पृथ्वीपासून जालीं झाडें । झाडापासून होती लांकडें । लांकडें भस्मोन पुढें । पृथ्वीच होये ॥ १ ॥

पृथ्वीपासून झाडे उत्पन्न होतात आणि झाडांपासून लाकूड मिळते. ते लाकूड जळून राख झाले की पुन्हा पृथ्वीतच मिसळते.

पृथ्वीपासून जालीं झाडें । झाडापासून होती लांकडें । लांकडें भस्मोन पुढें । पृथ्वीच होये ॥ १ ॥

Trees are born from the earth, and from trees comes wood. When that wood burns to ash, it merges once again into the earth itself.

पृथ्वीपासून वेल होती । नाना जिनस फापावती । वाळोन कुजोन मागुती । पृथ्वीच होये ॥ २ ॥

पृथ्वीपासूनच वेली उगवतात आणि नाना प्रकारच्या वनस्पती फोफावतात. त्या वाळून-कुजून पुन्हा पृथ्वीतच विलीन होतात.

पृथ्वीपासून वेल होती । नाना जिनस फापावती । वाळोन कुजोन मागुती । पृथ्वीच होये ॥ २ ॥

From the earth grow vines and creepers, and all manner of plants flourish and spread. When they wither and decay, they merge back into the earth once more.

नाना धान्यांचीं नाना अन्नें । मनुष्यें करिती भोजनें । नाना विष्ठा नाना वमनें । पृथ्वीच होये ॥ ३ ॥

नाना धान्यांपासून नाना अन्न बनते आणि माणसे ते भोजन करतात. त्यातून तयार होणारे मलमूत्र वा उलटीही अखेर पृथ्वीतच मिसळते.

नाना धान्यांचीं नाना अन्नें । मनुष्यें करिती भोजनें । नाना विष्ठा नाना वमनें । पृथ्वीच होये ॥ ३ ॥

From various grains come various foods, which people eat as their meals. Whatever waste or vomit results from this, too, ultimately merges back into the earth.

नाना पक्षादिकीं भक्षिलें । तरी पुढें तैसेंचि जालें । वाळोन भस्म होऊन गेलें । पुन्हा पृथ्वी ॥ ४ ॥

नाना पक्ष्यांनी वा प्राण्यांनी ते खाल्ले तरीही पुढे तेच घडते. वाळून वा राख होऊन ते पुन्हा पृथ्वीच बनते.

नाना पक्षादिकीं भक्षिलें । तरी पुढें तैसेंचि जालें । वाळोन भस्म होऊन गेलें । पुन्हा पृथ्वी ॥ ४ ॥

Even when various birds and creatures consume it, the same thing happens in the end. Whether it dries up or turns to ash, it becomes earth once again.

मनुष्यें मरतांच ऐका । क्रिमि भस्म कां मृत्तिका । ऐशा काया पडती अनेका । पुढें पृथ्वी ॥ ५ ॥

माणूस मेल्यावर ऐका, त्याचा देह किडे बनतो, राख होतो किंवा मातीत मिसळतो. अशी अनेक शरीरे शेवटी पृथ्वीच बनतात.

मनुष्यें मरतांच ऐका । क्रिमि भस्म कां मृत्तिका । ऐशा काया पडती अनेका । पुढें पृथ्वी ॥ ५ ॥

Listen — when a person dies, the body turns into worms, or into ash, or into mere earth. Countless bodies end up, in the end, becoming nothing but earth.

नाना तृण पदार्थ कुजती । पुढें त्याची होये माती । नाना किडे मरोन जाती । पुढें पृथ्वी ॥ ६ ॥

नाना गवत व वनस्पती कुजतात आणि त्यांची पुढे माती बनते. नाना किडेमकोडेही मरून पुन्हा पृथ्वीच होतात.

नाना तृण पदार्थ कुजती । पुढें त्याची होये माती । नाना किडे मरोन जाती । पुढें पृथ्वी ॥ ६ ॥

Various grasses and plants decay, and in time they turn into soil. Various insects too die and, in the end, become nothing but earth.

पदर्थ दाटले अपार । किति सांगावा विस्तार । पृथ्वीवांचून थार । कोणास आहे ॥ ७ ॥

असे पदार्थ अगणित आहेत, त्यांचा विस्तार किती सांगावा? पृथ्वीशिवाय कोणालाच आधार नाही.

