गगनीं अवघेंचि होत जातें । गगनाऐसें तगेना तें । निश्चळीं चंचळ नाना तें । येणेंचि न्यायें ॥ १ ॥

आकाशात सगळे काही घडत असते, पण आकाशासारखे ते कधीच टिकत नाही. निश्चळ अशा परब्रह्मात नाना प्रकारची चंचळता याच न्यायाने उमटत असते.

गगनीं अवघेंचि होत जातें । गगनाऐसें तगेना तें । निश्चळीं चंचळ नाना तें । येणेंचि न्यायें ॥ १ ॥

All sorts of things arise and pass within the sky, yet nothing endures the way the sky itself does. By this very same principle, countless forms of restless change appear within the changeless Absolute.

अंधार दाटला बळें। वाटे गगन जालें काळें । रविकिर्णें तें पिवळें । सवेंचि वाटे ॥ २ ॥

अंधार दाटून आला की आकाश जणू काळे झाल्यासारखे वाटते. पण सूर्यकिरणे पडताच लगेचच ते पिवळसर झाल्यासारखे भासते.

अंधार दाटला बळें। वाटे गगन जालें काळें । रविकिर्णें तें पिवळें । सवेंचि वाटे ॥ २ ॥

When darkness gathers thick, the sky seems to have turned black. But as soon as the sun's rays fall upon it, it at once appears golden instead.

उदंड हिंव जेव्हां पडिले । गमे गगन थंड जालें। उष्ण झळेनें वाळलें। ऐसें वाटे ॥ ३ ॥

प्रचंड थंडी पडली की आकाशच थंड झाल्यासारखे वाटते. पण उष्ण झळांनी ते जणू करपल्यासारखेही वाटते.

उदंड हिंव जेव्हां पडिले । गमे गगन थंड जालें। उष्ण झळेनें वाळलें। ऐसें वाटे ॥ ३ ॥

When intense cold sets in, the sky itself seems to have turned cold. And when scorching heat blazes, it seems, likewise, to have been parched by the heat.

ऐसें जें कांहीं वाटलें । तें तें जालें आणि गेलें । आकाशासारिखें तगलें । हें तों घडेना ॥ ४ ॥

असे जे जे भासले, ते ते निर्माण होऊन नाहीसेही झाले. पण आकाशासारखे कायम टिकून राहणे मात्र त्यांना कधीच जमले नाही.

ऐसें जें कांहीं वाटलें । तें तें जालें आणि गेलें । आकाशासारिखें तगलें । हें तों घडेना ॥ ४ ॥

Whatever seemed to appear in this way came into being and then passed away again. But to endure unchanged like the sky itself — that, they could never do.

उत्तम जाणिवेचा जिनस । समजोन पाहे सावकास । निराभास तें आकाश । भास मिथ्या ॥ ५ ॥

खरी उत्तम जाणीव कशी असते, हे निवांतपणे समजून घ्यावे. आकाश हे मुळात निराभासच आहे, त्यावर दिसणारे भास मात्र खोटे असतात.

उत्तम जाणिवेचा जिनस । समजोन पाहे सावकास । निराभास तें आकाश । भास मिथ्या ॥ ५ ॥

One should calmly come to understand what true, excellent awareness really is. The sky itself is free of all appearance; whatever seems to appear upon it is merely illusory.

उदक पसरे वायो पसरे । आत्मा अत्यंतचि पसरे । तत्वें तत्व अवघेंचि पसरे । अंतर्यामीं ॥ ६ ॥

पाणी पसरते, वायू पसरतो, पण आत्मा मात्र त्याहूनही अनंतपटीने अधिक व्यापून राहिलेला आहे. प्रत्येक तत्त्व दुसऱ्या तत्त्वात अंतर्यामी सामावलेले असते.

उदक पसरे वायो पसरे । आत्मा अत्यंतचि पसरे । तत्वें तत्व अवघेंचि पसरे । अंतर्यामीं ॥ ६ ॥

Water spreads, air spreads, but the Self pervades all things far beyond measure. Each element lies interwoven, deep within, in every other element.

चळतें आणि चळेना तें । अंतरीं अवघेंच कळतें । विवरणेंचि निवळतें । प्राणिमात्रासी ॥ ७ ॥

जे हलते आणि जे अचल राहते, हे सगळे अंतर्यामीच नीट कळते. आणि केवळ विचारानेच, चिंतनानेच ते प्रत्येक जीवाला स्पष्ट होते.

