आतां वंदीन सज्जन । जे परमार्थाचें अधिष्ठान । जयांचेनि गुह्यज्ञान । प्रगटे जनीं ॥ १॥

आता मी सज्जनांना (संतांना) वंदन करतो, जे परमार्थाचे आधारस्थान आहेत, आणि ज्यांच्यामुळे गूढ ज्ञान लोकांमध्ये प्रगट होते.

आतां वंदीन सज्जन । जे परमार्थाचें अधिष्ठान । जयांचेनि गुह्यज्ञान । प्रगटे जनीं ॥ १॥

Now I bow to the saints, the foundation of the spiritual path, through whom hidden, esoteric knowledge becomes revealed to people.

जे वस्तु परम दुल्लभ । जयेचा अलभ्य लाभ । तेंचि होये सुल्लभ । संतसंगेकरूनी ॥ २॥

जी वस्तू (आत्मतत्त्व) अत्यंत दुर्मिळ आहे, जिचा लाभ मिळणे जवळजवळ अशक्य आहे, तीच वस्तू संतांच्या संगतीने सहज सुलभ होते.

जे वस्तु परम दुल्लभ । जयेचा अलभ्य लाभ । तेंचि होये सुल्लभ । संतसंगेकरूनी ॥ २॥

That reality (the Self) which is extremely rare, whose attainment seems almost impossible, becomes easily accessible through the company of saints.

वस्तु प्रगटचि असे । पाहातां कोणासीच न दिसे । नाना साधनीं सायासें । न पडे ठाईं ॥ ३॥

ती वस्तू (आत्मतत्त्व) प्रत्यक्ष प्रगटच आहे, तरी पाहू गेल्यास कोणालाच दिसत नाही. अनेक साधने करूनही, कष्ट करूनही ती सापडत नाही.

वस्तु प्रगटचि असे । पाहातां कोणासीच न दिसे । नाना साधनीं सायासें । न पडे ठाईं ॥ ३॥

That reality is right there, plainly manifest, yet when one looks for it, it is seen by no one. However hard one strives through countless spiritual practices, it cannot be found.

जेथें परिक्षवंत ठकले । नांतरी डोळसचि अंध जाले । पाहात असताअंचि चुकले । निजवस्तूसी ॥ ४॥

जेथे परीक्षवंत (कसोटी पाहणारे ज्ञानी) फसले, आणि डोळस असूनही आंधळे झाले, तेथे पाहत असतानाच त्यांना खरी वस्तू (आत्मतत्त्व) चुकली.

जेथें परिक्षवंत ठकले । नांतरी डोळसचि अंध जाले । पाहात असताअंचि चुकले । निजवस्तूसी ॥ ४॥

There, even the most discerning experts have been deceived, and those with sight have effectively become blind; even while looking straight at it, they missed the true reality altogether.

हें दीपाचेनि दिसेना । नाना प्रकाशें गवसेना । नेत्रांजनेंहि वसेना । दृष्टीपुढें ॥ ५॥

हे तत्त्व दिव्याच्या प्रकाशाने दिसत नाही, कोणत्याही प्रकाराने सापडत नाही, आणि डोळ्यांत काजळ घालूनही ते दृष्टीसमोर येत नाही.

हें दीपाचेनि दिसेना । नाना प्रकाशें गवसेना । नेत्रांजनेंहि वसेना । दृष्टीपुढें ॥ ५॥

This reality cannot be seen by the light of a lamp, cannot be found by any kind of illumination, and even with medicinal eye-ointment it does not come before one's sight.

सोळां कळी पूर्ण शशी । दाखवू शकेना वस्तूसी । तीव्र आदित्य कळारासी । तोहि दाखवीना ॥ ६॥

पूर्ण सोळा कलांचा चंद्रही ती वस्तू दाखवू शकत नाही, आणि तीव्र तेजाने भरलेला सूर्यही ती दाखवू शकत नाही.

सोळां कळी पूर्ण शशी । दाखवू शकेना वस्तूसी । तीव्र आदित्य कळारासी । तोहि दाखवीना ॥ ६॥

Not even the full moon with all its sixteen digits can reveal that reality, nor can the intensely radiant sun show it either.

जया सुर्याचेनि प्रकाशें । ऊर्णतंतु तोहि दिसे । नाना सूक्ष्म पदार्थ भासे । अणुरेणादिक ॥ ७॥

ज्या सूर्याच्या प्रकाशाने कोळ्याच्या जाळ्याचा बारीक धागाही दिसतो, आणि अणुरेणूइतक्या सूक्ष्म वस्तूही भासतात.

