्मज्ञानें । विवेकें बोधिला ॥ ५८॥

Just as anointing a pig with perfume or rubbing sandal paste on a buffalo is futile, so too is teaching Brahman-knowledge with discernment to one still enslaved by sense pleasures.

रासभ उकिरडां लोळे । तयासि परिमळसोहळे । उलूक अंधारीं पळे । तया केवी हंसपंगती ॥ ५९॥

गाढव उकिरड्यातच लोळण्यात आनंद मानते, त्याला सुगंधाची पर्वा नसते; घुबड अंधारातच फिरते, त्याला हंसांच्या पंगतीत कसे बसवावे?

रासभ उकिरडां लोळे । तयासि परिमळसोहळे । उलूक अंधारीं पळे । तया केवी हंसपंगती ॥ ५९॥

A donkey delights in wallowing in a rubbish heap, caring nothing for fragrance; an owl only flies about in darkness — how then can it join the company of swans?

तैसा विषयदारींचा बराडी । घाली अधःपतनीं उडी । तयास भगवंत आवडी । सत्संग कैंचा ॥ ६०॥

तसाच विषयांच्या दारात भटकणारा भिकारी अधःपतनातच उडी घालतो; त्याला भगवंताची आवड किंवा सत्संग कुठून असणार?

तैसा विषयदारींचा बराडी । घाली अधःपतनीं उडी । तयास भगवंत आवडी । सत्संग कैंचा ॥ ६०॥

So too the beggar loitering at the door of sense pleasures leaps only into further decline; how could he have a taste for God or holy company?

वर्ती करून दांताळीं । स्वानपुत्र हाडें चगळी । तैसा विषई” तळमळी । विषयसुखाकारणे । ॥ ६१॥

कुत्र्याचे पिल्लू दात वर करून हाडे चघळत बसते, तसाच विषयासक्त माणूस विषयसुखासाठी तळमळत राहतो.

वर्ती करून दांताळीं । स्वानपुत्र हाडें चगळी । तैसा विषई” तळमळी । विषयसुखाकारणे । ॥ ६१॥

A puppy bares its teeth and gnaws at a bone; so too the sensual man restlessly craves after sensory pleasure.

तया स्वानमुखीं परमान्न । कीं मर्कटास सिंहासन । तैसें विषयशक्तां ज्ञान । जिरेल कैंचें ॥ ६२॥

कुत्र्याच्या तोंडी पंचपक्वान्न घालणे किंवा माकडाला सिंहासन देणे जसे व्यर्थ, तसेच विषयासक्तांना ज्ञान कसे पचेल?

तया स्वानमुखीं परमान्न । कीं मर्कटास सिंहासन । तैसें विषयशक्तां ज्ञान । जिरेल कैंचें ॥ ६२॥

Feeding a fine delicacy to a dog, or seating a monkey upon a throne, is futile; how then could knowledge ever be digested by one enslaved to sense pleasures?

रासभें राखतां जन्म गेला । तो पंडितांमध्यें प्रतिष्ठला । न वचे, तैसा आअशक्ताला । परमार्थ नाहीं ॥ ६३॥

गाढवे राखण्यातच ज्याचे आयुष्य गेले, तो पंडितांमध्ये प्रतिष्ठा पावू शकत नाही; तसाच विषयासक्ताला परमार्थ लाभत नाही.

रासभें राखतां जन्म गेला । तो पंडितांमध्यें प्रतिष्ठला । न वचे, तैसा आअशक्ताला । परमार्थ नाहीं ॥ ६३॥

One whose whole life has passed tending donkeys cannot gain standing among scholars; likewise, spiritual attainment never comes to one enslaved by sense-desire.

मिळाला राजहंसांचा मेळा । तेथें आला डोंबकावळा । लक्षून विष्ठेचा गोळा । हंस म्हणवी ॥ ६४॥

राजहंसांचा मेळावा जमला असता तेथे एक कावळाही येऊन मिसळतो, आणि विष्ठेच्या ढिगाकडेच लक्ष ठेवून स्वतःला हंस म्हणवून घेतो.

