आतां वंदूं कवेश्वर । शब्दसृष्टीचे ईश्वर । नांतरी हे परमेश्वर । वेदावतारी ॥ १॥

आता मी कवीश्वरांना (श्रेष्ठ कवींना) वंदन करतो, जे शब्दसृष्टीचे ईश्वरच आहेत, किंवा जणू परमेश्वराचेच वेदरूपी अवतार आहेत.

आतां वंदूं कवेश्वर । शब्दसृष्टीचे ईश्वर । नांतरी हे परमेश्वर । वेदावतारी ॥ १॥

Now I bow to the great poets, who are the very lords of the realm of words — or as if they are incarnations of God himself in the form of the Vedas.

कीं हे सरस्वतीचें निजस्थान । कीं हे नाना कळांचें जीवन । नाना शब्दांचें भुवन । येथार्थ होये ॥ २॥

किंवा हे सरस्वतीचेच खरे निवासस्थान आहेत, किंवा हे विविध कलांचे जीवनतत्त्व आहेत, आणि नाना शब्दांचे खरे भुवन (घर) तेच आहेत.

कीं हे सरस्वतीचें निजस्थान । कीं हे नाना कळांचें जीवन । नाना शब्दांचें भुवन । येथार्थ होये ॥ २॥

Or they are the true abode of Saraswati herself, or the very lifeblood of countless arts, and they are truly the very home of all manner of words.

कीं हे पुरुषार्थाचें वैभव । कीं हे जगदीश्वराचें महत्व । नाना लाघवें सत्कीर्तीस्तव । निर्माण कवी ॥ ३॥

किंवा हे मानवी पुरुषार्थाचे वैभव आहेत, किंवा हे जगदीश्वराचेच माहात्म्य आहेत. सत्कीर्तीसाठी विविध युक्त्यांनी कवी निर्माण होतात.

कीं हे पुरुषार्थाचें वैभव । कीं हे जगदीश्वराचें महत्व । नाना लाघवें सत्कीर्तीस्तव । निर्माण कवी ॥ ३॥

Or they are the very splendor of human endeavor, or the very greatness of God himself. Poets come into being through many kinds of skillful artistry, for the sake of good and lasting fame.

कीं हे शब्दरत्नाचे सागर । कीं हे मुक्तांचे मुक्त सरोवर । नाना बुद्धीचे वैरागर । निर्माण जाले ॥ ४॥

किंवा हे शब्दरत्नांचे सागर आहेत, किंवा मुक्तमोत्यांचे सरोवर आहेत, आणि विविध प्रकारच्या बुद्धीच्या खाणीच जणू निर्माण झाल्या आहेत.

कीं हे शब्दरत्नाचे सागर । कीं हे मुक्तांचे मुक्त सरोवर । नाना बुद्धीचे वैरागर । निर्माण जाले ॥ ४॥

Or they are oceans of jewel-like words, or lakes brimming with pearls of freedom, having come into being as veritable mines of manifold intellect.

अध्यात्मग्रंथांची खाणी । कीं हे बोलिके चिंतामणी । नाना कामधेनूचीं दुभणीं । वोळलीं श्रोतयांसी ॥ ५॥

हे अध्यात्मग्रंथांच्या खाणी आहेत, किंवा जणू बोलणारे चिंतामणीच आहेत, आणि जणू कामधेनूचे दूधच श्रोत्यांसाठी वाहू लागले आहे.

अध्यात्मग्रंथांची खाणी । कीं हे बोलिके चिंतामणी । नाना कामधेनूचीं दुभणीं । वोळलीं श्रोतयांसी ॥ ५॥

They are veritable mines of spiritual texts, or speaking wish-fulfilling gems, and it is as if the milk of the wish-granting cow itself has begun to flow forth for the listeners.

कीं हे कल्पनेचे कल्पतरु । कीं हे मोक्षाचे मुख्य पडीभरु । नाना सायोज्यतेचे विस्तारु । विस्तारले ॥ ६॥

किंवा हे कल्पनाशक्तीचे कल्पवृक्ष आहेत, किंवा मोक्षाचे मुख्य आधारस्तंभ आहेत, आणि सायुज्यमुक्तीचा विस्तार त्यांच्यामुळेच विस्तारला आहे.