पदर्थ दाटले अपार । किति सांगावा विस्तार । पृथ्वीवांचून थार । कोणास आहे ॥ ७ ॥

Such things are beyond counting — how much can one describe their sheer variety? No one, in the end, has any refuge apart from the earth.

झाड पाले आणि तृण । पशु भक्षितां होतें सेण । खात मूत भस्म मिळोन । पुन्हा पृथ्वी ॥ ८ ॥

झाडाची पाने व गवत जनावरे खातात, त्यातून शेण तयार होते. खाणे, मूत्र आणि राख हे सगळे मिळून पुन्हा पृथ्वीच बनते.

झाड पाले आणि तृण । पशु भक्षितां होतें सेण । खात मूत भस्म मिळोन । पुन्हा पृथ्वी ॥ ८ ॥

Cattle eat the leaves of trees and grasses, and from this comes dung. What is eaten, excreted, or burned to ash — all of it, in the end, becomes earth once more.

उत्पत्तिस्थितिसंव्हारतें । तें तें पृथ्वीस मिळोन जातें । जितुकें होतें आणि जातें । पुन्हा पृथ्वी ॥ ९ ॥

उत्पत्ती, स्थिती आणि संहार या तिन्ही अवस्थांतून जे जे जाते, ते शेवटी पृथ्वीतच मिसळते. जे जे निर्माण होते व नष्ट होते, ते पुन्हा पृथ्वीच बनते.

उत्पत्तिस्थितिसंव्हारतें । तें तें पृथ्वीस मिळोन जातें । जितुकें होतें आणि जातें । पुन्हा पृथ्वी ॥ ९ ॥

Whatever passes through creation, sustenance, and dissolution eventually merges into the earth. Whatever comes into being and passes away becomes, in the end, nothing but earth.

नाना बीजांचिया रासी । विरढोने लागती गगनासी । पुढें सेवटीं पृथ्वीसी । मिळोन जाती ॥ १० ॥

नाना बियाण्यांचे ढीग वाढत वाढत आकाशाला भिडू लागतात, म्हणजे झाडे उंच वाढतात. पण शेवटी तेही पृथ्वीतच जाऊन मिळतात.

नाना बीजांचिया रासी । विरढोने लागती गगनासी । पुढें सेवटीं पृथ्वीसी । मिळोन जाती ॥ १० ॥

Heaps of various seeds sprout and grow until they reach toward the very sky. But in the end, they too merge back into the earth.

लोक नाना धातु पुरिती । बहुतां दिवसां होये माती । सुवर्णपाषाणाची गती । तैसीच आहे ॥ ११ ॥

लोक नाना धातू जमिनीत पुरतात, पण खूप काळाने त्यांचीही माती होते. सोने व दगड यांचीही तीच गती आहे.

लोक नाना धातु पुरिती । बहुतां दिवसां होये माती । सुवर्णपाषाणाची गती । तैसीच आहे ॥ ११ ॥

People bury various metals in the ground, and after a very long time, even these turn to earth. Gold and stone alike share this same fate.

मातीचें होते सुवर्ण । आणी मृत्तिकेचे होती पाषाण । माहा अग्निसंगें भस्मोन । पृथ्वीच होये ॥ १२ ॥

मातीपासूनच सोने बनते आणि मातीपासूनच दगडही बनतात. मोठ्या अग्नीच्या संगतीने जळून ते पुन्हा पृथ्वीच होतात.

मातीचें होते सुवर्ण । आणी मृत्तिकेचे होती पाषाण । माहा अग्निसंगें भस्मोन । पृथ्वीच होये ॥ १२ ॥

Gold itself is formed from earth, and stone too is formed from earth. Through contact with great fire, they too are reduced to ash and become earth once more.

सुवर्णाचें जर होतें । जर सेवटीं कुजोन जातें । रस होऊन वितुळतें । पुन्हा पृथ्वी ॥ १३ ॥

सोन्यापासून जरतारी धागे बनतात, पण ती जरीही अखेर झिजून जाते. रस होऊन विरघळली की ती पुन्हा पृथ्वीच बनते.

सुवर्णाचें जर होतें । जर सेवटीं कुजोन जातें । रस होऊन वितुळतें । पुन्हा पृथ्वी ॥ १३ ॥

From gold, fine gilt thread is made, but even that thread eventually wears away and decays. Turning to liquid and dissolving, it becomes earth once again.

