आतां सद्‌गुरु वर्णवेना । जेथें माया स्पर्शों सकेना । तें स्वरूप मज अज्ञाना । काये कळे ॥ १॥

आता सद्गुरूचे वर्णन करणे मला अशक्य आहे. जेथे मायेचा स्पर्शही होऊ शकत नाही, ते स्वरूप मला अज्ञानी माणसाला कसे कळणार?

आतां सद्‌गुरु वर्णवेना । जेथें माया स्पर्शों सकेना । तें स्वरूप मज अज्ञाना । काये कळे ॥ १॥

Now I find it impossible to describe the true Guru. His nature is such that even maya cannot touch it — how could an ignorant person like me ever comprehend it?

न कळे न कळे नेति नेति । ऐसें बोलतसे श्रुती । तेथें मज मूर्खाची मती । पवाडेल कोठें ॥ २॥

'कळत नाही, कळत नाही, हे नाही, हे नाही' असे स्वतः श्रुतीही म्हणते. मग तेथे माझ्यासारख्या मूर्खाची बुद्धी कशी पोहोचेल?

न कळे न कळे नेति नेति । ऐसें बोलतसे श्रुती । तेथें मज मूर्खाची मती । पवाडेल कोठें ॥ २॥

'It cannot be known, it cannot be known — not this, not this,' declares even the Shruti itself. Then how could the intellect of a fool like me ever reach that far?

मज न कळे हा विचारु । दुर्ह्हूनि माझा नमस्कारु । गुरुदेवा पैलपारु । पाववीं मज ॥ ३॥

हा विचार मला कळत नाही. दुरूनच मी माझा नमस्कार अर्पण करतो. हे गुरुदेवा, मला या संसारसागराच्या पैलतीरावर पोहोचव.

मज न कळे हा विचारु । दुर्ह्हूनि माझा नमस्कारु । गुरुदेवा पैलपारु । पाववीं मज ॥ ३॥

This truth is beyond my understanding. From afar, I offer my humble salutation. O Guru-deva, carry me across to the farther shore.

होती स्तवनाची दुराशा । तुटला मायेचा भर्वसा । असाल तैसे असा । सद्गुलरु स्वामी ॥ ४॥

तुझे स्तवन करण्याची माझी इच्छा दुराशाच ठरली, कारण मायेच्या साहाय्याने ते करता येईल हा भरवसाच तुटला. हे सद्गुरु स्वामी, तू जसा आहेस तसाच राहा.

होती स्तवनाची दुराशा । तुटला मायेचा भर्वसा । असाल तैसे असा । सद्गुलरु स्वामी ॥ ४॥

My wish to praise you has proved a vain hope, for my confidence that maya's words could capture you has failed. O Sadguru, remain as you truly are, beyond all description.

मायेच्या बळें करीन स्तवन । ऐसें वांछित होतें मन । माया जाली लज्यायमान । काय करूं ॥ ५॥

मायेच्याच (शब्दांच्या) साहाय्याने मी तुझे स्तवन करीन असे मनात वाटत होते, पण माया स्वतःच लज्जित झाली, कारण तिला तुझे वर्णन शब्दांत मांडणे अशक्य वाटले. आता मी काय करू?

मायेच्या बळें करीन स्तवन । ऐसें वांछित होतें मन । माया जाली लज्यायमान । काय करूं ॥ ५॥

My mind wished to praise you with the help of maya (words), but maya itself grew ashamed, finding itself unable to capture you. What, then, am I to do?

नातुडे मुख्य परमात्मा । म्हणौनी करावी लागे प्रतिमा । तैसा मायायोगें महिमा । वर्णीन सद्गुुरूचा ॥ ६॥

मुख्य परमात्मा प्रत्यक्ष हाती लागत नाही, म्हणून त्याची प्रतिमा (मूर्ती) करावी लागते. त्याचप्रमाणे मायेच्या साहाय्याने मी सद्गुरूचा महिमा वर्णन करण्याचा प्रयत्न करीन.

नातुडे मुख्य परमात्मा । म्हणौनी करावी लागे प्रतिमा । तैसा मायायोगें महिमा । वर्णीन सद्गुुरूचा ॥ ६॥

Since the Supreme Self cannot be directly grasped, one must make an image or symbol of it. In the same way, with the help of words (maya), I will attempt to describe the glory of the Sadguru.

आपल्या भावासारिखा मनीं । देव आठवावा ध्यानीं । तैसा सद्गुारु हा स्तवनीं । स्तऊं ॥ ७॥

आपल्या श्रद्धेप्रमाणे मनात देवाचे ध्यान करावे, त्याचप्रमाणे मी माझ्या भावाप्रमाणे सद्गुरूचे स्तवन करतो.