कीं हे कल्पनेचे कल्पतरु । कीं हे मोक्षाचे मुख्य पडीभरु । नाना सायोज्यतेचे विस्तारु । विस्तारले ॥ ६॥

Or they are wish-fulfilling trees of imagination, or the very chief pillars of liberation, through whom the expanse of ultimate union-liberation has spread far and wide.

कीं हा परलोकींचा निजस्वार्थु । कीं हा योगियांचा गुप्त पंथु । नाना ज्ञानियांचा परमार्थु । रूपासि आला ॥ ७॥

किंवा हा परलोकाचा खरा स्वार्थ (लाभ) आहे, किंवा हा योग्यांचा गुप्त मार्ग आहे, आणि ज्ञान्यांचा परमार्थच जणू मूर्तिमंत रूपाला आला आहे.

कीं हा परलोकींचा निजस्वार्थु । कीं हा योगियांचा गुप्त पंथु । नाना ज्ञानियांचा परमार्थु । रूपासि आला ॥ ७॥

Or this is the very true benefit of the world beyond, or the secret path of yogis, and it is as if the ultimate truth known to the wise has taken visible, tangible form.

कीं हे निरंजनाची खूण । कीं हे निर्गुणाची वोळखण । मायाविलक्षणाचे लक्षण । ते हे कवी ॥ ८॥

किंवा हे निरंजन (मायारहित) तत्त्वाची खूण आहेत, किंवा निर्गुण ब्रह्माची ओळख आहेत. मायेच्या विलक्षणतेचे लक्षण म्हणजेच हे कवी होत.

कीं हे निरंजनाची खूण । कीं हे निर्गुणाची वोळखण । मायाविलक्षणाचे लक्षण । ते हे कवी ॥ ८॥

Or they are the very mark of the stainless, undefiled reality, or the recognition of the attributeless Absolute. These poets are themselves the very mark of maya's wondrous, mysterious workings.

कीं हा श्रुतीचा भावगर्भ । कीं हा परमेश्वराचा अलभ्य लाभ । नातरी होये सुल्लभ । निजबोध कविरूपें ॥ ९॥

किंवा हा श्रुतींचा गर्भितार्थच आहे, किंवा परमेश्वराचा दुर्मिळ लाभच आहे, जो कवीच्या रूपाने सहज सुलभ होऊन प्राप्त होतो.

कीं हा श्रुतीचा भावगर्भ । कीं हा परमेश्वराचा अलभ्य लाभ । नातरी होये सुल्लभ । निजबोध कविरूपें ॥ ९॥

Or this is the very inner meaning contained within the Shrutis, or the otherwise-unattainable gift of God himself, which, taking the form of a poet, becomes readily accessible to all.

कवि मुमुक्षाचें अंजन । कवि साधकांचें साधन । कवि सिद्धांचें समाधान । निश्चयात्मक ॥ १०॥

कवी हे मुमुक्षूंसाठी (मोक्षेच्छूंसाठी) डोळ्यांतील अंजनासारखे आहेत, कवी हेच साधकांचे साधन आहेत, आणि कवी हेच सिद्धांचे निश्चयात्मक समाधान आहेत.

कवि मुमुक्षाचें अंजन । कवि साधकांचें साधन । कवि सिद्धांचें समाधान । निश्चयात्मक ॥ १०॥

The poet is like healing collyrium for the eyes of those seeking liberation; the poet is itself the very means for spiritual seekers; and the poet is the firm, settled contentment of the accomplished.

कवि स्वधर्माचा आश्रयो । कवि मनाचा मनोजयो । कवि धार्मिकाचा विनयो । विनयकर्ते ॥ ११॥

कवी हा स्वधर्माचा आश्रय आहे, कवी हाच मनावर विजय मिळवून देणारा आहे, आणि कवी हाच धार्मिक माणसाची विनम्रता घडवणारा आहे.

कवि स्वधर्माचा आश्रयो । कवि मनाचा मनोजयो । कवि धार्मिकाचा विनयो । विनयकर्ते ॥ ११॥

The poet is the very refuge of one's own righteous duty; the poet is the very conquest of the mind; and the poet is the one who cultivates humility in the righteous.

