आतां वंदूं श्रोते जन । भक्त ज्ञानी संत सज्जन । विरक्त योगी गुणसंपन्न । सत्यवादी ॥ १॥

आता मी श्रोत्यांना वंदन करतो - जे भक्त, ज्ञानी, संत, सज्जन, विरक्त, योगी, गुणसंपन्न आणि सत्यवादी आहेत.

आतां वंदूं श्रोते जन । भक्त ज्ञानी संत सज्जन । विरक्त योगी गुणसंपन्न । सत्यवादी ॥ १॥

Now I bow to the listeners — who are devotees, men of knowledge, saints, virtuous people, the dispassionate, yogis, people of good qualities, and truthful speakers.

येक सत्वाचे सागर । येक बुद्धीचे आगर । येक श्रोते वैरागर । नाना शब्दरत्नांचे ॥ २॥

काही श्रोते सत्त्वगुणाचे सागर आहेत, काही बुद्धीचे आगर (खाण) आहेत, आणि काही श्रोते अनेकविध शब्दरत्नांची खाणच आहेत.

येक सत्वाचे सागर । येक बुद्धीचे आगर । येक श्रोते वैरागर । नाना शब्दरत्नांचे ॥ २॥

Some listeners are oceans of goodness (sattva), some are mines of intellect, and some listeners are veritable mines of many jewel-like words.

जे नाना अर्थांबृताचे भोक्ते । जे प्रसंगीं वक्तयाचे वक्ते । नाना संशयातें छेदिते । निश्चै पुरुष ॥ ३॥

जे विविध अर्थरूपी अमृताचा आस्वाद घेणारे आहेत, जे प्रसंगी वक्त्याचेही वक्ते बनू शकतात, आणि जे अनेक संशयांचे निरसन करणारे निश्चयी पुरुष आहेत.

जे नाना अर्थांबृताचे भोक्ते । जे प्रसंगीं वक्तयाचे वक्ते । नाना संशयातें छेदिते । निश्चै पुरुष ॥ ३॥

They relish the nectar of manifold meanings; on occasion they can out-speak even the speaker himself; and they are resolute men who cut through every kind of doubt.

ज्यांची धारणा अपार । जे ईश्वराचे अवतार । नांतरी प्रत्यक्ष सुरवर । बैसले जैसे ॥ ४॥

ज्यांची स्मरणशक्ती (धारणाशक्ती) अपार आहे, जे जणू ईश्वराचेच अवतार आहेत, किंवा जणू प्रत्यक्ष देवच येऊन बसले आहेत.

ज्यांची धारणा अपार । जे ईश्वराचे अवतार । नांतरी प्रत्यक्ष सुरवर । बैसले जैसे ॥ ४॥

Their power of retention is boundless; they seem like very incarnations of God, or as if the gods themselves have come and taken their seats here.

किं हे ऋषेश्वरांची मंडळी । शांतस्वरूप सत्वागळी । जयांचेनि सभामंडळीं । परम शोभा ॥ ५॥

किंवा जणू ही ऋषीश्रेष्ठांचीच मंडळी आहे, शांत स्वरूपाची व सत्त्वगुणांनी ओतप्रोत आहे, आणि ज्यांच्यामुळे या सभामंडपाला विशेष शोभा प्राप्त झाली आहे.

किं हे ऋषेश्वरांची मंडळी । शांतस्वरूप सत्वागळी । जयांचेनि सभामंडळीं । परम शोभा ॥ ५॥

Or it is as if an assembly of the greatest sages themselves — peaceful in nature, overflowing with goodness — and because of them this very gathering has taken on a supreme beauty.

हृदईं वेदगर्भ विलसे । मुखीं सरस्वती विळासे । साहित्य बोलतां जैसे । भासती देवगुरु ॥ ६॥

यांच्या हृदयात वेदांचे सार वसते, मुखात सरस्वती विलसते, आणि हे साहित्यचर्चा करू लागले की जणू देवगुरू बृहस्पतीच बोलत असल्याचा भास होतो.

हृदईं वेदगर्भ विलसे । मुखीं सरस्वती विळासे । साहित्य बोलतां जैसे । भासती देवगुरु ॥ ६॥

In their hearts dwells the very essence of the Vedas; on their lips Saraswati herself plays; and when they speak of literature and learning, it feels as though Brihaspati, the guru of the gods, is speaking.