आपल्या भावासारिखा मनीं । देव आठवावा ध्यानीं । तैसा सद्गुारु हा स्तवनीं । स्तऊं ॥ ७॥

Just as one contemplates God in meditation according to one's own faith, so too will I praise the Sadguru here, according to my own devotion.

जय जया जि सद्गुखरुराजा । विश्वंभरा बिश्वबीजा । परमपुरुषा मोक्षध्वजा । दीनबंधु ॥ ८॥

हे सद्गुरुराजा, तुझा जयजयकार असो. तू विश्वाचे पालनपोषण करणारा आहेस, विश्वाचे बीज आहेस, परम पुरुष आणि मोक्षाची पताका आहेस, आणि दीनांचा बंधू आहेस.

जय जया जि सद्गुखरुराजा । विश्वंभरा बिश्वबीजा । परमपुरुषा मोक्षध्वजा । दीनबंधु ॥ ८॥

Victory, victory to you, O Sadguru-king! You sustain the whole universe, you are the very seed of the universe, the Supreme Being, the banner of liberation, and the friend of the humble.

तुझीयेन अभयंकरें । अनावर माया हे वोसरे । जैसें सूर्यप्रकाशें अंधारें । पळोन जाये ॥ ९॥

तुझ्या अभय देणाऱ्या कृपेने ही अनावर माया मागे हटते, जसा सूर्यप्रकाशाने अंधार पळून जातो.

तुझीयेन अभयंकरें । अनावर माया हे वोसरे । जैसें सूर्यप्रकाशें अंधारें । पळोन जाये ॥ ९॥

By your fearless, fear-dispelling grace, this uncontrollable maya retreats, just as darkness flees before the light of the sun.

आदित्यें अंधकार निवारे । परंतु मागुतें ब्रह्मांड भरे । नीसी जालियां नंतरें । पुन्हां काळोखें ॥ १०॥

सूर्य अंधकार दूर करतो, परंतु रात्र झाल्यावर ब्रह्मांड पुन्हा अंधकाराने भरते.

आदित्यें अंधकार निवारे । परंतु मागुतें ब्रह्मांड भरे । नीसी जालियां नंतरें । पुन्हां काळोखें ॥ १०॥

The sun dispels darkness, but once night falls again, the universe is once more filled with darkness.

तैसा नव्हे स्वामीराव । करी जन्ममृत्य वाव । समूळ अज्ञानाचा ठाव । पुसून टाकी ॥ ११॥

पण सद्गुरु स्वामी तसा नाही. तो जन्म-मृत्यूचे अस्तित्वच नाहीसे करतो, आणि अज्ञानाचे मूळस्थानच पुसून टाकतो.

तैसा नव्हे स्वामीराव । करी जन्ममृत्य वाव । समूळ अज्ञानाचा ठाव । पुसून टाकी ॥ ११॥

But the Guru-lord is not like that. He makes birth and death themselves cease to exist, wiping away the very root and foundation of ignorance.

सुवर्णाचें लोहो कांहीं । सर्वथा होणार नाहीं । तैसा गुरुदास संदेहीं । पडोंचि नेणे सर्वथा ॥ १२॥

सोन्याचे लोखंड कधीही होऊ शकत नाही, त्याचप्रमाणे गुरूचा खरा शिष्य पुन्हा संशयात कधीच पडत नाही.

सुवर्णाचें लोहो कांहीं । सर्वथा होणार नाहीं । तैसा गुरुदास संदेहीं । पडोंचि नेणे सर्वथा ॥ १२॥

Gold can never turn back into iron; in the same way, the Guru's true disciple never again falls into doubt.

कां सरिता गंगेसी मिळाली । मिळणी होतां गंगा जली । मग जरी वेगळी केली । तरी होणार नाहीं सर्वथा ॥ १३॥

एखादी नदी गंगेला मिळाली की ती गंगाच बनते, आणि नंतर तिला वेगळे करण्याचा प्रयत्न केला तरी ते पुन्हा शक्य होत नाही.

कां सरिता गंगेसी मिळाली । मिळणी होतां गंगा जली । मग जरी वेगळी केली । तरी होणार नाहीं सर्वथा ॥ १३॥

When a river merges into the Ganga, it itself becomes the Ganga; and even if one then tries to separate it out again, that can never be done.

परी ते सरिता मिळणीमागें । वाहाळ मानिजेत जगें । तैसा नव्हे शिष्य वेगें । स्वामीच होये ॥ १४॥

परंतु ती नदी विलीन होण्याआधी लोकांत केवळ एक ओहोळ (लहान प्रवाह) मानली जाते. शिष्य मात्र तसा नाही - तो गुरूशी एकरूप होताच लगेच स्वतः स्वामीच (गुरुतुल्य) बनतो.