कवि वैराग्याचें संरक्षण । कवि भक्तांचें भूषण । नाना स्वधर्मरक्षण । ते हे कवी ॥ १२॥

कवी हा वैराग्याचे रक्षण करणारा आहे, कवी हे भक्तांचे भूषण आहेत, आणि विविध प्रकारे स्वधर्माचे रक्षण करणारेही हेच कवी आहेत.

कवि वैराग्याचें संरक्षण । कवि भक्तांचें भूषण । नाना स्वधर्मरक्षण । ते हे कवी ॥ १२॥

The poet safeguards dispassion; the poet is the very ornament of devotees; and it is these same poets who protect one's own righteous duty in countless ways.

कवि प्रेमळांची प्रेमळ स्थिती । कवि ध्यानस्थांची ध्यानमूर्ति । कवि उपासकांची वाड कीर्ती । विस्तारली ॥ १३॥

कवी हीच प्रेमळ भक्तांची प्रेमळ अवस्था आहे, कवी हीच ध्यानस्थांची ध्यानमूर्ती आहे, आणि उपासकांची विशाल कीर्तीही कवींच्याच द्वारे विस्तारली आहे.

कवि प्रेमळांची प्रेमळ स्थिती । कवि ध्यानस्थांची ध्यानमूर्ति । कवि उपासकांची वाड कीर्ती । विस्तारली ॥ १३॥

The poet is the very loving state of the loving devotee; the poet is the meditation-image of those absorbed in meditation; and it is through poets that the vast fame of worshippers has spread far and wide.

नाना साधनांचे मूळ । कवि नाना प्रेत्नांचें फळ । नाना कार्यसिद्धि केवळ । कविचेनि प्रसादें ॥ १४॥

कवी हे विविध साधनांचे मूळ आहेत, कवी हे विविध प्रयत्नांचे फळ आहेत, आणि विविध कार्यांची सिद्धीही केवळ कवीच्याच कृपाप्रसादाने प्राप्त होते.

नाना साधनांचे मूळ । कवि नाना प्रेत्नांचें फळ । नाना कार्यसिद्धि केवळ । कविचेनि प्रसादें ॥ १४॥

The poet is the very root of countless spiritual practices; the poet is the fruit of countless efforts; and the accomplishment of countless undertakings comes about only through the poet's grace.

आधीं कवीचा वाग्विळास । तरी मग श्रवणीं तुंबळे रस । कविचेनि मतिप्रकाश । कवित्वास होये ॥ १५॥

आधी कवीचा वाणीविलास (काव्यरचना) असतो, तेव्हाच श्रवणात रसाचा पूर आणि आनंद दाटतो. कवीच्याच बुद्धीच्या प्रकाशामुळे काव्यरचनाही घडते.

आधीं कवीचा वाग्विळास । तरी मग श्रवणीं तुंबळे रस । कविचेनि मतिप्रकाश । कवित्वास होये ॥ १५॥

First comes the poet's play of words, and only then does a flood of aesthetic delight fill the listener's ear. It is by the very light of the poet's own intellect that poetry itself comes into being.

कवि वित्पन्नाची योग्यता । कवि सामर्थ्यवंतांची सत्ता । कवि विचक्षणाची कुशळता । नाना प्रकारें ॥ १६॥

कवी हीच पंडितांची योग्यता आहे, कवी हीच सामर्थ्यवानांची सत्ता आहे, आणि कवी हीच चतुर लोकांची विविध प्रकारची कुशलताही आहे.

कवि वित्पन्नाची योग्यता । कवि सामर्थ्यवंतांची सत्ता । कवि विचक्षणाची कुशळता । नाना प्रकारें ॥ १६॥

The poet is the very worth of the learned; the poet is the very power of the mighty; and the poet is, in manifold ways, the very skill of the discerning.

कवि कवित्वाचा प्रबंध । कवि नाना धाटी मुद्रा छंद । कवि गद्यपद्यें भेदाभेद । पदत्रासकर्ते ॥ १७॥

कवी हाच काव्याची रचना करतो, कवी हाच विविध शैली, मुद्रा आणि छंद घडवतो, आणि गद्य-पद्यातील भेद व शब्दरचनेतील बारकावेही कवीच निर्माण करतो.