मिळाला राजहंसांचा मेळा । तेथें आला डोंबकावळा । लक्षून विष्ठेचा गोळा । हंस म्हणवी ॥ ६४॥

Where a gathering of royal swans has assembled, a crow too comes and mingles, yet keeps eyeing a heap of filth while calling itself a swan.

तैसे सज्जनाचे संगती । विषई सज्जन म्हणविती । विषय आमेद्य चित्तीं । गोळा लक्षिला ॥ ६५॥

तसेच सज्जनांच्या संगतीत राहून विषयासक्त माणूसही स्वतःला सज्जन म्हणवतो, पण त्याचे मन मात्र अशुद्ध विषयांच्या ढिगाकडेच लक्ष ठेवून असते.

तैसे सज्जनाचे संगती । विषई सज्जन म्हणविती । विषय आमेद्य चित्तीं । गोळा लक्षिला ॥ ६५॥

So too, keeping company with the virtuous, the sensual man calls himself virtuous as well, while his mind still fixes on the heap of unclean sense-objects.

काखे घे‍ऊनियां दारा । म्हणे मज संन्यासी करा । तैसा विषई् सैरावैरा । ज्ञान बडबडी ॥ ६६॥

बगलेत बायकोला घेऊन 'मला संन्यासी करा' असे म्हणण्यासारखे, विषयासक्त माणूस उगाचच इकडेतिकडे ज्ञानाची बडबड करत राहतो.

काखे घे‍ऊनियां दारा । म्हणे मज संन्यासी करा । तैसा विषई् सैरावैरा । ज्ञान बडबडी ॥ ६६॥

Like a man carrying his wife under his arm while asking to be made a renunciant, the sensual man rambles on about knowledge quite aimlessly.

असो ऐसे पढतमूर्ख । ते काय जाणती अद्वैतसुख । नारकी प्राणी नर्क । भोगिती स्वैच्छा ॥ ६७॥

असो, असे पढतमूर्ख अद्वैताचे सुख काय जाणणार? नरकातील प्राणी आपल्या इच्छेनेच नरकयातना भोगत राहतात.

असो ऐसे पढतमूर्ख । ते काय जाणती अद्वैतसुख । नारकी प्राणी नर्क । भोगिती स्वैच्छा ॥ ६७॥

In short, what would such learned fools know of the bliss of non-duality? Like denizens of hell, they suffer their torment quite willingly, of their own choosing.

वैषेची करील सेवा । तो कैसा मंत्री म्हणावा । तैसा विषयदास मानावा । भक्तराज केवी ॥ ६८॥

जो केवळ वेश्येची सेवा करतो, त्याला मंत्री कसे म्हणावे? तसाच विषयांचा दास असलेल्याला श्रेष्ठ भक्त कसे मानावे?

वैषेची करील सेवा । तो कैसा मंत्री म्हणावा । तैसा विषयदास मानावा । भक्तराज केवी ॥ ६८॥

One who merely serves a courtesan — how can he be called a minister? Likewise, how can a slave to sense-pleasures be regarded as a great devotee?

तैसे विषईद बापुडे । त्यांस ज्ञान कोणीकडे । वाचाळ शाब्दिक बडबडे । वरपडे जाले ॥ ६९॥

असे बिचारे विषयासक्त लोक, त्यांना ज्ञान कुठले मिळणार? ते केवळ वाचाळ, शब्दज्ञ बडबड्यांच्या तावडीत सापडलेले असतात.

तैसे विषईद बापुडे । त्यांस ज्ञान कोणीकडे । वाचाळ शाब्दिक बडबडे । वरपडे जाले ॥ ६९॥

Such poor, sense-enslaved people — where would they find true knowledge? They have merely fallen prey to glib, wordy chatter.

ऐसे शिष्य परम नष्ट । कनिष्ठांमधें कनिष्ठ । हीन अविवेकी आणी दृष्ट । खळ खोटे दुर्जन ॥ ७०॥

असे शिष्य अत्यंत भ्रष्ट, हीनांमध्येही हीन, अविवेकी, दुष्ट, दुष्ट स्वभावाचे, खोटे आणि दुर्जन असतात.