परी ते सरिता मिळणीमागें । वाहाळ मानिजेत जगें । तैसा नव्हे शिष्य वेगें । स्वामीच होये ॥ १४॥

But before merging, that river was regarded by the world as a mere stream. The disciple, however, is not like that river before its merging — he swiftly becomes the master himself upon union with the Guru.

परीस आपणा ऐसें करीना । सुवर्णें लोहो पालटेना । उपदेश करी बहुत जना । अंकित सद्गु<रूचा ॥ १५॥

परीस लोखंडाला स्वतःसारखे बनवत नाही, ते फक्त सोने बनवतो, आणि लोखंडाचे सोने झाले तरी ते स्वतः पुन्हा परीस बनून इतर लोखंडाला उपदेश करू शकत नाही. सद्गुरूचा शिष्य मात्र पुष्कळ लोकांना उपदेश करू शकतो.

परीस आपणा ऐसें करीना । सुवर्णें लोहो पालटेना । उपदेश करी बहुत जना । अंकित सद्गु<रूचा ॥ १५॥

The touchstone does not make iron into another touchstone — it merely turns iron into gold, and that gold cannot then touch other iron to make more touchstones. But a disciple of the Sadguru can himself go on to give teaching to many people.

शिष्यास गुरुत्व प्राप्त होये । सुवर्णें सुवर्ण करितां न ये । म्हणौनी उपमा न साहे । सद्गु्रूसी परिसाची ॥ १६॥

शिष्याला गुरुपद प्राप्त होऊ शकते, पण सोने दुसऱ्या धातूला सोने बनवू शकत नाही. म्हणून सद्गुरूला परिसाची उपमा योग्य ठरत नाही, कारण सद्गुरूचे कार्य परिसापेक्षाही श्रेष्ठ आहे.

शिष्यास गुरुत्व प्राप्त होये । सुवर्णें सुवर्ण करितां न ये । म्हणौनी उपमा न साहे । सद्गु्रूसी परिसाची ॥ १६॥

A disciple can attain Guru-hood himself, whereas gold cannot turn other things into gold. Hence the comparison of the Sadguru to the touchstone does not really hold — his work surpasses even that.

उपमे द्यावा सागर । तरी तो अत्यंतची क्षार । अथवा म्हणों क्षीरसागर । तरी तो नासेल कल्पांतीं ॥ १७॥

सद्गुरूला सागराची उपमा द्यावी तर सागराचे पाणी खारट असते; क्षीरसागराची उपमा द्यावी तर तोही प्रलयकाळी नाश पावतो.

उपमे द्यावा सागर । तरी तो अत्यंतची क्षार । अथवा म्हणों क्षीरसागर । तरी तो नासेल कल्पांतीं ॥ १७॥

If one compares him to the ocean, that water is utterly salty. If one calls him the ocean of milk, even that is destroyed at the time of cosmic dissolution.

उपमे द्यावा जरी मेरु । तरी तो जड पाषाण कठोरु । तैसा नव्हे कीं सद्गु रु । कोमळ दिनाचा ॥ १८॥

मेरू पर्वताची उपमा द्यावी तर तो जड आणि कठोर दगडाचा आहे; सद्गुरू तसे नाहीत, ते दीनांविषयी कोमल हृदयाचे आहेत.

उपमे द्यावा जरी मेरु । तरी तो जड पाषाण कठोरु । तैसा नव्हे कीं सद्गु रु । कोमळ दिनाचा ॥ १८॥

If one compares him to Mount Meru, that is heavy and hard stone. The Sadguru is not like that — he is tender-hearted toward the humble and lowly.

उपमे म्हणों गगन । तरी गगनापरीस तें निर्गुण । या कारणें दृष्टांत हीण । सदद्‌गुरूस गगनाचा ॥ १९॥

आकाशाची उपमा द्यावी तर सद्गुरू आकाशाहूनही अधिक निर्गुण (गुणातीत) आहेत. म्हणून सद्गुरूला आकाशाची उपमा देणे तोकडे ठरते.

उपमे म्हणों गगन । तरी गगनापरीस तें निर्गुण । या कारणें दृष्टांत हीण । सदद्‌गुरूस गगनाचा ॥ १९॥

If one calls him the sky, the Sadguru is even more attributeless than the sky. For this reason, the comparison of the sky falls short for the Sadguru.