जया सुर्याचेनि प्रकाशें । ऊर्णतंतु तोहि दिसे । नाना सूक्ष्म पदार्थ भासे । अणुरेणादिक ॥ ७॥

By whose light even the finest spider's thread becomes visible, and the subtlest of things, down to atoms and particles, appear to view.

चिरलें वाळाग्र तेंहि प्रकासी । परी तो दाखवीना वस्तूसी । तें जयाचेनि साधकांसी । प्राप्त होये ॥ ८॥

अगदी केसाचे चिरलेले टोकसुद्धा जो सूर्यप्रकाश दाखवतो, तोही मात्र ती (आत्म) वस्तू दाखवू शकत नाही. पण संतांच्या संगतीनेच साधकांना ती वस्तू प्राप्त होते.

चिरलें वाळाग्र तेंहि प्रकासी । परी तो दाखवीना वस्तूसी । तें जयाचेनि साधकांसी । प्राप्त होये ॥ ८॥

Even the split tip of a hair is illuminated by that sunlight, yet even the sun cannot reveal that reality. It is only through saints that seekers come to attain it.

जेथें आक्षेप आटले । जेथें प्रेत्न प्रस्तावले । जेथें तर्क मंदावले । तर्कितां निजवस्तूसी ॥ ९॥

जेथे सर्व आक्षेप निष्फळ ठरतात, जेथे प्रयत्नांचाही काही उपयोग होत नाही, आणि जेथे त्या आत्मवस्तूचा तर्काने शोध घेऊ गेल्यास तर्कही मंदावतो (थकतो).

जेथें आक्षेप आटले । जेथें प्रेत्न प्रस्तावले । जेथें तर्क मंदावले । तर्कितां निजवस्तूसी ॥ ९॥

There, all objections prove futile, effort itself becomes useless, and even reasoning falters and grows weak when one tries to grasp that inner reality through logic alone.

वळे विवेकाची वेगडी । पडे शब्दाची बोबडी । जेथें मनाची तांतडी । कामा नये ॥ १०॥

तेथे विवेकाचीही मर्यादा येते, शब्दांचीही बोबडी वळते (शब्द अपुरे पडतात), आणि तेथे मनाची घाई-गडबडही उपयोगी पडत नाही.

वळे विवेकाची वेगडी । पडे शब्दाची बोबडी । जेथें मनाची तांतडी । कामा नये ॥ १०॥

There, even discernment reaches its limit, words themselves stammer and fall short, and there the mind's haste is of no avail either.

जो बोलकेपणें विशेष । सहस्र मुखांचा जो शेष । तोहि सिणला निःशेष । वस्तु न संगवे ॥ ११॥

बोलण्याच्या कौशल्यात विशेष असलेला, हजार मुखे असलेला शेषनागसुद्धा त्या वस्तूचे वर्णन करताना पूर्णपणे थकून गेला, तरी ती वस्तू त्यालाही वर्णन करता आली नाही.

जो बोलकेपणें विशेष । सहस्र मुखांचा जो शेष । तोहि सिणला निःशेष । वस्तु न संगवे ॥ ११॥

Even Shesha, the thousand-hooded serpent, exceptionally gifted in speech, grew utterly exhausted, yet even he could not manage to describe that reality.

वेदे प्रकाशिलें सर्वही । वेदविरहित कांहीं नाहीं । तो वेद कोणासही । दाखवूं सकेना ॥ १२॥

वेदाने सर्वच काही प्रकाशित केले आहे, वेदाशिवाय काहीच नाही; पण तो वेदही ती वस्तू कोणालाही दाखवू शकत नाही.

वेदे प्रकाशिलें सर्वही । वेदविरहित कांहीं नाहीं । तो वेद कोणासही । दाखवूं सकेना ॥ १२॥

The Veda has illumined everything; nothing exists apart from the Veda. Yet even the Veda itself is unable to show that reality to anyone.

तेचि वस्तु संतसंगें । स्वानुभवें कळों लागे । त्याचा महिमा वचनीं सांगे । ऐसा कवणु ॥ १३॥

तीच वस्तू संतांच्या संगतीने स्वानुभवाने कळू लागते. पण तिचा महिमा शब्दांत सांगू शकेल असा कोण आहे?