ऐसे शिष्य परम नष्ट । कनिष्ठांमधें कनिष्ठ । हीन अविवेकी आणी दृष्ट । खळ खोटे दुर्जन ॥ ७०॥

Such disciples are utterly corrupt, the lowest of the low, lacking discernment, wicked, deceitful, and base.

ऐसे जे पापरूप । दीर्घदोषी वज्रलेप । तयांस प्राश्चीत, अनुताप- । उद्भवतां ॥ ७१॥

असे जे पापरूप, दीर्घकालीन दोषांनी वज्रलेपासारखे बद्ध झालेले असतात, त्यांनाही जर मनात पश्चात्ताप जागा झाला, तर प्रायश्चित्त शक्य आहे.

ऐसे जे पापरूप । दीर्घदोषी वज्रलेप । तयांस प्राश्चीत, अनुताप- । उद्भवतां ॥ ७१॥

Such sinful people, bound fast as if with adamantine glue by long-standing faults — for them too, if remorse should ever arise, atonement becomes possible.

तेंहि पुन्हां शरण जावें । सद्गुरूस संतोषवावें । कृपादृष्टी जालियां व्हावें । पुन्हां शुद्ध ॥ ७२॥

त्यांनीही पुन्हा सद्गुरूला शरण जावे, त्यांना संतुष्ट करावे; गुरूंची कृपादृष्टी झाली की ते पुन्हा शुद्ध होतात.

तेंहि पुन्हां शरण जावें । सद्गुरूस संतोषवावें । कृपादृष्टी जालियां व्हावें । पुन्हां शुद्ध ॥ ७२॥

Such a one should again surrender to the Sadguru and win his contentment; once the Guru's gracious glance falls upon him, he can become pure once more.

स्वामीद्रोह जया घडे । तो यावश्चंद्र नरकीं पडे । तयास उपावचि न घडे । स्वामी तुष्टल्यावांचुनी ॥ ७३॥

ज्याच्याकडून गुरुद्रोह घडतो, तो चंद्र-सूर्य असेपर्यंत नरकातच पडून राहतो; गुरू संतुष्ट झाल्याशिवाय त्याला दुसरा कोणताही उपाय नाही.

स्वामीद्रोह जया घडे । तो यावश्चंद्र नरकीं पडे । तयास उपावचि न घडे । स्वामी तुष्टल्यावांचुनी ॥ ७३॥

Whoever betrays his Guru falls into hell for as long as the moon endures; for him there is no remedy at all except the Guru's being pleased once more.

स्मशानवैराग्य आलें । म्हणोन लोटांगण घातलें । तेणें गुणें उपतिष्ठले- । नाहीं ज्ञान ॥ ७४॥

स्मशानात क्षणिक वैराग्य आले म्हणून कोणी गुरूंपुढे लोटांगण घातले, तरी अशा क्षणिक वैराग्यामुळे त्याला खरे ज्ञान प्राप्त होत नाही.

स्मशानवैराग्य आलें । म्हणोन लोटांगण घातलें । तेणें गुणें उपतिष्ठले- । नाहीं ज्ञान ॥ ७४॥

If someone prostrates before the Guru merely because a fleeting sense of detachment arose, as in a cremation ground, such momentary dispassion does not bring true knowledge.

भाव आणिला जायाचा । मंत्र घेतला गुरूचा । शिष्य जाला दो दिसांचा । मंत्राकारणें ॥ ७५॥

पत्नीच्या (किंवा दिखाव्याच्या) भावनेने गुरूचा मंत्र घेतला, आणि केवळ मंत्रासाठी दोन दिवसांचा शिष्य बनला.

भाव आणिला जायाचा । मंत्र घेतला गुरूचा । शिष्य जाला दो दिसांचा । मंत्राकारणें ॥ ७५॥

Out of some passing sentiment he took the Guru's mantra, and became a disciple for a mere two days, only for the sake of the mantra.