चळतें आणि चळेना तें । अंतरीं अवघेंच कळतें । विवरणेंचि निवळतें । प्राणिमात्रासी ॥ ७ ॥

What moves and what remains unmoving — all of this can truly be known only within one's own inner heart. It becomes clear to every living being only through careful reflection.

विवरतां विवरतां शेवटीं । निवृत्तिपदीं अखंड भेटी । जालियानें तुटी । होणार नाहीं ॥ ८ ॥

असे विचार करता करता शेवटी निवृत्तिपदाशी (मोक्षपदाशी) अखंड भेट घडते. एकदा ती भेट घडली की मग तिच्यात कधीच खंड पडत नाही.

विवरतां विवरतां शेवटीं । निवृत्तिपदीं अखंड भेटी । जालियानें तुटी । होणार नाहीं ॥ ८ ॥

Through sustained reflection, one finally attains an unbroken meeting with the state of liberation, nivritti. Once this union is attained, it can never again be severed.

जेथें ज्ञानाचें होतें विज्ञान । आणि मनाचें होतें उन्मन । तत्वनिर्शनीं अनन्य। विवेकें होतें ॥ ९ ॥

जेथे ज्ञानाचे रूपांतर प्रत्यक्ष विज्ञानात होते आणि मनाचे रूपांतर उन्मनी अवस्थेत होते. तेथे तत्त्वांच्या निरसनातून विवेकाच्या साहाय्याने अनन्यता प्राप्त होते.

जेथें ज्ञानाचें होतें विज्ञान । आणि मनाचें होतें उन्मन । तत्वनिर्शनीं अनन्य। विवेकें होतें ॥ ९ ॥

Where knowledge transforms into direct realization, and the mind itself transforms into the state beyond mind, unmani. There, through the dissolution of all elements, single-minded oneness is attained by means of discernment.

वडिलांस शोधून पाहिलें । तों चंचळाचें निश्चळ जालें । देवभक्तपण गेलें । तये ठाइं ॥ १० ॥

त्या वडिलाचा (अंतरात्म्याचा) शोध घेतला असता चंचळतेचे रूपांतर निश्चळतेत झाले. आणि त्याचठिकाणी देव व भक्त हा भेदही मावळून गेला.

वडिलांस शोधून पाहिलें । तों चंचळाचें निश्चळ जालें । देवभक्तपण गेलें । तये ठाइं ॥ १० ॥

When one searches out and finds that "elder," the indwelling Self, the changing itself is transformed into the changeless. And right there, even the distinction between God and devotee dissolves away.

ठाव म्हणतां पदार्थ नाहीं। पदार्थमात्र मुळीं नाहीं । जैसें तैसें बोलों कांहीं । कळावया ॥ ११ ॥

'ठिकाण' असे म्हटले तरी तेथे खरे तर कोणताही पदार्थ नसतो, मुळात पदार्थच अस्तित्वात नसतो. हे नुसते कळावे म्हणून जसेतसे शब्दांत सांगितलेले आहे.

ठाव म्हणतां पदार्थ नाहीं। पदार्थमात्र मुळीं नाहीं । जैसें तैसें बोलों कांहीं । कळावया ॥ ११ ॥

Even to call it a "place" is misleading, for no actual substance exists there at all; in truth, no substance exists whatsoever. This is spoken only in such approximate terms, merely so that it might be understood.

अज्ञानशक्ति निरसली। ज्ञानशक्ति मावळली । वृत्तिशून्यें कैसी जाली । स्थिती पाहा ॥ १२ ॥

अज्ञानाची शक्ती नाहीशी झाली आणि ज्ञानाची शक्तीही मावळून गेली. मग वृत्तिशून्य अशी ती अवस्था कशी असते, हे नीट पाहावे.

अज्ञानशक्ति निरसली। ज्ञानशक्ति मावळली । वृत्तिशून्यें कैसी जाली । स्थिती पाहा ॥ १२ ॥

The power of ignorance is dissolved away, and the power of knowledge, too, fades into stillness. See, then, what kind of state remains when even mental activity itself ceases entirely.

मुख्य शक्तिपात तो ऐसा । नाहीं चंचळाचा वळसा । निवांतीं निवांत कैसा । निर्विकारी ॥ १३ ॥

मुख्य शक्तिपाताची अवस्था अशी असते की तेथे चंचळतेचा लवलेशही उरत नाही. ती स्थिती अत्यंत निवांत, निर्विकार अशी असते.

मुख्य शक्तिपात तो ऐसा । नाहीं चंचळाचा वळसा । निवांतीं निवांत कैसा । निर्विकारी ॥ १३ ॥

The essential state of shaktipat, the descent of grace, is such that not the slightest trace of change remains there. It is utterly still, utterly at peace, and wholly free of any modification.