तेचि वस्तु संतसंगें । स्वानुभवें कळों लागे । त्याचा महिमा वचनीं सांगे । ऐसा कवणु ॥ १३॥

Yet that very reality begins to be known through one's own direct experience, by the company of saints. But who is there who could ever put its glory fully into words?

विचित्र कळा ये मायेची । परी वोळखी न संगवे वस्तूची । मायातीता अनंताची । संत सोये सांगती ॥ १४॥

मायेची कला विचित्र आहे, पण तिच्यामुळे त्या वस्तूची खरी ओळख होत नाही. मायेच्या पलीकडे असलेल्या त्या अनंत तत्त्वाचा मार्ग फक्त संतच सांगू शकतात.

विचित्र कळा ये मायेची । परी वोळखी न संगवे वस्तूची । मायातीता अनंताची । संत सोये सांगती ॥ १४॥

The workings of maya are wondrous indeed, yet they do not yield true recognition of that reality. Only the saints can point the way to that infinite truth which lies beyond maya.

वस्तूसी वर्णिलें नवचे । तेंचि स्वरूप संतांचें । या कारणे वचनाचें । कार्य नाही ॥ १५॥

जी वस्तू शब्दांत वर्णन करता येत नाही, तेच खरे स्वरूप संतांचे आहे. म्हणून तेथे शब्दांचे काहीच कार्य उरत नाही.

वस्तूसी वर्णिलें नवचे । तेंचि स्वरूप संतांचें । या कारणे वचनाचें । कार्य नाही ॥ १५॥

That which cannot be described in words is precisely the true nature of the saints themselves. For this very reason, words have no real function there.

संत आनंदाचें स्थळ । संत सुखचि केवळ । नाना संतोषाचें मूळ । ते हे संत ॥ १६॥

संत हे आनंदाचे स्थान आहेत, संत म्हणजे केवळ सुखच आहेत, आणि विविध प्रकारच्या संतोषाचे मूळही हे संतच आहेत.

संत आनंदाचें स्थळ । संत सुखचि केवळ । नाना संतोषाचें मूळ । ते हे संत ॥ १६॥

Saints are the very abode of bliss; saints are pure joy itself; and these saints are the root of every kind of contentment.

संत विश्रांतीची विश्रांती । संत तृप्तीची निजतृप्ती । नांतरी भक्तीची फळश्रुती । ते हे संत ॥ १७॥

संत हे विश्रांतीचीही विश्रांती आहेत, संत हे तृप्तीचीही खरी तृप्ती आहेत, आणि हेच संत भक्तीचे खरे फळ आहेत.

संत विश्रांतीची विश्रांती । संत तृप्तीची निजतृप्ती । नांतरी भक्तीची फळश्रुती । ते हे संत ॥ १७॥

Saints are rest beyond all rest; saints are the deepest fulfillment of fulfillment itself; and these very saints are the true fruit of devotion.

संत धर्माचें धर्मक्षेत्र । संत स्वरूपाचें सत्पात्र । नांतरी पुण्याची पवित्र । पुण्यभूमी ॥ १८॥

संत हे धर्माचे खरे क्षेत्र आहेत, संत हे आत्मस्वरूपाचे योग्य पात्र आहेत, आणि तेच पुण्याची पवित्र भूमी आहेत.

संत धर्माचें धर्मक्षेत्र । संत स्वरूपाचें सत्पात्र । नांतरी पुण्याची पवित्र । पुण्यभूमी ॥ १८॥

Saints are the very field of righteousness; saints are the fit vessel of the true Self; and they are the sacred, meritorious ground of all virtue.

संत समाधीचें मंदिर । संत विवेकाचें भांडार । नांतरी बोलिजे माहेर । सायोज्यमुक्तीचें ॥ १९॥

संत हे समाधीचे मंदिर आहेत, संत हे विवेकाचे भांडार आहेत, आणि तेच सायुज्यमुक्तीचे माहेर (उगमस्थान) म्हणून ओळखले जातात.

संत समाधीचें मंदिर । संत विवेकाचें भांडार । नांतरी बोलिजे माहेर । सायोज्यमुक्तीचें ॥ १९॥

Saints are the temple of samadhi; saints are the treasury of discernment; and they are spoken of as the very homeland of ultimate liberation.

संत सत्याचा निश्चयो । संत सार्थकाचा जयो । संतप्राप्तीचा समयो । सिद्धरूप ॥ २०॥

संत हेच सत्याचा निश्चय आहेत, संत हेच जीवन सार्थक होण्याचा विजय आहेत, आणि संतांची प्राप्ती होण्याचा क्षण म्हणजेच सिद्धावस्था होय.