ऐसे केले गुरु उदंड । शब्द सिकला पाषांड । जाला तोंडाळ तर्मुंड । माहापाषांडी ॥ ७६॥

असे अनेक गुरु केले, फक्त शब्दज्ञान शिकला आणि पाखंडी बनला; तो तोंडाळ, उद्धट आणि महापाखंडी झाला.

ऐसे केले गुरु उदंड । शब्द सिकला पाषांड । जाला तोंडाळ तर्मुंड । माहापाषांडी ॥ ७६॥

He took up many such gurus one after another, learned only empty words, and became a heretic — brazen-tongued, insolent, a great pretender.

घडी येक रडे आणी पडे । घडी येक वैराग्य चढे । घडी येक अहंभाव जडे । ज्ञातेपणाचा ॥ ७७॥

क्षणभर रडतो आणि कोसळतो, क्षणभर वैराग्य चढते, तर क्षणभर 'मी ज्ञानी आहे' असा अहंभाव त्याला जडतो.

घडी येक रडे आणी पडे । घडी येक वैराग्य चढे । घडी येक अहंभाव जडे । ज्ञातेपणाचा ॥ ७७॥

One moment he weeps and collapses, the next moment dispassion surges up in him, and the next he is seized by the egotism of thinking himself wise.

घडी येक विस्वास धरी । सवेंच घडि येक गुर्गुरी । ऐसे नाना छंद करी । पिसाट जैसा ॥ ७८॥

क्षणभर विश्वास ठेवतो, तर लगेच पुढच्या क्षणी गुरगुरतो; असे नाना विचित्र चाळे तो वेड्यासारखा करत राहतो.

घडी येक विस्वास धरी । सवेंच घडि येक गुर्गुरी । ऐसे नाना छंद करी । पिसाट जैसा ॥ ७८॥

One moment he places his trust, and the very next he growls in discontent; he behaves in these many erratic ways like a madman.

काम क्रोध मद मत्सर । लोभ मोह नाना विकार । अभिमान कापट्य तिरस्कार । हृदईंा नांदती ॥ ७९॥

काम, क्रोध, मद, मत्सर, लोभ, मोह आणि इतर नाना विकार, तसेच अभिमान, कपट आणि तिरस्कार त्याच्या हृदयात वास करत असतात.

काम क्रोध मद मत्सर । लोभ मोह नाना विकार । अभिमान कापट्य तिरस्कार । हृदईंा नांदती ॥ ७९॥

Lust, anger, pride, envy, greed, infatuation and countless other vices, along with arrogance, deceit and contempt, dwell within his heart.

अहंकार आणी देहपांग । अनाचार आणी विषयसंग । संसार प्रपंच उद्वेग । अंतरीं वसे ॥ ८०॥

अहंकार, देहाची आसक्ती, अनाचार, विषयासक्ती आणि संसार-प्रपंचाची चीड, हे सर्व त्याच्या अंतःकरणात वसलेले असते.

अहंकार आणी देहपांग । अनाचार आणी विषयसंग । संसार प्रपंच उद्वेग । अंतरीं वसे ॥ ८०॥

Egotism, attachment to the body, wrongdoing, indulgence in sense-pleasures, and vexation with worldly life all reside within him.

दीर्घसूत्री कृतघ्न पापी । कुकर्मी कुतर्की विकल्पी । अभक्त अभाव सीघ्रकोपी । निष्ठुर परघातक ॥ ८१॥

तो कामात दिरंगाई करणारा, कृतघ्न, पापी, दुष्कर्मी, कुतर्की, संशयी, अभक्त, श्रद्धाहीन, चटकन रागावणारा, निष्ठुर आणि दुसऱ्याचे नुकसान करणारा असतो.

दीर्घसूत्री कृतघ्न पापी । कुकर्मी कुतर्की विकल्पी । अभक्त अभाव सीघ्रकोपी । निष्ठुर परघातक ॥ ८१॥

He is one who procrastinates endlessly, ungrateful, sinful, a doer of evil deeds, given to twisted reasoning and doubt, devoid of devotion and faith, quick to anger, hard-hearted, and harmful to others.

