धन्य धन्य हा नरदेहो । येथील अपूर्वता पाहो । जो जो कीजे परमार्थलाहो । तो तो पावे सिद्धीतें ॥ १॥

धन्य धन्य हा मनुष्यदेह आहे. याचे अपूर्व वैशिष्ट्य असे की, जो जो परमार्थाचा प्रयत्न करतो, त्याला त्याला सिद्धी (यश) प्राप्त होते.

धन्य धन्य हा नरदेहो । येथील अपूर्वता पाहो । जो जो कीजे परमार्थलाहो । तो तो पावे सिद्धीतें ॥ १॥

Blessed, truly blessed is this human body. Its extraordinary uniqueness is this: whoever makes an effort toward the ultimate spiritual goal in it attains success.

या नरदेहाचेनि लागवेगें । येक लागले भक्तिसंगें । येकीं परम वीतरागें । गिरिकंदरें सेविलीं ॥ २॥

या मनुष्यदेहाच्या साहाय्याने काहीजण भक्तिमार्गाला लागले, तर काहीजण परम वैराग्याने डोंगर-कपारींचा आश्रय घेऊन राहिले.

या नरदेहाचेनि लागवेगें । येक लागले भक्तिसंगें । येकीं परम वीतरागें । गिरिकंदरें सेविलीं ॥ २॥

Through this human body, some have taken to the path of devotion, while others, in supreme dispassion, have taken refuge in mountain caves and glens.

येक फिरती तिर्थाटणें । येक करिती पुरश्चरणें । येक अखंड नामस्मरणें । निष्ठावंत राहिले ॥ ३॥

काहीजण तीर्थयात्रा करत फिरतात, काहीजण मंत्रजपाची पुरश्चरणे करतात, तर काहीजण अखंड नामस्मरणात निष्ठेने रममाण राहिले.

येक फिरती तिर्थाटणें । येक करिती पुरश्चरणें । येक अखंड नामस्मरणें । निष्ठावंत राहिले ॥ ३॥

Some wander on pilgrimage to holy places, some perform intensive rounds of mantra repetition, and some remain steadfastly devoted to ceaseless remembrance of God's name.

येक तपें करूं लागले । येक योगाभ्यासी माहाभले । येक अभ्यासयोगें जाले । वेदशास्त्री वित्पन्न ॥ ४॥

काहीजण तपश्चर्या करू लागले, काही महाभले योगाभ्यास करू लागले, तर काहीजण अभ्यासाच्या बळावर वेद-शास्त्रांत पारंगत झाले.

येक तपें करूं लागले । येक योगाभ्यासी माहाभले । येक अभ्यासयोगें जाले । वेदशास्त्री वित्पन्न ॥ ४॥

Some took up austerities, some noble souls devoted themselves to yogic practice, and some, through diligent study, became learned scholars of the Vedas and scriptures.

येकीं हटनिग्रह केला । देह अत्यंत पीडिला । येकीं देह ठाईं पाडिला । भावार्थबळें ॥ ५॥

काहींनी हठयोगाचा अवलंब करून देहाला अत्यंत कष्ट दिले, तर काहींनी शुद्ध भावार्थाच्या बळावर देह एकाच ठिकाणी स्थिर केला (समाधी लावली).

येकीं हटनिग्रह केला । देह अत्यंत पीडिला । येकीं देह ठाईं पाडिला । भावार्थबळें ॥ ५॥

Some undertook forceful hatha-yoga discipline, subjecting the body to great hardship, while others, through the strength of pure faith alone, brought the body to complete stillness in samadhi.

येक माहानुभाव विख्यात । येक भक्त जाले ख्यात । येक सिद्ध अकस्मात । गगन वोळगती ॥ ६॥

काहीजण प्रसिद्ध महानुभाव झाले, काहीजण विख्यात भक्त झाले, आणि काही सिद्धपुरुष तर अकस्मात आकाशातही मुक्तपणे संचार करू लागले.

येक माहानुभाव विख्यात । येक भक्त जाले ख्यात । येक सिद्ध अकस्मात । गगन वोळगती ॥ ६॥

Some became renowned great souls, some became famous devotees, and some accomplished adepts suddenly gained the power to move freely even through the sky.

येक तेजीं तेजचि जाले । येक जळीं मिळोन गेले । येक ते दिसतचि अदृश्य जाले । वायोस्वरूपीं ॥ ७॥

काहीजण तेजातच विलीन होऊन तेजरूप झाले, काहीजण पाण्यातच विलीन झाले, तर काही पाहता पाहता वायुरूपात अदृश्य झाले.

येक तेजीं तेजचि जाले । येक जळीं मिळोन गेले । येक ते दिसतचि अदृश्य जाले । वायोस्वरूपीं ॥ ७॥

Some merged into fire and became fire itself, some dissolved into water, and some, even as one watched, vanished into the form of air.

येक येकचि बहुधा होती । येक देखतचि निघोनि जाती । येक बैसले असतांची भ्रमती । नाना स्थानीं समुद्रीं ॥ ८॥

काही जण एकटेच असूनही अनेक रूपांत प्रगट होत, काही पाहताक्षणीच नाहीसे होत, तर काही एका जागी बसलेले असतानाच समुद्रांत आणि विविध स्थळी संचार करत.

येक येकचि बहुधा होती । येक देखतचि निघोनि जाती । येक बैसले असतांची भ्रमती । नाना स्थानीं समुद्रीं ॥ ८॥

Some, though single, could manifest themselves in many forms at once; some vanished the very instant one looked at them; and some, even while seated in one place, could roam through the seas and various other places.