पृथ्वीपासून धातु निपजती । अग्निसंगें रस होती । तया रसाची होये जगती । कठीणरूपें ॥ १४ ॥

पृथ्वीपासूनच धातू निर्माण होतात आणि अग्नीच्या संगतीने त्यांचा रस बनतो. त्या रसाचीच पुढे कठीण अशी सृष्टी बनते.

पृथ्वीपासून धातु निपजती । अग्निसंगें रस होती । तया रसाची होये जगती । कठीणरूपें ॥ १४ ॥

From the earth are born metals, and through the touch of fire they turn molten. From that molten substance, in turn, the hard, solid world is formed.

नाना जळासी गंधी सुटे । तेथें पृथ्वीचें रूप प्रगटे । देवसेंदिवस जळ आटे । पुढें पृथ्वी ॥ १५ ॥

नाना पाण्याला दुर्गंधी सुटली की तेथे पृथ्वीचेच रूप प्रकट होऊ लागते. दिवसेंदिवस पाणी आटत जाऊन शेवटी तेही पृथ्वीच बनते.

नाना जळासी गंधी सुटे । तेथें पृथ्वीचें रूप प्रगटे । देवसेंदिवस जळ आटे । पुढें पृथ्वी ॥ १५ ॥

When water begins to give off a foul smell, the nature of earth begins to show itself there. Day by day the water dries up until, in the end, it too becomes earth.

पत्रें पुष्पें फळें येती । नाना जीव खाऊन जाती । ते जीव मरतां जगती । नेमस्त होये ॥ १६ ॥

झाडांना पाने, फुले, फळे येतात आणि नाना जीव ती खाऊन जगतात. ते जीव मेल्यावर त्यांचाही देह अखेर पृथ्वीच बनतो, हा नियम ठरलेला आहे.

पत्रें पुष्पें फळें येती । नाना जीव खाऊन जाती । ते जीव मरतां जगती । नेमस्त होये ॥ १६ ॥

Leaves, flowers, and fruits appear on trees, and various creatures eat them and live. When those creatures die, their bodies too become earth in the end — this is an unfailing rule.

जितुका कांहीं जाला आकार । तितुक्यास पृथ्वीचा आधार । होती जाती प्राणीमात्र । सेवट पृथ्वी ॥ १७ ॥

जेवढे म्हणून आकार निर्माण झाले, त्या सर्वांना पृथ्वीचाच आधार आहे. सर्व प्राणिमात्र निर्माण होतात व नष्ट होतात, पण अखेरीस पृथ्वीच उरते.

जितुका कांहीं जाला आकार । तितुक्यास पृथ्वीचा आधार । होती जाती प्राणीमात्र । सेवट पृथ्वी ॥ १७ ॥

Whatever form has come into existence rests, in the end, upon the earth alone. All creatures are born and pass away, but in the end it is the earth that remains.

हें किती म्हणौन सांगावें । विवेकें अवघेचि जाणावें । खांजणीभाजणीचें समजावें । मूळ तैसे ॥ १८ ॥

हे किती म्हणून सांगत बसावे, विवेकाने हे सगळे आपोआप कळते. जसे धान्य आणि भुसा वेगळे करण्याचे तंत्र समजते, तसेच याचेही मूळ समजून घ्यावे.

हें किती म्हणौन सांगावें । विवेकें अवघेचि जाणावें । खांजणीभाजणीचें समजावें । मूळ तैसे ॥ १८ ॥

How much more need one say of this — through discernment, all of it can be understood on one's own. Just as one learns the way of sifting grain from chaff, so too should one grasp the underlying root of this truth.

आप आळोन पृथ्वी जालू । पुन्हां आपींच विराली । अग्नियोगें भस्म जाली । म्हणोनियां ॥ १९ ॥

पाणी घट्ट होऊन पृथ्वी बनते आणि तीच पुन्हा पाण्यातच विरघळून जाते. अग्नीच्या संगतीने ती राख होऊन जाते.

आप आळोन पृथ्वी जालू । पुन्हां आपींच विराली । अग्नियोगें भस्म जाली । म्हणोनियां ॥ १९ ॥

Water thickens and becomes earth, and that same earth then dissolves back into water again. Through union with fire, it turns once more into ash.