कवि कवित्वाचा प्रबंध । कवि नाना धाटी मुद्रा छंद । कवि गद्यपद्यें भेदाभेद । पदत्रासकर्ते ॥ १७॥

The poet composes the very structure of poetry; the poet shapes its many styles, forms, and metres; and it is the poet who creates the distinctions between prose and verse, along with all their subtle wordcraft.

कवि सृष्टीचा आळंकार । कवि लक्ष्मीचा शृंघार । सकळ सिद्धींचा निर्धार । ते हे कवी ॥ १८॥

कवी हाच सृष्टीचा अलंकार आहे, कवी हाच लक्ष्मीचा शृंगार आहे, आणि सर्व सिद्धींचा निश्चित आधारही हेच कवी आहेत.

कवि सृष्टीचा आळंकार । कवि लक्ष्मीचा शृंघार । सकळ सिद्धींचा निर्धार । ते हे कवी ॥ १८॥

The poet is the very ornament of creation; the poet is the very adornment of Lakshmi (wealth); and it is these poets who are the sure foundation of every accomplishment.

कवि सभेचें मंडण । कवि भाग्याचें भूषण । नान सुखाचें संरक्षण । ते हे कवी ॥ १९॥

कवी हाच सभेची शोभा वाढवतो, कवी हाच भाग्याचे भूषण आहे, आणि विविध प्रकारच्या सुखाचे रक्षणकर्तेही हेच कवी आहेत.

कवि सभेचें मंडण । कवि भाग्याचें भूषण । नान सुखाचें संरक्षण । ते हे कवी ॥ १९॥

The poet is the very embellishment of any gathering; the poet is the ornament of good fortune; and it is these poets who safeguard every kind of happiness.

कवि देवांचे रूपकर्ते । कवि ऋषीचें महत्ववर्णिते । नाना शास्त्रांचें सामर्थ्य ते । कवि वाखाणिती ॥ २०॥

कवीच देवांच्या रूपांची रचना करतात, कवीच ऋषींचा महिमा वर्णन करतात, आणि विविध शास्त्रांचे सामर्थ्यही कवीच वाखाणून सांगतात.

कवि देवांचे रूपकर्ते । कवि ऋषीचें महत्ववर्णिते । नाना शास्त्रांचें सामर्थ्य ते । कवि वाखाणिती ॥ २०॥

It is poets who give shape and form to the images of the gods; it is poets who describe the greatness of sages; and it is poets who extol the power of the many scriptures.

नस्ता कवीचा व्यापार । तरी कैंचा अस्ता जगोद्धार । म्हणौनि कवि हे आधार । सकळ सृष्टीसी ॥ २१॥

जर कवीचा हा व्यापार (काव्यरचनेचे कार्य) नसता, तर जगाचा उद्धार कोठून झाला असता? म्हणून हे कवीच संपूर्ण सृष्टीचे आधार आहेत.

नस्ता कवीचा व्यापार । तरी कैंचा अस्ता जगोद्धार । म्हणौनि कवि हे आधार । सकळ सृष्टीसी ॥ २१॥

If it were not for this labor of poets, from where would the world's uplift ever have come? Hence these poets are the very support of the entire creation.

नाना विद्या ज्ञातृत्व कांहीं । कवेश्वरेंविण तों नाहीं । कवीपासून सर्वही । सर्वज्ञता ॥ २२॥

विविध विद्या आणि ज्ञान हे कवीश्वरांशिवाय अस्तित्वातच नाहीत. सर्व प्रकारची सर्वज्ञता ही कवींपासूनच प्राप्त होते.

नाना विद्या ज्ञातृत्व कांहीं । कवेश्वरेंविण तों नाहीं । कवीपासून सर्वही । सर्वज्ञता ॥ २२॥

No manner of learning or knowledge exists at all apart from great poets. All manner of omniscience is derived from poets alone.

मागां वाल्मीक व्यासादिक । जाले कवेश्वर अनेक । तयांपासून विवेक । सकळ जनासी ॥ २३॥

पूर्वी वाल्मीकी, व्यास आदी अनेक श्रेष्ठ कवी होऊन गेले. त्यांच्यापासूनच सर्व लोकांना विवेक प्राप्त झाला.