येक भयानकावरी बैसती । एक अचेतनें चालविती । येक प्रेतें उठविती । तपोबळेंकरूनी ॥ ९॥

काही भयानक प्राण्यांवर स्वार होत, काही निर्जीव वस्तूंनाही चालवत, तर काही आपल्या तपोबळाने मृत शरीरेही पुन्हा उठवत.

येक भयानकावरी बैसती । एक अचेतनें चालविती । येक प्रेतें उठविती । तपोबळेंकरूनी ॥ ९॥

Some rode upon fearsome creatures, some made lifeless objects move, and some, by the power of their austerities, even revived dead bodies.

येक तेजें मंद करिती । येक जळें आटविती । येक वायो निरोधिती । विश्वजनाचा ॥ १०॥

काही आपल्या तेजाने इतरांचे तेज मंद करत, काही जळाशयांचे पाणी आटवून टाकत, तर काही जगातील लोकांचा श्वासही रोखू शकत.

येक तेजें मंद करिती । येक जळें आटविती । येक वायो निरोधिती । विश्वजनाचा ॥ १०॥

Some could dim the brilliance of light itself, some could dry up bodies of water, and some could even restrain the very breath of people in the world.

ऐसे हटनिग्रही कृतबुद्धी । जयांस वोळल्या नाना सिद्धी । ऐसे सिद्ध लक्षावधी । हो‍ऊन गेले ॥ ११॥

अशा प्रकारे हठयोगाने कठोर साधना करणारे, विविध सिद्धी प्राप्त झालेले असे लक्षावधी सिद्धपुरुष होऊन गेले.

ऐसे हटनिग्रही कृतबुद्धी । जयांस वोळल्या नाना सिद्धी । ऐसे सिद्ध लक्षावधी । हो‍ऊन गेले ॥ ११॥

In this way, countless hundreds of thousands of accomplished adepts have existed, those of firm resolve through hatha-yoga discipline, upon whom many kinds of supernatural powers came to be bestowed.

येक मनोसिद्ध येक वाचासिद्ध । येक अल्पसिद्ध येक सर्वसिद्ध । ऐसे नाना प्रकारीचे सिद्ध । विख्यात जाले ॥ १२॥

काही मनोसिद्ध (मनाने सिद्धी प्राप्त केलेले), काही वाचासिद्ध (वाणीने सिद्धी प्राप्त केलेले), काही अल्पसिद्ध, तर काही सर्वसिद्ध - असे विविध प्रकारचे सिद्धपुरुष विख्यात झाले.

येक मनोसिद्ध येक वाचासिद्ध । येक अल्पसिद्ध येक सर्वसिद्ध । ऐसे नाना प्रकारीचे सिद्ध । विख्यात जाले ॥ १२॥

Some became renowned as siddhas of the mind, some as siddhas of speech, some as minor siddhas, and some as siddhas complete in every power — thus many different kinds of accomplished ones became famous.

येक नवविधाभक्तिराजपंथें । गेले, तरले परलोकींच्या निजस्वार्थें । येक योगी गुप्तपंथें । ब्रह्मभुवना पावले ॥ १३॥

काहीजण नवविधा भक्तीच्या राजमार्गाने गेले आणि आपल्या परलोकीच्या खऱ्या हितासाठी तरून गेले, तर काही योगी गुप्त मार्गाने ब्रह्मलोकाला जाऊन पोहोचले.

येक नवविधाभक्तिराजपंथें । गेले, तरले परलोकींच्या निजस्वार्थें । येक योगी गुप्तपंथें । ब्रह्मभुवना पावले ॥ १३॥

Some walked the royal path of ninefold devotion and thus crossed over, securing their true good in the world beyond; some yogis, by a hidden secret path, reached the very abode of Brahman.

येक वैकुंठास गेले । येक सत्यलोकीं राहिले । येक कैळासीं बैसले । शिवरूप हो‍ऊनी ॥ १४॥

काहीजण वैकुंठाला गेले, काहीजण सत्यलोकात राहिले, तर काहीजण शिवरूप होऊन कैलासावर विराजमान झाले.

येक वैकुंठास गेले । येक सत्यलोकीं राहिले । येक कैळासीं बैसले । शिवरूप हो‍ऊनी ॥ १४॥

Some went to Vaikuntha, some settled in Satyaloka (the realm of Brahma), and some, becoming one with Shiva's form, took their seat upon Kailasa.

येक इंद्रलोकीं इंद्र जाले । येक पितृलोकीं मिळाले । येक ते उडगणी बैसले । येक ते क्षीरसागरी ॥ १५॥

काहीजण इंद्रलोकात इंद्र बनले, काहीजण पितृलोकात विलीन झाले, काहीजण नक्षत्रमंडळात स्थिरावले, तर काहीजण क्षीरसागरात जाऊन राहिले.

येक इंद्रलोकीं इंद्र जाले । येक पितृलोकीं मिळाले । येक ते उडगणी बैसले । येक ते क्षीरसागरी ॥ १५॥

Some became Indra himself in Indra's realm, some merged into the realm of the ancestors, some took their place among the constellations of stars, and some settled in the ocean of milk.

सलोकता समीपता । स्वरूपता सायोज्यता । या चत्वार मुक्ती तत्वतां । इच्छा से‍ऊनि राहिले ॥ १६॥

सलोकता, समीपता, स्वरूपता आणि सायुज्यता - या चार प्रकारच्या मुक्तींपैकी आपापल्या इच्छेनुसार निवड करून ते तशा अवस्थेत राहिले.