हृदयेंसुन्य आणी आळसी । अविवेकी आणि अविस्वासी । अधीर अविचार, संदेहासी- । दृढ धर्ता ॥ ८२॥

तो अंतःकरणाने शून्य, आळशी, अविवेकी, अविश्वासू, अधीर, अविचारी आणि संदेहाला घट्ट धरून बसणारा असतो.

हृदयेंसुन्य आणी आळसी । अविवेकी आणि अविस्वासी । अधीर अविचार, संदेहासी- । दृढ धर्ता ॥ ८२॥

He is empty-hearted, lazy, lacking discernment, distrustful, impatient, thoughtless, and one who clings firmly to doubt.

आशा ममता तृष्णा कल्पना । कुबुद्धी दुर्वृत्ति दुर्वासना । अल्पबुद्धि विषयकामना । हृदईं वसे ॥ ८३॥

आशा, ममता, तृष्णा, कल्पना, कुबुद्धी, दुर्वृत्ती, दुर्वासना, अल्पबुद्धी आणि विषयकामना - हे सर्व त्याच्या हृदयात वसलेले असते.

आशा ममता तृष्णा कल्पना । कुबुद्धी दुर्वृत्ति दुर्वासना । अल्पबुद्धि विषयकामना । हृदईं वसे ॥ ८३॥

Craving, attachment, greed, fanciful notions, ill intent, base habits, evil desires, shallow understanding, and lust for sense-pleasures — all these dwell within his heart.

ईषणा असूया तिरस्कारें । निंदेसि प्रवर्ते आदरें । देहाभिमानें हुंबरे । जाणपणें ॥ ८४॥

इच्छा, असूया आणि तिरस्काराने तो आदराने निंदा करण्यात गुंततो; देहाभिमानाने आणि खोट्या जाणतेपणाने तो गुरगुरत राहतो.

ईषणा असूया तिरस्कारें । निंदेसि प्रवर्ते आदरें । देहाभिमानें हुंबरे । जाणपणें ॥ ८४॥

Driven by craving, jealousy and contempt, he zealously indulges in slander; puffed up with bodily pride and false learning, he growls and blusters.

क्षुधा तृष्णा आवरेना । निद्रा सहसा धरेना । कुटुंबचिंता वोसरेना । भ्रांति पडिली ॥ ८५॥

त्याची भूक-तहान आवरत नाही, झोपही सहजासहजी लागत नाही, कुटुंबाची चिंता कमी होत नाही - अशा भ्रांतीत तो पडलेला असतो.

क्षुधा तृष्णा आवरेना । निद्रा सहसा धरेना । कुटुंबचिंता वोसरेना । भ्रांति पडिली ॥ ८५॥

His hunger and thirst cannot be controlled, sleep does not easily come to him, and worry over family never subsides — he remains caught in such delusion.

शाब्दिक बोले उदंड वाचा । लेश नाहीं वैराग्याचा । अनुताप धारिष्ट साधनाचा । मार्ग न धरी ॥ ८६॥

तो शब्दज्ञानाने भरपूर बोलतो, पण वैराग्याचा लवलेशही त्याच्यात नसतो; पश्चात्ताप, धैर्य किंवा साधनेचा मार्ग तो कधीच धरत नाही.

शाब्दिक बोले उदंड वाचा । लेश नाहीं वैराग्याचा । अनुताप धारिष्ट साधनाचा । मार्ग न धरी ॥ ८६॥

He talks endlessly with mere verbal learning, yet has not a trace of true dispassion; he never takes up the path of remorse, courage, or spiritual practice.

भक्ति विरक्ति ना शांती । सद्वृात्ति लीनता ना दांती । कृपा दया ना तृप्ती । सुबुद्धि असेच ना ॥ ८७॥

त्याच्याजवळ भक्ती नाही, विरक्ती नाही, शांती नाही, सद्वृत्ती नाही, नम्रता नाही, इंद्रियदमन नाही, कृपा-दया नाही, समाधान नाही, आणि सुबुद्धीही नाही.