मागां वाल्मीक व्यासादिक । जाले कवेश्वर अनेक । तयांपासून विवेक । सकळ जनासी ॥ २३॥

In ancient times, Valmiki, Vyasa, and many other great poets lived. It is from them that discernment has come to all people.

पूर्वीं काव्यें होतीं केलीं । तरीच वित्पत्ती प्राप्त झाली । तेणे पंडिताआंगीं बाणली । परम योग्यता ॥ २४॥

पूर्वी काव्यरचना झाल्यामुळेच लोकांना पांडित्य प्राप्त झाले, आणि त्यामुळेच पंडितांच्या अंगी परम योग्यता बाणली.

पूर्वीं काव्यें होतीं केलीं । तरीच वित्पत्ती प्राप्त झाली । तेणे पंडिताआंगीं बाणली । परम योग्यता ॥ २४॥

It was precisely because poetic works were composed in the past that scholarship itself came into being, and through it, scholars came to acquire their supreme merit.

ऐसे पूर्वीं थोर थोर । जाले कवेश्वर अपार । आतां आहेत पुढें होणार । नमन त्यांसी ॥ २५॥

अशा प्रकारे पूर्वी अनेक थोर थोर कवीश्वर होऊन गेले, आताही आहेत आणि पुढेही होतील. त्या सर्वांना माझे नमन असो.

ऐसे पूर्वीं थोर थोर । जाले कवेश्वर अपार । आतां आहेत पुढें होणार । नमन त्यांसी ॥ २५॥

Thus many great and eminent poets have existed in the past, exist now, and will continue to arise in the future. To all of them I offer my salutation.

नाना चातुर्याच्या मूर्ती । किं हे साक्षात् बृहस्पती । वेद श्रुती बोलों म्हणती । ज्यांच्या मुखें ॥ २६॥

हे कवी म्हणजे नाना प्रकारच्या चातुर्याच्या मूर्ती आहेत, जणू साक्षात बृहस्पतीच आहेत, ज्यांच्या मुखातून वेद आणि श्रुतीही स्वतःला बोलताना पाहू इच्छितात.

नाना चातुर्याच्या मूर्ती । किं हे साक्षात् बृहस्पती । वेद श्रुती बोलों म्हणती । ज्यांच्या मुखें ॥ २६॥

These poets are veritable embodiments of manifold cleverness, as if Brihaspati himself in person; it is through their mouths that even the Vedas and Shrutis seem to wish to speak.

परोपकाराकारणें । नाना निश्चय अनुवादणें ॥ सेखीं बोलीले पूर्णपणें । संशयातीत ॥ २७॥

परोपकारासाठी त्यांनी विविध निश्चयांचे कथन केले, आणि अखेरीस त्यांनी संशयातीत असे परिपूर्ण सत्य सांगितले.

परोपकाराकारणें । नाना निश्चय अनुवादणें ॥ सेखीं बोलीले पूर्णपणें । संशयातीत ॥ २७॥

For the sake of helping others, they expounded many firm conclusions, and in the end they spoke the complete truth, beyond all doubt.

कीं हे अमृताचे मेघ वोळले । कीं हे नवरसाचे वोघ लोटले । नाना सुखाचे उचंबळले । सरोवर हे ॥ २८॥

किंवा हे जणू अमृताचे मेघ वर्षले आहेत, किंवा नवरसांचे प्रवाह वाहू लागले आहेत, आणि विविध सुखांनी उचंबळलेली सरोवरेच जणू ही आहेत.

कीं हे अमृताचे मेघ वोळले । कीं हे नवरसाचे वोघ लोटले । नाना सुखाचे उचंबळले । सरोवर हे ॥ २८॥

Or it is as if clouds of nectar have showered down, or streams of the nine aesthetic flavors have burst forth, and these are like lakes overflowing with manifold delight.

कीं हे विवेकनिधीचीं भांडारें । प्रगट जालीं मनुष्याकारें । नाना वस्तूचेनि विचारें । कोंदाटले हे ॥ २९॥

किंवा हे विवेकाच्या निधीची भांडारेच मानवी रूपात प्रगट झाली आहेत, आणि विविध वस्तूंच्या (तत्त्वांच्या) विचाराने ती परिपूर्ण भरलेली आहेत.