सलोकता समीपता । स्वरूपता सायोज्यता । या चत्वार मुक्ती तत्वतां । इच्छा से‍ऊनि राहिले ॥ १६॥

Salokya (dwelling in God's realm), samipya (nearness to God), sarupya (having God's form), and sayujya (complete union with God) — these are the four kinds of liberation, and each chose to remain in whichever of these his own wish inclined toward.

ऐसे सिद्ध साधू संत । स्वहिता प्रवर्तले अनंत । ऐसा हा नरदेह विख्यात । काय म्हणौन वर्णावा ॥ १७॥

अशा प्रकारे असंख्य सिद्ध, साधू आणि संत आपापल्या स्वहितासाठी प्रवृत्त झाले. अशा या विख्यात मनुष्यदेहाचे काय म्हणून वर्णन करावे?

ऐसे सिद्ध साधू संत । स्वहिता प्रवर्तले अनंत । ऐसा हा नरदेह विख्यात । काय म्हणौन वर्णावा ॥ १७॥

Thus countless adepts, saints, and holy men set out in pursuit of their own true good. What, then, can one say to fully describe this celebrated human body?

या नरदेहाचेनि आधारें । नाना साधनांचेनि द्वारें । मुख्य सारासारविचारें । बहुत सुटले ॥ १८॥

या मनुष्यदेहाच्याच आधाराने, विविध साधनांच्या द्वारे, आणि मुख्यतः सार-असार विवेकाच्या साहाय्याने अनेकजण संसारबंधनातून मुक्त झाले.

या नरदेहाचेनि आधारें । नाना साधनांचेनि द्वारें । मुख्य सारासारविचारें । बहुत सुटले ॥ १८॥

It is on the strength of this human body alone that, through many kinds of spiritual practice, and above all through the discernment of the essential from the inessential, countless people have won their freedom.

या नरदेहाचेनि संमंधें । बहुत पावले उत्तम पदें । अहंता सांडून स्वानंदे । सुखी जाले ॥ १९॥

या मनुष्यदेहाच्या संबंधानेच अनेकांना उत्तम पदे प्राप्त झाली. त्यांनी अहंकार सोडून आत्मानंदाने सुखी झाले.

या नरदेहाचेनि संमंधें । बहुत पावले उत्तम पदें । अहंता सांडून स्वानंदे । सुखी जाले ॥ १९॥

Through the connection of this human body, many have attained the highest states. Having abandoned their ego, they became happy in the bliss of the Self.

नरदेहीं ये‍ऊन सकळ । उधरागती पावले केवळ । येथें संशयाचें मूळ । खंडोन गेलें ॥ २०॥

मनुष्यदेह प्राप्त करूनच सर्वांनी उद्धाराची गती (मुक्ती) प्राप्त केली. आणि इथेच संशयाचे मूळच खंडित होऊन नाहीसे झाले.

नरदेहीं ये‍ऊन सकळ । उधरागती पावले केवळ । येथें संशयाचें मूळ । खंडोन गेलें ॥ २०॥

It is only by obtaining this human body that everyone has attained the path of upliftment and liberation. And here it is that the very root of doubt has been cut off completely.

पशुदेहीं नाहीं गती । ऐसे सर्वत्र बोलती । म्हणौन नरदेहींच प्राप्ती । परलोकाची ॥ २१॥

पशुदेहात मुक्तीची गती नाही असे सर्वत्र सांगितले जाते. म्हणूनच परलोकाची (मोक्षाची) प्राप्ती मनुष्यदेहातच होते.

पशुदेहीं नाहीं गती । ऐसे सर्वत्र बोलती । म्हणौन नरदेहींच प्राप्ती । परलोकाची ॥ २१॥

Everywhere it is said that liberation is not possible in the body of an animal. Hence it is only in the human body that attainment of the world beyond (liberation) is possible.

संत महंत ऋषी मुनी । सिद्ध साधू समाधानी । भक्त मुक्त ब्रह्मज्ञानी । विरक्त योगी तपस्वी ॥ २२॥

संत, महंत, ऋषी, मुनी, सिद्ध, साधू, समाधानी, भक्त, मुक्त, ब्रह्मज्ञानी, विरक्त, योगी आणि तपस्वी.

संत महंत ऋषी मुनी । सिद्ध साधू समाधानी । भक्त मुक्त ब्रह्मज्ञानी । विरक्त योगी तपस्वी ॥ २२॥

Saints, great sages, seers, ascetics, adepts, holy men, the contented, devotees, the liberated, knowers of Brahman, the dispassionate, yogis, and ascetics practicing austerity —

तत्त्वज्ञानी योगाभ्यासी । ब्रह्मच्यारी दिगंबर संन्यासी । शडदर्शनी तापसी । नरदेहींच जाले ॥ २३॥

तत्त्वज्ञानी, योगाभ्यासी, ब्रह्मचारी, दिगंबर, संन्यासी, षड्दर्शने जाणणारे आणि तपस्वी - हे सर्व मनुष्यदेहातच निर्माण झाले.

तत्त्वज्ञानी योगाभ्यासी । ब्रह्मच्यारी दिगंबर संन्यासी । शडदर्शनी तापसी । नरदेहींच जाले ॥ २३॥

Knowers of ultimate truth, practitioners of yoga, celibates, ascetics who go unclothed, renunciates, knowers of the six schools of philosophy, and those who practice austerity — all of these have come into being only within the human body.