भक्ति विरक्ति ना शांती । सद्वृात्ति लीनता ना दांती । कृपा दया ना तृप्ती । सुबुद्धि असेच ना ॥ ८७॥

He has no devotion, no detachment, no peace, no wholesome disposition, no humility, no restraint of the senses, no compassion or kindness, no contentment, and no sound understanding.

कायाक्लेसीं शेरीरहीन । धर्मविषईं‍ परम कृपण । क्रिया पालटेना कठिण । हृदये जयाचें ॥ ८८॥

देहकष्ट सोसण्याचे त्याच्या अंगी बळ नाही, धर्माच्या बाबतीत तो अत्यंत कंजूष आहे, आणि त्याचे कठोर हृदय आचरणात कधीच बदलत नाही.

कायाक्लेसीं शेरीरहीन । धर्मविषईं‍ परम कृपण । क्रिया पालटेना कठिण । हृदये जयाचें ॥ ८८॥

He has no strength in him to endure bodily hardship, is utterly stingy when it comes to righteous giving, and his hardened heart never changes in conduct.

आर्जव नाहीं जनासी । जो अप्रिये सज्जनासी । जयाचे जिवीं आहिर्णेसीं । परन्यून वसे ॥ ८९॥

त्याच्याजवळ लोकांशी साधेपणा, सरळपणा नाही, तो सज्जनांना अप्रिय वाटतो, आणि त्याच्या मनात सतत दुसऱ्याचे दोष काढण्याची वृत्ती वसलेली असते.

आर्जव नाहीं जनासी । जो अप्रिये सज्जनासी । जयाचे जिवीं आहिर्णेसीं । परन्यून वसे ॥ ८९॥

He shows no sincerity or plainness toward people, is disliked by the virtuous, and his mind is constantly occupied with finding fault in others.

सदा सर्वकाळ लटिका । बोले मा‍ईक लापणिका । क्रिया विचार पाहतां, येका । वचनीं सत्य नाहीं ॥ ९०॥

तो नेहमीच खोटे बोलतो, फसवी, लबाड वचने उच्चारतो; त्याची कृती आणि बोलणे पाहता एका वचनातही सत्य आढळत नाही.

सदा सर्वकाळ लटिका । बोले मा‍ईक लापणिका । क्रिया विचार पाहतां, येका । वचनीं सत्य नाहीं ॥ ९०॥

He is always speaking falsehoods, deceptive and illusory words; examining his conduct and speech, not a single statement of his holds any truth.

परपीडेविषईंर तत्पर । जैसे विंचु आणि विखार । तैसा कुशब्दें जिव्हार । भेदी सकळांचें ॥ ९१॥

विंचू आणि सापांप्रमाणे तो दुसऱ्याला पीडा देण्यात तत्पर असतो; आपल्या कठोर शब्दांनी तो सर्वांच्या हृदयाला घायाळ करतो.

परपीडेविषईंर तत्पर । जैसे विंचु आणि विखार । तैसा कुशब्दें जिव्हार । भेदी सकळांचें ॥ ९१॥

Like a scorpion or a venomous snake, he is ever eager to inflict pain on others; with his cruel words he wounds everyone to the very core.

आपले झांकी अवगुण । पुढिलांस बोले कठिण । मिथ्या गुणदोषेंविण । गुणदोष लावी ॥ ९२॥

तो स्वतःचे अवगुण झाकतो आणि इतरांना कठोर शब्दांत बोलतो; खरे गुणदोष नसतानाही खोटेच गुणदोष चिकटवतो.

आपले झांकी अवगुण । पुढिलांस बोले कठिण । मिथ्या गुणदोषेंविण । गुणदोष लावी ॥ ९२॥

He conceals his own faults while speaking harshly of others, and falsely attributes merits and flaws that do not actually exist.