धीरपणे । म् उपमूं जगती । तरी हेहि खचेल कल्पांतीं । म्हणौन धीरत्वास दृष्टांतीं । हीण वसुंधरा ॥ २०॥

धीरपणासाठी पृथ्वीची उपमा द्यावी तर तीसुद्धा प्रलयकाळी नष्ट होते. म्हणून धीरत्वासाठी पृथ्वीची उपमाही अपुरी ठरते.

धीरपणे । म् उपमूं जगती । तरी हेहि खचेल कल्पांतीं । म्हणौन धीरत्वास दृष्टांतीं । हीण वसुंधरा ॥ २०॥

If one compares his steadfastness to the earth, even the earth crumbles at the time of dissolution. So even the earth falls short as an example of true steadfastness.

उपमावा गभस्ती । तरी गभस्तीचा प्रकाश किती । शास्त्रें मर्यादा बोलती । सद्गुचरु अमर्याद ॥ २१॥

सूर्याची उपमा द्यावी तर सूर्याच्या प्रकाशालाही मर्यादा आहे, शास्त्रे त्याची मर्यादा सांगतात; सद्गुरू मात्र अमर्याद आहेत.

उपमावा गभस्ती । तरी गभस्तीचा प्रकाश किती । शास्त्रें मर्यादा बोलती । सद्गुचरु अमर्याद ॥ २१॥

If one compares him to the sun, the sun's light has its limits — the scriptures themselves state its bounds. The Sadguru, however, is without any limit.

म्हणौनी उपमे उणा दिनकर । सद्गुfरुज्ञानप्रकाश थोर । उपमावा फणीवर । तरी तोहि भारवाही ॥ २२॥

म्हणून सूर्याची उपमा अपुरी ठरते, कारण सद्गुरूचा ज्ञानप्रकाश त्याहूनही महान आहे. शेषनागाची उपमा द्यावी तर तोही पृथ्वीचा भार वाहणारा आहे, म्हणजे तोही ओझ्याखाली दबलेला आहे.

म्हणौनी उपमे उणा दिनकर । सद्गुfरुज्ञानप्रकाश थोर । उपमावा फणीवर । तरी तोहि भारवाही ॥ २२॥

Hence the sun proves an inadequate comparison, for the Sadguru's light of knowledge is far greater. If one compares him to Shesha, the serpent, even he is burdened, carrying the weight of the earth.

उपमे द्यावें जळ । तरी तें काळांतरीं आटेल सकळ । सद्गुसरुरूप तें निश्चळ । जाणार नाहीं ॥ २३॥

पाण्याची उपमा द्यावी तर तेही कालांतराने आटून जाते. सद्गुरूचे स्वरूप मात्र निश्चल आहे, ते कधीही नाहीसे होणार नाही.

उपमे द्यावें जळ । तरी तें काळांतरीं आटेल सकळ । सद्गुसरुरूप तें निश्चळ । जाणार नाहीं ॥ २३॥

If one compares him to water, even that eventually dries up over time. The Sadguru's true nature, however, is unchanging and will never perish.

सद्गु रूसी उपमावे । म् अमृत । तरी अमर धरिती मृत्यपंथ । सद्गुररुकृपा यथार्थ । अमर करी ॥ २४॥

सद्गुरूला अमृताची उपमा द्यावी तर अमृत प्राशन करणारे देवसुद्धा कधी कधी मृत्यूच्या मार्गाकडे जातातच; सद्गुरूची कृपा मात्र खरोखरच अमर करते.

सद्गु रूसी उपमावे । म् अमृत । तरी अमर धरिती मृत्यपंथ । सद्गुररुकृपा यथार्थ । अमर करी ॥ २४॥

If one compares him to nectar (amrita), even those who drink nectar (the gods) sometimes still tread the path toward death. But the Sadguru's grace truly and genuinely makes one immortal.

सद्गुररूसी म्हणावें कल्पतरु । तरी हा कल्पनेतीत विचारु । कल्पवृक्षाचा अंगिकारु । कोण करी ॥ २५॥

सद्गुरूला कल्पतरू म्हणावे तर सद्गुरूचे तत्त्व कल्पनेच्याही पलीकडचे आहे. आणि कल्पवृक्षाचा स्वीकार तरी कोण करतो? ज्याला काही इच्छाच उरलेली नाही, त्याला कल्पवृक्षाची गरजच काय?

सद्गुररूसी म्हणावें कल्पतरु । तरी हा कल्पनेतीत विचारु । कल्पवृक्षाचा अंगिकारु । कोण करी ॥ २५॥

If one calls the Sadguru a wish-fulfilling tree, his truth actually lies beyond all thought and imagination itself. And besides, who has any use for a wish-fulfilling tree when he has no desires left to wish for?