म्हणौनी नरदेह श्रेष्ठ । नाना देहांमध्यें वरिष्ठ । जयाचेनि चुके आरिष्ट । येमयातनेचें ॥ २४॥

म्हणूनच मनुष्यदेह श्रेष्ठ आहे, सर्व प्रकारच्या देहांमध्ये तो सर्वश्रेष्ठ आहे, कारण त्याच्यायोगेच यमयातनांचे संकट टाळता येते.

म्हणौनी नरदेह श्रेष्ठ । नाना देहांमध्यें वरिष्ठ । जयाचेनि चुके आरिष्ट । येमयातनेचें ॥ २४॥

Hence the human body is supreme, the highest among all kinds of bodies, for it alone makes it possible to escape the calamity of the torments of Yama (death and its aftermath).

नरदेह हा स्वाधेन । सहसा नव्हे पराधेन । परंतु हा परोपकारीं झिजऊन । कीर्तिरूपें उरवावा ॥ २५॥

हा मनुष्यदेह स्वाधीन (स्वतःच्या ताब्यातील) आहे, तो सहसा दुसऱ्याच्या अधीन नसतो. परंतु त्याला परोपकारात झिजवून कीर्तीरूपाने मागे उरवावे.

नरदेह हा स्वाधेन । सहसा नव्हे पराधेन । परंतु हा परोपकारीं झिजऊन । कीर्तिरूपें उरवावा ॥ २५॥

This human body is under one's own control; it is rarely subject to another's will. But one should wear it away in service to others, so that it remains behind in the form of good fame.

अश्व वृषभ गाई म्हैसी । नाना पशु स्त्रिया दासी । कृपाळूपणें सोडितां त्यांसी । कोणी तरी धरील ॥ २६॥

घोडा, बैल, गाय, म्हैस, इतर पशू, स्त्रिया, दासी - यांना दयाळूपणे मुक्त सोडून दिले तरी त्यांना कोणीतरी पुन्हा पकडून बांधून ठेवील.

अश्व वृषभ गाई म्हैसी । नाना पशु स्त्रिया दासी । कृपाळूपणें सोडितां त्यांसी । कोणी तरी धरील ॥ २६॥

A horse, a bull, a cow, a buffalo, other animals, women, or maidservants — even if released out of kindness, someone or other will simply capture and bind them again.

तैसा नव्हे नरदेहो । इछा जाव अथवा रहो । परी यास कोणी पाहो । बंधन करूं सकेना ॥ २७॥

पण मनुष्यदेह तसा नाही. त्याची इच्छा असो वा नसो, त्याला कोणीही पाहून बंधनात अडकवू शकत नाही (तो स्वतंत्रच राहतो).

तैसा नव्हे नरदेहो । इछा जाव अथवा रहो । परी यास कोणी पाहो । बंधन करूं सकेना ॥ २७॥

But the human body is not like that. Whether it wishes to go or to stay, no one, however much he tries, can ever put it under bondage — it remains inherently free.

नरदेह पांगुळ असता । तरी तो कार्यास न येता । अथवा थोंटा जरी असता । तरी परोपकारास न ये ॥ २८॥

जर मनुष्यदेह पांगळा असता, तर तो कोणत्याही कार्यासाठी उपयोगी पडला नसता; किंवा हात नसलेला (थोटा) असता, तरी तो परोपकारासाठी उपयोगी पडला नसता.

नरदेह पांगुळ असता । तरी तो कार्यास न येता । अथवा थोंटा जरी असता । तरी परोपकारास न ये ॥ २८॥

If the human body were crippled, it would be useless for any task; or if it were maimed, lacking hands, it would be of no use for helping others either.

नरदेह अंध असिला । तरी तो निपटचि वायां गेला । अथवा बधिर जरी असिला । तरी निरूपण नाहीं ॥ २९॥

जर मनुष्यदेह आंधळा असता, तर तो पूर्णपणे वायाच गेला असता; किंवा बहिरा असता, तर त्याला उपदेशश्रवणाचा लाभही मिळाला नसता.

नरदेह अंध असिला । तरी तो निपटचि वायां गेला । अथवा बधिर जरी असिला । तरी निरूपण नाहीं ॥ २९॥

If the human body were blind, it would be entirely wasted; or if it were deaf, it would have no access to spiritual teaching at all.

नरदेह असिला मुका । तरी घेतां न ये आशंका । अशक्त रोगी नासका । तरी तो निःकारण ॥ ३०॥

जर मनुष्यदेह मुका असता, तर त्याला आपल्या शंका विचारताच आल्या नसत्या; आणि तो अशक्त, रोगी किंवा व्यंग असला, तर तोही निरुपयोगीच ठरतो.

नरदेह असिला मुका । तरी घेतां न ये आशंका । अशक्त रोगी नासका । तरी तो निःकारण ॥ ३०॥

If the human body were mute, one could not even ask one's doubts; and if it were feeble, diseased, or defective, it too would serve no real purpose.

नरदेह असिला मूर्ख । अथवा फेंपया समंधाचें दुःख । तरी तो जाणावा निरार्थक । निश्चयेंसीं ॥ ३१॥

जर मनुष्यदेह मूर्ख (बुद्धिहीन) असता, किंवा फेफरे किंवा भूतबाधेसारखे दुःख असलेला असता, तर तो निश्चितच निरर्थक समजावा.

नरदेह असिला मूर्ख । अथवा फेंपया समंधाचें दुःख । तरी तो जाणावा निरार्थक । निश्चयेंसीं ॥ ३१॥

If the human body were foolish and lacking intelligence, or afflicted with epilepsy or possession-like ailments, it should certainly be regarded as of no real use.