जे पवित्रपणें वैश्वानर । जे स्फूर्तिकिरणाचे दिनकर । ज्ञातेपणें दृष्टीसमोरे । ब्रह्मांड न ये ॥ ७॥

जे पावित्र्यात अग्नीसमान आहेत, जे स्फूर्तीच्या किरणांचे सूर्य आहेत, आणि ज्यांच्या ज्ञानसंपन्न दृष्टीपुढे संपूर्ण ब्रह्मांडही तुच्छ भासते.

जे पवित्रपणें वैश्वानर । जे स्फूर्तिकिरणाचे दिनकर । ज्ञातेपणें दृष्टीसमोरे । ब्रह्मांड न ये ॥ ७॥

In purity they are like the sacred fire itself; they are suns radiating rays of inspiration; and before their knowing gaze even the whole universe seems to shrink into insignificance.

जे अखंड सावधान । जयांस त्रिकाळाचें ज्ञान । सर्वकाळ निराभिमान । आत्मज्ञानी ॥ ८॥

जे सतत सावध असतात, ज्यांना भूत-वर्तमान-भविष्य तिन्ही काळांचे ज्ञान असते, आणि जे सदैव अहंकाररहित असे आत्मज्ञानी आहेत.

जे अखंड सावधान । जयांस त्रिकाळाचें ज्ञान । सर्वकाळ निराभिमान । आत्मज्ञानी ॥ ८॥

They remain ceaselessly alert; they possess knowledge of all three times — past, present, and future; and they are always free of pride, true knowers of the Self.

ज्यांचे दृष्टीखालून गेलें । ऐंसें कांहींच नाहीं उरलें । पदार्थमात्रांसी लक्षिलें । मनें जयांच्या ॥ ९॥

ज्यांच्या दृष्टीतून काहीही सुटलेले नाही, आणि ज्यांच्या मनाने सर्व वस्तुमात्रांचे निरीक्षण केलेले आहे.

ज्यांचे दृष्टीखालून गेलें । ऐंसें कांहींच नाहीं उरलें । पदार्थमात्रांसी लक्षिलें । मनें जयांच्या ॥ ९॥

Nothing at all has escaped their sight; their minds have taken note of every single thing that exists.

जें जें कांहीं आठवावें । तें तें तयांस पूर्वीच ठावें । तेथें काये अनुवादावें । ज्ञातेपणेंकरूनी ॥ १०॥

जे जे काही सांगायचे आहे, ते ते त्यांना आधीच माहीत आहे. मग त्यांच्या ज्ञानसंपन्नतेपुढे नव्याने काय सांगावे?

जें जें कांहीं आठवावें । तें तें तयांस पूर्वीच ठावें । तेथें काये अनुवादावें । ज्ञातेपणेंकरूनी ॥ १०॥

Whatever there is to recall or say, they already know it beforehand. So what new thing could one possibly tell such knowledgeable people?

परंतु हे गुणग्राहिक । म्हणौन बोलतों निःशंक । भाग्यपुरुष काये येक । सेवीत नाहीं ॥ ११॥

परंतु हे श्रोते गुणग्राहक (चांगले गुण ओळखणारे) आहेत, म्हणून मी निःशंकपणे बोलतो. भाग्यवान पुरुष एकच गोष्ट सेवन करत नाही, तर सर्वच गोष्टींचा आस्वाद घेतो.

परंतु हे गुणग्राहिक । म्हणौन बोलतों निःशंक । भाग्यपुरुष काये येक । सेवीत नाहीं ॥ ११॥

But since these listeners are appreciative of merit wherever it is found, I speak on without hesitation. Does a fortunate person ever partake of just one single thing? He enjoys all that comes his way.

सदा सेविती दिव्यान्नें । पालटाकारणें आवेट अन्नें । तैसींच माझीं वचनें । पराकृतें ॥ १२॥

ते नेहमी उत्तम दिव्य अन्न सेवन करतात, पण चव बदलण्यासाठी कधीकधी साधे-सामान्य अन्नही सेवन करतात. त्याचप्रमाणे माझी ही सामान्य वचनेही ते ऐकून घेतील.