स्वयें पापात्मा अंतरीं । पुढिलांचि कणव न करी । जैसा हिंसक दुराचारी । परदुःखें शिणेना ॥ ९३॥

तो स्वतः अंतःकरणात पापी असतो आणि दुसऱ्याची दयाही करत नाही; हिंसक दुराचारी माणसाप्रमाणे त्याला दुसऱ्याच्या दुःखाने काहीही वाटत नाही.

स्वयें पापात्मा अंतरीं । पुढिलांचि कणव न करी । जैसा हिंसक दुराचारी । परदुःखें शिणेना ॥ ९३॥

Sinful within his own heart, he shows no compassion for others; like a violent, wicked person, he feels no distress at another's suffering.

दुःख पराव्याचें नेणती । दुर्जन गांजिले चि गांजिती । श्रम पावतां आनंदती । आपुले मनीं ॥ ९४॥

दुष्ट लोकांना दुसऱ्याचे दुःख कळत नाही; ते पीडलेल्यांनाच अधिक पीडा देतात, आणि दुसऱ्याला त्रास होताना पाहून मनातल्या मनात आनंदतात.

दुःख पराव्याचें नेणती । दुर्जन गांजिले चि गांजिती । श्रम पावतां आनंदती । आपुले मनीं ॥ ९४॥

Wicked people have no sense of another's suffering; they torment those already tormented, and inwardly rejoice when others are made to suffer.

स्वदुःखें झुरे अंतरीं । आणी परदुःखें हास्य करी । तयास प्राप्त येमपुरी । राजदूत ताडिती ॥ ९५॥

स्वतःच्या दुःखाने आतून झुरतो, पण दुसऱ्याच्या दुःखाने हसतो; अशा माणसाला यमपुरी प्राप्त होते, जिथे यमदूत त्याला ताडन करतात.

स्वदुःखें झुरे अंतरीं । आणी परदुःखें हास्य करी । तयास प्राप्त येमपुरी । राजदूत ताडिती ॥ ९५॥

He pines inwardly over his own suffering, yet laughs at another's; such a person is destined for the abode of Yama, where the messengers of death will beat him.

असो ऐसें मदांध बापुडें । तयांसि भगवंत कैंचा जोडे । जयांस सुबुद्धि नावडे । पूर्वपातकेंकरूनी ॥ ९६॥

असो, अशा मदांध बिचाऱ्यांना भगवंत कुठून लाभणार? पूर्वजन्मीच्या पातकांमुळे त्यांना सुबुद्धीच आवडत नाही.

असो ऐसें मदांध बापुडें । तयांसि भगवंत कैंचा जोडे । जयांस सुबुद्धि नावडे । पूर्वपातकेंकरूनी ॥ ९६॥

In short, how can God ever be attained by such wretched, arrogance-blinded people? Because of sins from former lives, they have no taste for sound wisdom at all.

तयास देहाचा अंतीं । गात्रें क्षीणता पावती । जिवलगें वोसंडिती । जाणवेल तेव्हां ॥ ९७॥

देहाचा अंत होताना त्याचे अवयव क्षीण होतात, आणि प्रियजनही त्याला सोडून जातात, तेव्हाच त्याला (आपली चूक) कळून येते.

तयास देहाचा अंतीं । गात्रें क्षीणता पावती । जिवलगें वोसंडिती । जाणवेल तेव्हां ॥ ९७॥

At the end of his life, his limbs grow weak, and his loved ones abandon him — only then does he come to realize his error.

असो ऐसे गुणावेगळे । ते सच्छिष्य आगळे । दृढभावार्थें सोहळे । भोगिती स्वानंदाचे ॥ ९८॥

असो, अशा दुर्गुणांपासून वेगळे, ते खरे शिष्य विशेष असतात; दृढ श्रद्धेने ते आत्मानंदाचे सुख भोगतात.

असो ऐसे गुणावेगळे । ते सच्छिष्य आगळे । दृढभावार्थें सोहळे । भोगिती स्वानंदाचे ॥ ९८॥

In contrast, those free of such faults are the true, exceptional disciples; through firm faith they enjoy the bliss of the Self.