इतकें हें नस्तां वेंग । नरदेह आणी सकळ सांग । तेणें धरावा परमार्थमार्ग । लागवेगें ॥ ३२॥

जर हे सर्व दोष नसतील, आणि मनुष्यदेह संपूर्ण सुदृढ (परिपूर्ण) असेल, तर त्याने त्वरित परमार्थाचा मार्ग धरावा.

इतकें हें नस्तां वेंग । नरदेह आणी सकळ सांग । तेणें धरावा परमार्थमार्ग । लागवेगें ॥ ३२॥

If none of these defects are present, and the human body is complete and sound in every respect, then one should promptly take to the path of the ultimate truth.

सांग नरदेह जोडलें । आणी परमार्थबुद्धि विसर्ले । तें मूर्ख कैसें भ्रमलें । मायाजाळीं ॥ ३३॥

पूर्ण, धडधाकट मनुष्यदेह मिळूनही जो परमार्थाची बुद्धी विसरतो, असा मूर्ख मायेच्या जाळ्यात कसा भ्रमून गेला आहे, हे पाहावे.

सांग नरदेह जोडलें । आणी परमार्थबुद्धि विसर्ले । तें मूर्ख कैसें भ्रमलें । मायाजाळीं ॥ ३३॥

Having obtained a complete, healthy human body, and yet forgetting the resolve toward the ultimate truth — see how such a fool has become utterly entangled and deluded in the web of maya.

मृत्तिका खाणोन घर केलें । तें माझें ऐसें दृढ कल्पिलें । परी तें बहुतांचें हें कळलें । नाहींच तयासी ॥ ३४॥

मातीत खणून त्याने घर बांधले, आणि ते 'माझेच' आहे असे दृढपणे मानले. पण ते घर खरे तर पुष्कळ जीवांचेही आहे, हे मात्र त्याला कळलेच नाही.

मृत्तिका खाणोन घर केलें । तें माझें ऐसें दृढ कल्पिलें । परी तें बहुतांचें हें कळलें । नाहींच तयासी ॥ ३४॥

He digs into the earth and builds himself a house, firmly believing it is 'his own.' But that it in fact belongs to countless other creatures too — this he has never realized at all.

मुष्यक म्हणती घर आमुचें । पाली म्हणती घर आमुचें । मक्षिका म्हणती घर आमुचें । निश्चयेंसीं ॥ ३५॥

उंदीर म्हणतात हे घर आमचेच आहे, पाली म्हणतात हे घर आमचेच आहे, आणि माश्याही निश्चितपणे म्हणतात हे घर आमचेच आहे.

मुष्यक म्हणती घर आमुचें । पाली म्हणती घर आमुचें । मक्षिका म्हणती घर आमुचें । निश्चयेंसीं ॥ ३५॥

Mice say this house is ours; lizards say this house is ours; and flies too declare, quite certainly, that this house is theirs.

कांतण्या म्हणती घर आमुचें । मुंगळे म्हणती घर आमुचें । मुंग्या म्हणती घर आमुचें । निश्चयेंसीं ॥ ३६॥

कोळी (कांतण्या) म्हणतात हे घर आमचेच आहे, मोठ्या मुंग्या म्हणतात हे घर आमचेच आहे, आणि सामान्य मुंग्याही निश्चितपणे तेच म्हणतात.

कांतण्या म्हणती घर आमुचें । मुंगळे म्हणती घर आमुचें । मुंग्या म्हणती घर आमुचें । निश्चयेंसीं ॥ ३६॥

Spiders say this house is ours; large ants say this house is ours; and small ants too declare, quite certainly, that this house is theirs.

विंचू म्हणती आमुचें घर । सर्प म्हणती आमुचें घर । झुरळें म्हणती आमुचें घर । निश्चयेंसीं ॥ ३७॥

विंचू म्हणतात हे घर आमचेच आहे, साप म्हणतात हे घर आमचेच आहे, आणि झुरळेही निश्चितपणे तेच म्हणतात.

विंचू म्हणती आमुचें घर । सर्प म्हणती आमुचें घर । झुरळें म्हणती आमुचें घर । निश्चयेंसीं ॥ ३७॥

Scorpions say this house is ours; snakes say this house is ours; and cockroaches too declare, quite certainly, that this house is theirs.

भ्रमर म्हणती आमुचें घर । भिंगोर्या म्हणती आमुचें घर । आळीका म्हणती आमुचें घर । काष्ठामधें ॥ ३८॥

भुंगे म्हणतात हे घर आमचेच आहे, भिंगोऱ्या (एक प्रकारचे कीटक) म्हणतात हे घर आमचेच आहे, आणि लाकडातील अळ्याही म्हणतात हे लाकूड आमचेच आहे.

भ्रमर म्हणती आमुचें घर । भिंगोर्या म्हणती आमुचें घर । आळीका म्हणती आमुचें घर । काष्ठामधें ॥ ३८॥

Bumblebees say this house is ours; certain wood-boring insects say this house is ours; and grubs living within the timber itself say this wood is theirs.

मार्जरें म्हणती आमुचें घर । श्वानें म्हणती आमुचें घर । मुंगसें म्हणती आमुचें घर । निश्चयेंसीं ॥ ३९॥

मांजरे म्हणतात हे घर आमचेच आहे, कुत्री म्हणतात हे घर आमचेच आहे, आणि मुंगसेही निश्चितपणे तेच म्हणतात.