चिंता मात्र नाहीं मनीं । कोण पुसे चिंतामणी । कामधेनूचीं दुभणीं । निःकामासी न लगती ॥ २६॥

ज्याच्या मनात मुळी चिंताच उरलेली नाही, तो चिंतामणीला कशाला विचारेल? आणि कामधेनूचे दूधही ज्याला कोणतीच इच्छा उरलेली नाही अशा निष्काम माणसाला उपयोगी पडत नाही.

चिंता मात्र नाहीं मनीं । कोण पुसे चिंतामणी । कामधेनूचीं दुभणीं । निःकामासी न लगती ॥ २६॥

One whose mind holds no anxiety at all has no need to consult a wish-granting gem. And the milk of the wish-fulfilling cow is of no use to one who is free of all desire.

सद्गुीरु म्हणों लक्ष्मीवंत । तरी ते लक्ष्मी नाशिवंत । ज्याचे द्वारीं असे तिष्टत । मोक्षलक्ष्मी ॥ २७॥

सद्गुरूला लक्ष्मीवंत म्हणावे तर सामान्य लक्ष्मी नाशवंत असते; पण सद्गुरूच्या दारात तर मोक्षलक्ष्मीच उभी असते.

सद्गुीरु म्हणों लक्ष्मीवंत । तरी ते लक्ष्मी नाशिवंत । ज्याचे द्वारीं असे तिष्टत । मोक्षलक्ष्मी ॥ २७॥

If one calls the Sadguru wealthy, ordinary wealth (Lakshmi) is perishable. But at the Sadguru's very doorstep stands the goddess of liberation itself.

स्वर्गलोक इंद्र संपती । हे काळांतरीं विटंबती । सद्गुतरुकृपेची प्राप्ती । काळांतरीं चळेना ॥ २८॥

स्वर्गलोक, इंद्रपद, संपत्ती हे सर्व कालांतराने नष्ट होतात, पण सद्गुरूकृपेने मिळालेली प्राप्ती कालांतरानेही ढळत नाही.

स्वर्गलोक इंद्र संपती । हे काळांतरीं विटंबती । सद्गुतरुकृपेची प्राप्ती । काळांतरीं चळेना ॥ २८॥

Heaven, the throne of Indra, and worldly riches all eventually meet ruin over time. But what one attains through the Sadguru's grace never diminishes, however much time passes.

हरीहर ब्रह्मादिक । नाश पावती सकळिक । सर्वदा अविनाश येक । सद्गुवरुपद ॥ २९॥

हरी, हर, ब्रह्मा हे सर्वच अंती नाश पावतात. फक्त सद्गुरूपद हेच एकमेव सदैव अविनाशी आहे.

हरीहर ब्रह्मादिक । नाश पावती सकळिक । सर्वदा अविनाश येक । सद्गुवरुपद ॥ २९॥

Hari, Hara, Brahma, and all such gods eventually perish. Only the state of the Sadguru alone remains forever imperishable.

तयासी उपमा काय द्यावी । नाशिवंत सृष्टी आघवी । पंचभूतिक उठाठेवी । न चले तेथें ॥ ३०॥

अशा सद्गुरूला कोणती उपमा द्यावी? कारण ही संपूर्ण सृष्टी नाशवंत आहे, आणि पंचभूतांपासून बनलेल्या कोणत्याही गोष्टीची तुलना तेथे चालत नाही.

तयासी उपमा काय द्यावी । नाशिवंत सृष्टी आघवी । पंचभूतिक उठाठेवी । न चले तेथें ॥ ३०॥

What comparison, then, can be given for him? For this entire creation is perishable, and nothing composed of the five elements can serve as a fitting parallel there.

म्हणौनी सद्‌गुरु वर्णवेना । हे गे हेचि माझी वर्णना । अंतरस्थितीचिया खुणा । अंतर्निष्ठ जाणती ॥ ३१॥

म्हणूनच सद्गुरूचे यथार्थ वर्णन करणे अशक्य आहे. हीच माझी खरी वर्णना होय. सद्गुरूच्या अंतःस्वरूपाची खूण फक्त अंतर्निष्ठ (आत्मनिष्ठ) साधकच जाणू शकतात.

म्हणौनी सद्‌गुरु वर्णवेना । हे गे हेचि माझी वर्णना । अंतरस्थितीचिया खुणा । अंतर्निष्ठ जाणती ॥ ३१॥

Hence, the Sadguru truly cannot be adequately described in words — and this admission itself is my only true description of him. The inner mark of his true nature is known only to those established within, in their own inner realization.