आप जालें तेजापासुनी । पुढें तेजें घेतलें सोखुनी । तें तेज जालें वायोचेनी । पुढें वायो झडपी ॥ २० ॥

पाणी तेजापासून (अग्नीपासून) निर्माण झाले आणि तेजानेच पुढे ते शोषूनही घेतले. ते तेज वायूपासून निर्माण झाले आणि पुढे वायूच त्याला गिळून टाकतो.

आप जालें तेजापासुनी । पुढें तेजें घेतलें सोखुनी । तें तेज जालें वायोचेनी । पुढें वायो झडपी ॥ २० ॥

Water arose from fire, and fire in turn absorbs it back. That fire itself arose from air, and air in turn swallows it up again.

वायो गगनीं निर्माण जाला । पुढें गगनींच विराला । ऐसें खांजणीभाजणीला । बरें पाहा ॥ २१ ॥

वायू आकाशातून निर्माण झाला आणि पुढे तो आकाशातच विरून जातो. अशा प्रकारे या घडण्या-मोडण्याच्या प्रक्रियेकडे नीट लक्ष देऊन पाहा.

वायो गगनीं निर्माण जाला । पुढें गगनींच विराला । ऐसें खांजणीभाजणीला । बरें पाहा ॥ २१ ॥

Air was born out of space, and in the end it dissolves back into space again. Look carefully, then, at this whole process by which things arise and dissolve into one another.

जें जें जेथें निर्माण होतें । तें तें तेथें लया जातें । येणें रितीं पंचभूतें । नाश पावती ॥ २२ ॥

जे जे जिथून निर्माण होते, ते ते शेवटी त्याच ठिकाणी विलीन होते. अशा रीतीने पाचही महाभूते एकमेकांत विलीन होत नाश पावतात.

जें जें जेथें निर्माण होतें । तें तें तेथें लया जातें । येणें रितीं पंचभूतें । नाश पावती ॥ २२ ॥

Whatever arises from a particular source eventually dissolves back into that very source. In this way, all five great elements are, in the end, destroyed by dissolving into one another.

भूत म्हणिजे निर्माण जालें । पुन्हां मागुतें निमालें । पुढें शाश्वत उरलें । परब्रह्म तें ॥ २३ ॥

भूत म्हणजे जे निर्माण झाले, ते पुन्हा नाहीसेही होते. पण या सगळ्यानंतर जे शाश्वत उरते, ते परब्रह्मच होय.

भूत म्हणिजे निर्माण जालें । पुन्हां मागुतें निमालें । पुढें शाश्वत उरलें । परब्रह्म तें ॥ २३ ॥

A "bhoot" (element) is that which comes into being and then, in time, passes away again. What remains eternal beyond all of this is Parabrahman alone.

तें परब्रह्म जों कळेना । तो जन्ममृत्यु चुकेना । चत्वार खाणी जीव ना । होणें घडे ॥ २४ ॥

जोपर्यंत ते परब्रह्म कळत नाही, तोपर्यंत जन्म-मृत्यूची फेरी चुकत नाही. मग जीवाला चार खाणींतून (योनींतून) जन्म घेणे भाग पडते.

तें परब्रह्म जों कळेना । तो जन्ममृत्यु चुकेना । चत्वार खाणी जीव ना । होणें घडे ॥ २४ ॥

Until that Parabrahman is known, the cycle of birth and death cannot be escaped. The soul is then bound to take birth again and again through the four kinds of creation.

जडाचें मूळ तें चंचळ । चंचळाचें मूळ तें निश्चळ । निश्चळासी नाहीं मूळ । बरें पाहा ॥ २५ ॥

जड पदार्थांचे मूळ चंचळ (गतिमान) असते आणि चंचळाचे मूळ निश्चळ असते. पण त्या निश्चळालाच कोणतेही मूळ नाही, हे नीट लक्षात घ्या.

जडाचें मूळ तें चंचळ । चंचळाचें मूळ तें निश्चळ । निश्चळासी नाहीं मूळ । बरें पाहा ॥ २५ ॥

The root of the inert is the changing; the root of the changing is the changeless. But the changeless itself has no root at all — mark this well.