मार्जरें म्हणती आमुचें घर । श्वानें म्हणती आमुचें घर । मुंगसें म्हणती आमुचें घर । निश्चयेंसीं ॥ ३९॥

Cats say this house is ours; dogs say this house is ours; and mongooses too declare, quite certainly, that this house is theirs.

पुंगळ म्हणती आमुचें घर । वाळव्या म्हणती आमुचें घर । पिसुवा म्हणती आमुचें घर । निश्चयेंसीं ॥ ४०॥

एक प्रकारचे किडे (पुंगळ) म्हणतात हे घर आमचेच आहे, वाळवी म्हणते हे घर आमचेच आहे, आणि पिसवाही निश्चितपणे तेच म्हणतात.

पुंगळ म्हणती आमुचें घर । वाळव्या म्हणती आमुचें घर । पिसुवा म्हणती आमुचें घर । निश्चयेंसीं ॥ ४०॥

Certain small insects say this house is ours; termites say this house is ours; and fleas too declare, quite certainly, that this house is theirs.

ढेकुण म्हणती आमुचें घर । चांचण्या म्हणती आमुचें घर । घुंगर्डी म्हणती आमुचें घर । निश्चयेंसीं ॥ ४१॥

ढेकूण म्हणतात हे घर आमचेच आहे, चिलटे म्हणतात हे घर आमचेच आहे, आणि आणखी एक प्रकारचा किडा म्हणतो हे घर निश्चितच आमचे आहे.

ढेकुण म्हणती आमुचें घर । चांचण्या म्हणती आमुचें घर । घुंगर्डी म्हणती आमुचें घर । निश्चयेंसीं ॥ ४१॥

Bedbugs say this house is ours; small biting gnats say this house is ours; and yet another kind of small creature declares, quite certainly, that this house is theirs.

पिसोळे म्हणती आमुचें घर । गांधेले म्हणती आमुचें घर । सोट म्हणती आमुचें घर । आणी गोंवी ॥ ४२॥

पिसोळे (कीटकांचा एक प्रकार) म्हणतात हे घर आमचेच आहे, गांधीलमाशा म्हणतात हे घर आमचेच आहे, आणि सोट व गोंवी नावाचे कीटकही तेच म्हणतात.

पिसोळे म्हणती आमुचें घर । गांधेले म्हणती आमुचें घर । सोट म्हणती आमुचें घर । आणी गोंवी ॥ ४२॥

Certain biting insects say this house is ours; wasps say this house is ours; and other small creatures too claim this house belongs to them.

बहुत किड्यांचा जोजार । किती सांगावा विस्तार । समस्त म्हणती आमुचें घर । निश्चयेंसीं ॥ ४३॥

अशा असंख्य किड्यांची यादी किती सांगावी? हे सर्वच निश्चितपणे म्हणतात की हे घर आमचेच आहे.

बहुत किड्यांचा जोजार । किती सांगावा विस्तार । समस्त म्हणती आमुचें घर । निश्चयेंसीं ॥ ४३॥

How much more can one recount the endless multitude of such insects? All of them, quite certainly, declare that this house is their own.

पशु म्हणती आमुचें घर । दासी म्हणती आमुचें घर । घरीचीं म्हणती आमुचें घर । निश्चयेंसीं ॥ ४४॥

पाळीव पशू म्हणतात हे घर आमचेच आहे, दासी म्हणतात हे घर आमचेच आहे, आणि घरातील इतर माणसेही निश्चितपणे तेच म्हणतात.

पशु म्हणती आमुचें घर । दासी म्हणती आमुचें घर । घरीचीं म्हणती आमुचें घर । निश्चयेंसीं ॥ ४४॥

The household animals say this house is ours; the maidservants say this house is ours; and even the members of the household itself declare, quite certainly, that this house is theirs.

पाहुणे म्हणती आमुचें घर । मित्र म्हणती आमुचें घर । ग्रामस्त म्हणती आमुचें घर । निश्चयेंसीं ॥ ४५॥

पाहुणे म्हणतात हे घर आमचेच आहे, मित्र म्हणतात हे घर आमचेच आहे, आणि गावकरीही निश्चितपणे तेच म्हणतात.

पाहुणे म्हणती आमुचें घर । मित्र म्हणती आमुचें घर । ग्रामस्त म्हणती आमुचें घर । निश्चयेंसीं ॥ ४५॥

Guests say this house is ours; friends say this house is ours; and even fellow villagers declare, quite certainly, that this house is theirs.

तश्कर म्हणती आमुचें घर । राजकी म्हणती आमुचें घर । आग्न म्हणती आमुचें घर । भस्म करूं ॥ ४६॥

चोर म्हणतात हे घर आमचेच आहे (लुटण्यासाठी), राजाचे लोक म्हणतात हे घर आमचेच आहे (करवसुलीसाठी), आणि आगही म्हणते हे घर आमचेच आहे, कारण मी याला जाळून भस्म करीन.

तश्कर म्हणती आमुचें घर । राजकी म्हणती आमुचें घर । आग्न म्हणती आमुचें घर । भस्म करूं ॥ ४६॥

Thieves say this house is ours (to plunder); the king's officials say this house is ours (to tax); and fire itself says this house is mine — for I shall reduce it to ashes.