कीं हे विवेकनिधीचीं भांडारें । प्रगट जालीं मनुष्याकारें । नाना वस्तूचेनि विचारें । कोंदाटले हे ॥ २९॥

Or they are the very treasuries of the wealth of discernment, manifested in human form, filled to overflowing with the contemplation of countless realities.

कीं हे आदिशक्तीचें ठेवणें । नाना पदार्थास आणी उणें । लाधलें पूर्व संचिताच्या गुणें । विश्वजनासी ॥ ३०॥

किंवा हे आदिशक्तीचेच ठेवलेले धन आहे, जे इतर सर्व वस्तूंना उणे ठरवते, आणि जे पूर्वसंचिताच्या (पूर्वपुण्याच्या) गुणाने या विश्वातील लोकांना प्राप्त झाले आहे.

कीं हे आदिशक्तीचें ठेवणें । नाना पदार्थास आणी उणें । लाधलें पूर्व संचिताच्या गुणें । विश्वजनासी ॥ ३०॥

Or this is the very treasure kept by the primal Divine Power, which makes all other things pale in comparison, and which has come to the people of this world through the merit of their past good deeds.

कीं हे सुखाचीं तारुवें लोटलीं । आक्षै आनंदे उतटलीं । विश्वजनास उपेगा आलीं । नाना प्रयोगाकारणे ॥ ३१॥

किंवा ही सुखाची जहाजेच जणू पुढे सरकली आहेत, अक्षय आनंदाने भरलेली किनाऱ्याला लागली आहेत, आणि विविध उपयोगांसाठी जगातील लोकांच्या कामी आली आहेत.

कीं हे सुखाचीं तारुवें लोटलीं । आक्षै आनंदे उतटलीं । विश्वजनास उपेगा आलीं । नाना प्रयोगाकारणे ॥ ३१॥

Or these are like ships of happiness sailing forth, laden with inexhaustible joy and coming to shore, of great use to the people of the world for countless purposes.

कीं हे निरंजनाची संपत्ती । कीं हे विराटाची योगस्थिती । नांतरी भक्तीची फळश्रुती । फळास आली ॥ ३२॥

किंवा ही निरंजन (मायारहित) तत्त्वाची संपत्ती आहे, किंवा विराट पुरुषाची योगस्थिती आहे, किंवा भक्तीचे फळ प्रत्यक्ष फळाला आले आहे.

कीं हे निरंजनाची संपत्ती । कीं हे विराटाची योगस्थिती । नांतरी भक्तीची फळश्रुती । फळास आली ॥ ३२॥

Or this is the very wealth of the stainless, undefiled reality, or the state of yogic union of the Cosmic Being, or it is the very fruit of devotion having actually come to ripeness.

कीं हा ईश्वराचा पवाड । पाहातां गगनाहून वाड । ब्रह्मांडरचनेहून जाड । कविप्रबंदरचना ॥ ३३॥

किंवा हा ईश्वराचा पराक्रमच आहे, जो पाहता आकाशाहूनही विशाल आहे. कवीच्या काव्यरचनेची रचनाही ब्रह्मांडाच्या रचनेहूनही भव्य आहे.

कीं हा ईश्वराचा पवाड । पाहातां गगनाहून वाड । ब्रह्मांडरचनेहून जाड । कविप्रबंदरचना ॥ ३३॥

Or this is the very grandeur of God, which, when beheld, proves vaster than the sky itself. Indeed, the structure of a poet's composition is even more magnificent than the structure of the universe.

आतां असो हा विचार । जगास आधार कवेश्वर । तयांसी माझा नमस्कार । साष्टांग भावें ॥ ३४॥

आता हा विचार येथेच थांबवूया. कवीश्वर हेच या जगाचे आधार आहेत. त्यांना मी भावपूर्ण साष्टांग नमस्कार करतो.

आतां असो हा विचार । जगास आधार कवेश्वर । तयांसी माझा नमस्कार । साष्टांग भावें ॥ ३४॥

Let this discussion rest here now. These great poets are the very support of the world. To them I offer my full prostration, with heartfelt devotion.