जये स्थळीं विकल्प जागे । कुळाभिमान पाठीं लागे । ते प्राणी प्रपंचसंगें । हिंपुटी होती ॥ ९९॥

जेथे मनात शंका जागी होते आणि कुळाभिमान पाठी लागतो, ते प्राणी प्रपंचाच्या संगतीने खिन्न, दुःखी होतात.

जये स्थळीं विकल्प जागे । कुळाभिमान पाठीं लागे । ते प्राणी प्रपंचसंगें । हिंपुटी होती ॥ ९९॥

Wherever doubt awakens and pride of family clings on, such souls become miserable through their attachment to worldly life.

जेणेंकरितां दुःख जालें । तेंचि मनीं दृढ धरिलें । तेणें गुणें प्राप्त जालें । पुन्हां दुःख ॥ १००॥

ज्यामुळे दुःख झाले, तेच मनात पुन्हा दृढपणे धरून ठेवतात; त्यामुळेच त्यांना पुन्हापुन्हा दुःख प्राप्त होते.

जेणेंकरितां दुःख जालें । तेंचि मनीं दृढ धरिलें । तेणें गुणें प्राप्त जालें । पुन्हां दुःख ॥ १००॥

That very thing which caused sorrow, they hold onto firmly in their minds again; and because of this, sorrow keeps coming back to them repeatedly.

संसारसंगें सुख जालें । ऐसें देखिलें ना ऐकिलें । ऐसें जाणोन अनहित केलें । ते दुःखी होती स्वयें ॥ १०१॥

संसाराच्या संगतीने कोणाला सुख झाले, असे कधी पाहिलेही नाही किंवा ऐकलेही नाही; हे माहीत असूनही जे आपले अहित करतात, ते स्वतःच दुःखी होतात.

संसारसंगें सुख जालें । ऐसें देखिलें ना ऐकिलें । ऐसें जाणोन अनहित केलें । ते दुःखी होती स्वयें ॥ १०१॥

That worldly attachment ever brought anyone happiness has neither been seen nor heard of; knowing this, those who still act against their own good bring sorrow upon themselves.

संसारीं सुख मानिती । ते प्राणी मूढमती । जाणोन डोळे झांकिती । पढतमूर्ख ॥ १०२॥

संसारातच सुख मानतात, ते प्राणी मूढबुद्धीचे असतात; सर्व माहीत असूनही डोळे झाकून घेणारे ते केवळ पढतमूर्ख असतात.

संसारीं सुख मानिती । ते प्राणी मूढमती । जाणोन डोळे झांकिती । पढतमूर्ख ॥ १०२॥

Those who take worldly life itself to be happiness are dull-witted souls; knowing full well, they shut their eyes — such are merely learned fools.

प्रपंच सुखें करावा । परी कांहीं परमार्थ वाढवावा । परमार्थ अवघाचि बुडवावा । हें विहित नव्हे ॥ १०३॥

प्रपंच खुशाल करावा, पण त्यासोबत काही ना काही परमार्थही वाढवावा; परमार्थ संपूर्णपणे बुडवणे हे योग्य नाही.

प्रपंच सुखें करावा । परी कांहीं परमार्थ वाढवावा । परमार्थ अवघाचि बुडवावा । हें विहित नव्हे ॥ १०३॥

One may certainly carry on with worldly life, but should also cultivate some measure of spiritual practice alongside it; to let spiritual life sink entirely is not proper.

मागां जालें निरूपण । गुरुशिष्यांची वोळखण । आतां उपदेशाचें लक्षण । सांगिजेल ॥ १०४॥

मागील भागात गुरु आणि शिष्य यांची ओळख करून दिली; आता उपदेशाचे स्वरूप सांगितले जाईल.

मागां जालें निरूपण । गुरुशिष्यांची वोळखण । आतां उपदेशाचें लक्षण । सांगिजेल ॥ १०४॥

In the preceding portion, the marks of guru and disciple were described; now the nature of true spiritual instruction will be explained.