समस्त म्हणती घर माझें । हें मूर्खहि म्हणे माझें माझें । सेवट जड जालें वोझें । टाकिला देश ॥ ४७॥

अशा प्रकारे सर्वजण 'हे घर माझेच' असे म्हणतात, आणि तो मूर्खही 'माझे माझे' असेच म्हणत राहतो. शेवटी ते ओझे त्याला जड झाले आणि त्याला तो देशच सोडून जावे लागले.

समस्त म्हणती घर माझें । हें मूर्खहि म्हणे माझें माझें । सेवट जड जालें वोझें । टाकिला देश ॥ ४७॥

Thus everyone says 'this house is mine,' and that foolish person too keeps saying 'mine, mine.' In the end, the burden became too heavy, and he had to abandon that place altogether.

अवघीं घरें भंगलीं । गांवांची पांढरी पडिली । मग तें गृहीं राहिलीं । आरण्यस्वापदें ॥ ४८॥

सर्व घरे मोडकळीस आली, गावाची पांढरी (उजाड जमीन) झाली. मग त्या घरांमध्ये रानटी हिंस्र पशूच राहू लागले.

अवघीं घरें भंगलीं । गांवांची पांढरी पडिली । मग तें गृहीं राहिलीं । आरण्यस्वापदें ॥ ४८॥

All the houses fell into ruin, and the village became barren wasteland. Then it was wild forest beasts that came to live in those very houses.

किडा मुंगी वाळवी मूषक । त्यांचेंच घर हें निश्चयात्मक । हें प्राणी बापुडें मूर्ख । निघोन गेलें ॥ ४९॥

किडे, मुंग्या, वाळवी, उंदीर - यांचेच खरे तर हे घर आहे, हे निश्चित सत्य आहे. आणि तो बिचारा मूर्ख माणूस मात्र हे न कळताच निघून गेला.

किडा मुंगी वाळवी मूषक । त्यांचेंच घर हें निश्चयात्मक । हें प्राणी बापुडें मूर्ख । निघोन गेलें ॥ ४९॥

Insects, ants, termites, mice — this house truly and certainly belongs to them. And that poor, foolish man, never realizing this, has simply departed and gone.

ऐसी गृहांची स्थिती । मिथ्या आली आत्मप्रचीती । जन्म दों दिसांची वस्ती । कोठें तरी करावी ॥ ५०॥

अशी ही घरांची खरी स्थिती आहे, आणि हे मिथ्यत्व स्वतःच्या अनुभवातूनही उमगते. हा जन्म म्हणजे दोन दिवसांचीच वस्ती आहे, ती कुठेतरी करावीच लागते.

ऐसी गृहांची स्थिती । मिथ्या आली आत्मप्रचीती । जन्म दों दिसांची वस्ती । कोठें तरी करावी ॥ ५०॥

Such is the true condition of houses, and this transience can be verified through one's own direct experience. This life is but a two-day stay, which must be spent somewhere or other.

देह म्हणावें आपुलें । तरी हें बहुतांकारणें निर्मिलें । प्राणीयांच्या माथां घर केलें । वा मस्तकीं भक्षिती ॥ ५१॥

हा देह आपला आहे असे म्हणावे, तर हा देहही अनेक जीवांसाठीच निर्माण झाला आहे - काही जीव तर माणसाच्या डोक्यावरच घर करतात किंवा मस्तकावरच त्याला खातात.

देह म्हणावें आपुलें । तरी हें बहुतांकारणें निर्मिलें । प्राणीयांच्या माथां घर केलें । वा मस्तकीं भक्षिती ॥ ५१॥

One might call this body one's own, yet even this body has been made for the benefit of many other creatures — some make their home right on a person's head, and some feed directly upon the scalp itself.

रोमेमुळी किडे भक्षिती । खांडुक जाल्यां किडे पडती । पोटामध्ये जंत होती । प्रत्यक्ष प्राणियांच्या ॥ ५२॥

केसांच्या मुळाशी किडे (उवा) खातात, खरूज झाल्यास त्यातही किडे पडतात, आणि प्रत्यक्ष प्राण्यांच्या पोटातही जंत (कृमी) होतात.

रोमेमुळी किडे भक्षिती । खांडुक जाल्यां किडे पडती । पोटामध्ये जंत होती । प्रत्यक्ष प्राणियांच्या ॥ ५२॥

Lice feed at the roots of the hair; when scabies afflicts the skin, worms breed in it too; and within the very stomachs of living creatures, intestinal worms actually arise.

कीड लागे दांतासी । कीड लागे डोळ्यांसी । कीड लागे कर्णासी । आणी गोमाशा भरती ॥ ५३॥

दातांना कीड लागते, डोळ्यांनाही कीड लागते, कानांनाही कीड लागते, आणि माश्याही जखमांवर भरून राहतात.

कीड लागे दांतासी । कीड लागे डोळ्यांसी । कीड लागे कर्णासी । आणी गोमाशा भरती ॥ ५३॥

Decay and infestation afflict the teeth, the eyes, and the ears alike, and flies too swarm and settle upon the body's afflicted parts.

गोचिड अशुद्ध सेविती । चामवा मांसांत घुसती । पिसोळे चाऊन पळती । अकस्मात ॥ ५४॥

गोचिडी अशुद्ध रक्त शोषतात, चिलटे मांसात घुसतात, आणि पिसू चावून अचानक पळून जातात.

गोचिड अशुद्ध सेविती । चामवा मांसांत घुसती । पिसोळे चाऊन पळती । अकस्मात ॥ ५४॥

Ticks feed on the impure blood; certain biting insects burrow into the flesh; and fleas bite and then suddenly leap away.