संत सत्याचा निश्चयो । संत सार्थकाचा जयो । संतप्राप्तीचा समयो । सिद्धरूप ॥ २०॥

Saints are the very certainty of truth; saints are the triumph of a fulfilled life; and the moment one attains saints is itself the attainment of perfection.

मोक्षश्रिया आळंकृत । ऐसे हे संत श्रीमंत । जीव दरिद्री असंख्यात । नृपती केले ॥ २१॥

मोक्षरूपी लक्ष्मीने अलंकृत असलेले हे संत खरोखर श्रीमंत आहेत. त्यांनी असंख्य दरिद्री जीवांना राजा बनवले आहे.

मोक्षश्रिया आळंकृत । ऐसे हे संत श्रीमंत । जीव दरिद्री असंख्यात । नृपती केले ॥ २१॥

Adorned with the wealth of liberation, these saints are the truly rich ones. They have made countless poverty-stricken souls into kings.

जे समर्थपणें उदार । जे कां अत्यंत दानशूर । तयांचेनि हा ज्ञानविचार । दिधला न वचे ॥ २२॥

जे लोक सामर्थ्याने उदार आहेत आणि अत्यंत दानशूर आहेत, त्यांनाही हा ज्ञानविचार (आत्मज्ञान) दान करता येत नाही.

जे समर्थपणें उदार । जे कां अत्यंत दानशूर । तयांचेनि हा ज्ञानविचार । दिधला न वचे ॥ २२॥

Even those who are powerfully generous and supremely charitable are unable to give this gift of true spiritual knowledge to anyone.

माहांराजे चक्रवर्ती । जाले आहेत पुढें होती । परंतु कोणी सायोज्यमुक्ती । देणार नाहीं ॥ २३॥

मोठमोठे चक्रवर्ती राजे होऊन गेले, आहेत आणि पुढेही होतील; पण त्यांच्यापैकी कोणीही सायुज्यमुक्ती देऊ शकणार नाही.

माहांराजे चक्रवर्ती । जाले आहेत पुढें होती । परंतु कोणी सायोज्यमुक्ती । देणार नाहीं ॥ २३॥

Great emperors have existed, exist now, and will continue to exist in the future; but none of them can ever grant the gift of ultimate liberation.

जें त्रैलोकीं नाहीं दान । तें करिती संतसज्जन । तयां संतांचें महिमान । काय म्हणौनी वर्णावें ॥ २४॥

जे दान त्रैलोक्यात कोणीही करू शकत नाही, तेच दान संतसज्जन करतात. अशा संतांचा महिमा काय म्हणून वर्णन करावा?

जें त्रैलोकीं नाहीं दान । तें करिती संतसज्जन । तयां संतांचें महिमान । काय म्हणौनी वर्णावें ॥ २४॥

That gift which cannot be given by anyone in all the three worlds is precisely what these saints give. How, then, can one adequately describe the glory of such saints?

जें त्रैलोक्याहून वेगळें । जें वेदश्रुतीसी नाकळे । तेंचि जयांचेनि वोळे । परब्रह्म अंतरीं ॥ २५॥

जे त्रैलोक्याहून वेगळे आहे, जे वेद-श्रुतींनाही कळत नाही, तेच परब्रह्म संतांच्या कृपेने साधकाच्या अंतःकरणात प्रगट होते.

जें त्रैलोक्याहून वेगळें । जें वेदश्रुतीसी नाकळे । तेंचि जयांचेनि वोळे । परब्रह्म अंतरीं ॥ २५॥

That which is entirely other than the three worlds, which even the Vedas and Shrutis cannot fathom — it is precisely that supreme Brahman which, through these saints, comes to reveal itself within one's own heart.

ऐसी संतांची महिमा । बोलिजे तितुकी उणी उपमा । जयांचेनि मुख्य परमात्मा । प्रगट होये ॥ २६॥

अशी ही संतांची महिमा आहे की, त्याबद्दल कितीही सांगितले तरी प्रत्येक उपमा अपुरीच पडते, कारण त्यांच्यामुळेच साक्षात परमात्मा प्रगट होतो.

ऐसी संतांची महिमा । बोलिजे तितुकी उणी उपमा । जयांचेनि मुख्य परमात्मा । प्रगट होये ॥ २६॥

Such is the glory of saints that however much one describes it, every comparison falls short — for it is through them that the Supreme Self himself becomes manifest.