पूर्वपक्ष म्हणिजे जालें । सिद्धांत म्हणिजे निमालें । पक्षातीत जें संचलें । परब्रह्म तें ॥ २६ ॥

पूर्वपक्ष म्हणजे जे निर्माण झाले ते आणि सिद्धांत म्हणजे जे नाहीसे झाले ते. पण या दोन्ही पक्षांच्या पलीकडे जे सदैव भरून राहिलेले आहे, ते परब्रह्म होय.

पूर्वपक्ष म्हणिजे जालें । सिद्धांत म्हणिजे निमालें । पक्षातीत जें संचलें । परब्रह्म तें ॥ २६ ॥

The "prior position" is what has come into being, and the "conclusion" is what has passed away. But that which pervades everything, beyond both positions, is Parabrahman itself.

हें प्रचितीनें जाणावें । विचारें खुणेंसी बाणावें । विचारेंविण सिणावें । तेंचि मूर्खपणें ॥ २७ ॥

हे सत्य प्रत्यक्ष अनुभवानेच जाणावे लागते, विचारानेच त्याची खूण मनाशी पक्की करावी लागते. विचार न करता केवळ दगदग करणे, हाच खरा मूर्खपणा होय.

हें प्रचितीनें जाणावें । विचारें खुणेंसी बाणावें । विचारेंविण सिणावें । तेंचि मूर्खपणें ॥ २७ ॥

This truth can only be known through direct experience, and its mark must be fixed firmly in the mind through careful reflection. To toil on without such reflection is nothing but sheer foolishness.

ज्ञानी भिडेने दडपला । निश्चळ परब्रह्म कैंचें त्याला । उगाच करितो गल्बला । मायेंमधें ॥ २८ ॥

जो ज्ञानी असूनही केवळ भिडेखातर दबून राहतो, त्याला निश्चळ परब्रह्माचा अनुभव कसा मिळणार? तो मायेतच उगाच गोंधळ घालत बसतो.

ज्ञानी भिडेने दडपला । निश्चळ परब्रह्म कैंचें त्याला । उगाच करितो गल्बला । मायेंमधें ॥ २८ ॥

If a knowledgeable person is held back by mere hesitation and social pressure, how can he ever attain the changeless Parabrahman? He merely stirs up needless confusion within the realm of maya.

माया निशेष नासली । पुढें स्थिति कैसी उरली । विचक्षणें विवरिली । पाहिजे स्वयें ॥ २९ ॥

माया समूळ नष्ट झाल्यावर मग पुढे कोणती अवस्था उरते, हे चौकस माणसाने स्वतःच शोधून पाहिले पाहिजे.

माया निशेष नासली । पुढें स्थिति कैसी उरली । विचक्षणें विवरिली । पाहिजे स्वयें ॥ २९ ॥

When maya is destroyed completely, root and all, what state then remains — this the discerning person must himself investigate and discover.

निशेष मायेचें निर्शन । होतां आत्मनिवेदन । वाच्यांश नाहीं विज्ञान । कैसें जाणावें ॥ ३० ॥

माया समूळ नाहीशी होऊन आत्मनिवेदन (स्वतःच्या आत्मस्वरूपाचे संपूर्ण समर्पण) घडले, की तेथे शब्दांनी सांगता येणारा भाग उरत नाही. मग ते विज्ञान कसे जाणून घ्यावे?

निशेष मायेचें निर्शन । होतां आत्मनिवेदन । वाच्यांश नाहीं विज्ञान । कैसें जाणावें ॥ ३० ॥

When maya is utterly destroyed and one attains complete self-surrender into the Self, nothing remains there that words can express. How, then, is that realization to be known or conveyed?

लोकांचे बोलीं जो लागला । तो अनुमानेंच बुडाला । याकारणें प्रत्ययाला । पाहिलेंच पाहावें ॥ ३१ ॥

जो केवळ लोकांच्या बोलण्यावर विसंबून राहतो, तो नुसत्या अंदाजातच बुडून जातो. म्हणून प्रत्यक्ष अनुभवाचा शोध स्वतःच घेतलाच पाहिजे.

लोकांचे बोलीं जो लागला । तो अनुमानेंच बुडाला । याकारणें प्रत्ययाला । पाहिलेंच पाहावें ॥ ३१ ॥

Whoever relies merely on what other people say ends up drowning in mere guesswork. For this reason, one must seek out and verify the truth through one's own direct experience.