भोंगें गांधेंलें चाविती । गोंबी जळवा अशुद्ध घेती । विंचू सर्प दंश करिती । कानटें फुर्सीं ॥ ५५॥

भुंगे व गांधीलमाशा चावतात, गोंबी व जळवा अशुद्ध रक्त शोषतात, आणि विंचू, साप, कानटे, फुरसे हे दंश करतात.

भोंगें गांधेंलें चाविती । गोंबी जळवा अशुद्ध घेती । विंचू सर्प दंश करिती । कानटें फुर्सीं ॥ ५५॥

Bumblebees and wasps sting and bite; leeches and similar creatures suck out impure blood; and scorpions, snakes, and various venomous serpents inflict their bites.

जन्मून देह पाळिलें । तें अकस्मात व्याघ्रें नेलें । कां तें लांडगींच भक्षिलें । बळात्कारें ॥ ५६॥

जन्माला येऊन जे शरीर इतक्या काळजीने पाळले-पोसले, तेच शरीर अचानक वाघाने नेले, किंवा लांडग्यांनी बळजबरीने खाऊन टाकले.

जन्मून देह पाळिलें । तें अकस्मात व्याघ्रें नेलें । कां तें लांडगींच भक्षिलें । बळात्कारें ॥ ५६॥

The very body that one nurtured so carefully after birth is suddenly seized and carried off by a tiger, or torn apart and devoured by force by wolves.

मूषकें मार्जरें दंश करिती । स्वानें अश्वें लोले तोडिती । रीसें मर्कटें मारिती । कासावीस करूनी ॥ ५७॥

उंदीर व मांजरे चावतात, कुत्री व घोडे लचके तोडतात, आणि अस्वले व माकडे कासावीस करून मारतात.

मूषकें मार्जरें दंश करिती । स्वानें अश्वें लोले तोडिती । रीसें मर्कटें मारिती । कासावीस करूनी ॥ ५७॥

Rats and cats bite; dogs and horses tear off pieces of flesh; and bears and monkeys attack, leaving one writhing in agony before killing.

उष्टरें डसोन इचलिती । हस्थी चिर्डून टाकिती । वृषभ टोचून मारिती । अकस्मात ॥ ५८॥

उंट चावून झटके देतात, हत्ती चिरडून टाकतात, आणि बैल शिंगाने टोचून अचानक मारतात.

उष्टरें डसोन इचलिती । हस्थी चिर्डून टाकिती । वृषभ टोचून मारिती । अकस्मात ॥ ५८॥

Camels bite and jerk about violently; elephants crush and trample; and bulls suddenly gore and kill with their horns.

तश्कर तडतडां तोडिती । भूतें झडपोन मारिती । असो या देहाची स्थिती । ऐसी असे ॥ ५९॥

चोर वेगाने तोडून (मारून) टाकतात, भूतबाधा झडप घालून मारते. असो, या देहाची स्थिती अशी विदारक आहे.

तश्कर तडतडां तोडिती । भूतें झडपोन मारिती । असो या देहाची स्थिती । ऐसी असे ॥ ५९॥

Thieves swiftly cut a person down; evil spirits pounce and kill. Enough said — such, in truth, is the precarious condition of this body.

ऐसें शरीर बहुतांचें । मूर्ख म्हणे आमुचें । परंतु खाजें जिवांचें । तापत्रैं बोलिलें ॥ ६०॥

असे हे शरीर खरे तर पुष्कळ जीवांचेच आहे, तरीही मूर्ख माणूस त्याला 'माझे' म्हणतो. पण हे शरीर तर अनेक जीवांचे खाद्यच आहे, असे त्रिविध तापांच्या संदर्भातही सांगितले गेले आहे.

ऐसें शरीर बहुतांचें । मूर्ख म्हणे आमुचें । परंतु खाजें जिवांचें । तापत्रैं बोलिलें ॥ ६०॥

Such is this body, truly belonging to countless other creatures, yet the fool still calls it 'mine.' In truth it is merely food for many living beings — this too has been said in discussions of the threefold afflictions of life.

देह परमार्थीं लाविलें । तरीच याचें सार्थक जालें । नाहीं तरी हें वेर्थची गेलें । नाना आघातें मृत्यपंथें ॥ ६१॥

जर हा देह परमार्थासाठी वापरला, तरच त्याचे सार्थक होते; नाहीतर विविध आघातांनी मृत्यूच्या मार्गाने तो व्यर्थच निघून जातो.

देह परमार्थीं लाविलें । तरीच याचें सार्थक जालें । नाहीं तरी हें वेर्थची गेलें । नाना आघातें मृत्यपंथें ॥ ६१॥

Only if this body is devoted to the pursuit of the ultimate truth does it become truly worthwhile; otherwise, through one calamity or another, it simply passes away in vain along the path of death.

असो जे प्रपंचिक मूर्ख । ते काये जाणती परमार्थसुख । त्या मूर्खांचें लक्षण कांहीं येक । पुढे बोलिलें असे ॥ ६२॥

असो, जे संसारात गुंतलेले मूर्ख आहेत, त्यांना परमार्थाचे सुख काय कळणार? अशा मूर्खांची काही लक्षणे पुढील भागात सांगितली आहेत.

असो जे प्रपंचिक मूर्ख । ते काये जाणती परमार्थसुख । त्या मूर्खांचें लक्षण कांहीं येक । पुढे बोलिलें असे ॥ ६२॥

Enough of this. What can those fools, entangled merely in worldly life, ever know of the joy of the ultimate truth? Some of the characteristic marks of such fools are described further on, in what follows.