सदा सेविती दिव्यान्नें । पालटाकारणें आवेट अन्नें । तैसींच माझीं वचनें । पराकृतें ॥ १२॥

They regularly partake of the finest, most exquisite fare, yet sometimes, just for variety, they also taste ordinary food. In the same way, they will graciously hear out these humble, plain words of mine too.

आपुले शक्तिनुसार । भावें पुजावा परमेश्वर । परंतु पुजूं नये हा विचार । कोठेंचि नाहीं ॥ १३॥

आपल्या शक्तीनुसार श्रद्धेने परमेश्वराची पूजा करावी. परंतु 'पूजाच करू नये' असा विचार कोठेही सांगितलेला नाही.

आपुले शक्तिनुसार । भावें पुजावा परमेश्वर । परंतु पुजूं नये हा विचार । कोठेंचि नाहीं ॥ १३॥

One should worship God with devotion, according to one's own capacity. But nowhere is it ever said that one should not worship at all.

तैसा मी येक वाग्दुर्बळ । श्रोते परमेश्वरचि केवळ । यांची पूजा वाचाबरळ । करूं पाहे ॥ १४॥

त्याचप्रमाणे मी वाणीने दुर्बळ असूनही, हे श्रोतेच जणू साक्षात परमेश्वर आहेत असे मानून, माझ्या तोकड्या वाणीने त्यांची पूजा करू पाहत आहे.

तैसा मी येक वाग्दुर्बळ । श्रोते परमेश्वरचि केवळ । यांची पूजा वाचाबरळ । करूं पाहे ॥ १४॥

In the same way, though I am weak in speech, I regard these listeners as none other than God himself, and I attempt to worship them, however clumsily, with my limited words.

वित्पत्ती नाहीं कळा नाहीं । चातुर्य नाहीं प्रबंद नाहीं । भक्ति ज्ञान वैराग्य नाहीं । गौल्यता नाहीं वचनाची ॥ १५॥

माझ्याजवळ पांडित्य नाही, कला नाही, चातुर्य नाही, रचनाकौशल्य नाही, भक्ती-ज्ञान-वैराग्यही नाही, आणि माझ्या वचनांत गोडवाही नाही.

वित्पत्ती नाहीं कळा नाहीं । चातुर्य नाहीं प्रबंद नाहीं । भक्ति ज्ञान वैराग्य नाहीं । गौल्यता नाहीं वचनाची ॥ १५॥

I have no scholarship, no artistry, no cleverness, no skill in composition; I lack devotion, knowledge, and dispassion; and my words have no sweetness of their own.

ऐसा माझा वाग्विाळास । म्हणौन बोलतों सावकाश । भावाचा भोक्ता जगदीश । म्हणौनियां ॥ १६॥

अशी माझी वाणीची स्थिती असली, तरीही मी हळूहळू बोलत आहे, कारण जगदीश्वर हा केवळ भावाचाच भुकेला असतो, शब्दकौशल्याचा नाही, हे मला ठाऊक आहे.

ऐसा माझा वाग्विाळास । म्हणौन बोलतों सावकाश । भावाचा भोक्ता जगदीश । म्हणौनियां ॥ १६॥

Such is the poor state of my speech, and yet I go on speaking gently, because I know that God is hungry only for sincere feeling, not for skill in words.

तुम्ही श्रोते जगदीशमूर्ति । तेथें माझी वित्पत्ती किती । बुद्धिहीण अल्पमती । सलगी करितों ॥ १७॥

तुम्ही श्रोते तर साक्षात जगदीश्वराचीच मूर्ती आहात, तेथे माझे पांडित्य ते किती असणार? बुद्धिहीन आणि अल्पमती असूनही मी तुमच्याशी सलगी (जवळीक) करत आहे.

तुम्ही श्रोते जगदीशमूर्ति । तेथें माझी वित्पत्ती किती । बुद्धिहीण अल्पमती । सलगी करितों ॥ १७॥

You listeners are the very embodiment of God himself — before you, how much scholarship can I possibly claim? Even though I am dull-witted and of little intelligence, I take the liberty of speaking familiarly with you.

समर्थाचा पुत्र मूर्ख जगीं । परी सामर्थ्य असे त्याचा आंगीं । तुम्हां संतांचा सलगी । म्हणौनि करितों ॥ १८॥

एखाद्या समर्थ माणसाचा मुलगा जगात मूर्ख असला, तरी त्याच्या अंगी त्याच्या पित्याचे सामर्थ्य असतेच. त्याचप्रमाणे मी तुम्हा संतांचाच असल्यामुळे तुमच्याशी सलगी करत आहे.

समर्थाचा पुत्र मूर्ख जगीं । परी सामर्थ्य असे त्याचा आंगीं । तुम्हां संतांचा सलगी । म्हणौनि करितों ॥ १८॥

Even if a powerful man's son is a fool in the world's eyes, his father's strength still resides within him. In the same way, since I belong to you saints, I take this liberty of familiarity with you.

व्याघ्र सिंह भयानक । देखोनि भयाचकित लोक । परी त्यांचीं पिलीं निःशंक । तयांपुढे खेळती ॥ १९॥

वाघ आणि सिंह हे भयानक असतात, त्यांना पाहून लोक भयभीत होतात, पण त्यांचीच पिल्ले मात्र त्यांच्यासमोर निर्भयपणे खेळत असतात.

व्याघ्र सिंह भयानक । देखोनि भयाचकित लोक । परी त्यांचीं पिलीं निःशंक । तयांपुढे खेळती ॥ १९॥

Tigers and lions are terrifying, and people are struck with fear at the sight of them; yet their own cubs play fearlessly right in front of them.

तैसा मी संतांचा अंकित । तुम्हां संतांपासीं बोलत । तरी माझी चिंता तुमचे चित्त । वाहेलच कीं ॥ २०॥

त्याचप्रमाणे मी संतांचाच सेवक असल्यामुळे तुम्हा संतांजवळ निर्भयपणे बोलत आहे. त्यामुळे माझी काळजी तुमचे मनही नक्कीच वाहील.

तैसा मी संतांचा अंकित । तुम्हां संतांपासीं बोलत । तरी माझी चिंता तुमचे चित्त । वाहेलच कीं ॥ २०॥

In the same way, being a servant of the saints, I speak here freely before you, the saints. So surely your hearts too will bear my concern with kindness.

आपलेंची बोले वाउगें । त्याची संपादणी करणें लागे । परंतु काहीं सांगणें नलगे । न्यून तें पूर्ण करावें ॥ २१॥

आपलेच माणूस काही चुकीचे बोलले, तरी त्याचे समर्थन करावे लागते. त्याला वेगळे काही सांगावे लागत नाही, फक्त जे उणे आहे ते पूर्ण करून घ्यावे.

आपलेंची बोले वाउगें । त्याची संपादणी करणें लागे । परंतु काहीं सांगणें नलगे । न्यून तें पूर्ण करावें ॥ २१॥

Even when one's own kin speaks something amiss, one has to make allowances and stand by them, without needing to be told separately — simply completing whatever is lacking.

हें तों प्रीतीचें लक्षण । स्वभावेंची करी मन । तैसे तुम्ही संतसज्जन । मायेबाप विश्वाचे ॥ २२॥

हे तर प्रेमाचेच लक्षण आहे, मन स्वाभाविकपणेच असे करते. त्याचप्रमाणे तुम्ही संतसज्जन हे या विश्वाचे माता-पिताच आहात.

हें तों प्रीतीचें लक्षण । स्वभावेंची करी मन । तैसे तुम्ही संतसज्जन । मायेबाप विश्वाचे ॥ २२॥

This is simply the nature of love — the heart does this quite naturally. In the same way, you saints are the very mother and father of this whole world.

माझा आशय जाणोनी जीवें । आतां उचित तें करावें । पुढें कथेसि अवधान द्यावें । म्हणे दासानुदास ॥ २३॥

माझा हेतू मनापासून समजून घेऊन, आता जे योग्य असेल ते करावे, आणि पुढील कथेकडे लक्ष द्यावे, असे हा दासांचा दास (समर्थ रामदास) म्हणतो.

माझा आशय जाणोनी जीवें । आतां उचित तें करावें । पुढें कथेसि अवधान द्यावें । म्हणे दासानुदास ॥ २३॥

Understanding my true intent wholeheartedly, may you now do what is fitting, and give your attention to the narrative that follows — so says this servant of God's servants (Samarth Ramdas).