चंचळाचीं विकार बालटें । तें चंचळचि जेथें आटे । चंचळ निश्चळ घनवटे । हें तों घडेना ॥ १४ ॥

चंचळतेचे विकार व उगम असते, ते चंचळ जेथे संपूर्ण विरून जाते. पण चंचळता व निश्चळता एकत्र घनरूप होणे, हे मात्र कधीच घडू शकत नाही.

चंचळाचीं विकार बालटें । तें चंचळचि जेथें आटे । चंचळ निश्चळ घनवटे । हें तों घडेना ॥ १४ ॥

The changes and origins of the changing exist only up to the point where that very change dissolves completely. But for the changing and the changeless to fuse together as one solid mass — that can never actually happen.

माहावाक्याचा विचारु । तेथें संन्याशास अधिकारु। दैवीकृपेची जो नरु । तोहि विवरोन पाहे ॥ १५ ॥

महावाक्यांचा विचार करण्याचा अधिकार मुख्यतः संन्याशालाच असतो. पण ज्याच्यावर दैवी कृपा झालेली असते, तो माणूसही त्याचा शोध घेऊन पाहू शकतो.

माहावाक्याचा विचारु । तेथें संन्याशास अधिकारु। दैवीकृपेची जो नरु । तोहि विवरोन पाहे ॥ १५ ॥

The right to reflect upon the great Vedantic sayings belongs chiefly to the renunciate. But any person upon whom divine grace has fallen may also inquire into it and come to understand it.

संन्यासी म्हणिजे शडन्यासी । विचारवंत सर्व संन्यासी । आपली करणी आपणासी । निश्चयेंसीं ॥ १६ ॥

संन्यासी म्हणजे षड्विकारांचा त्याग करणारा, आणि खरा विचारवंत हाच खरा संन्यासी होय. आपली स्वतःची करणी स्वतःच निश्चयपूर्वक पारखावी.

संन्यासी म्हणिजे शडन्यासी । विचारवंत सर्व संन्यासी । आपली करणी आपणासी । निश्चयेंसीं ॥ १६ ॥

A true sannyasi is one who renounces the six inner enemies, the six modifications; every truly reflective person is, in this sense, a sannyasi. One should examine one's own conduct with firm resolve, for oneself alone.

जगदीश वोळल्यावरी । तेथें कोण अनुमान करी । आतां असो हें विचारी। विचर जाणती ॥ १७ ॥

जगदीश एकदा प्रसन्न झाला की मग तेथे कोण शंका काढणार? आता हे राहू द्या, विचारी माणसांनाच हे कळते.

जगदीश वोळल्यावरी । तेथें कोण अनुमान करी । आतां असो हें विचारी। विचर जाणती ॥ १७ ॥

Once the Lord of the world has bestowed his grace, who then can raise any further doubt? Let this rest here for now — those who reflect deeply already understand it.

जे जे विचारी समजले । ते ते निःसंग होऊन गेले । देहाभिमानी जे उरले। ते देहाभिमान रक्षिती ॥ १८ ॥

जे जे विचारी लोकांना हे कळले, ते ते सर्व निःसंग होऊन गेले. आणि जे देहाभिमानीच उरले, ते आपला देहाभिमानच जपत राहतात.

जे जे विचारी समजले । ते ते निःसंग होऊन गेले । देहाभिमानी जे उरले। ते देहाभिमान रक्षिती ॥ १८ ॥

Whoever among the reflective has truly understood this has become free of all attachment. But those who remain caught in identification with the body continue simply to guard that very identification.

लक्षीं बैसले अलक्ष । उडोन गेला पूर्वपक्ष । हेतुरूपें अंतरसाक्ष । तोहि मावळला ॥ १९ ॥

लक्ष्यावर स्थिरावले असता ते अलक्ष तत्त्वच प्रकट होते आणि पूर्वपक्षही विरून जातो. हेतुरूपाने असलेली अंतरसाक्षीची जाणीवही तेथे मावळून जाते.

लक्षीं बैसले अलक्ष । उडोन गेला पूर्वपक्ष । हेतुरूपें अंतरसाक्ष । तोहि मावळला ॥ १९ ॥

When one becomes fixed upon the object of contemplation, the imperceptible itself is revealed, and the earlier position dissolves away. Even the witnessing awareness held as a mere aim fades away there too.

आकाश आणि पाताळ । दोनी नामें अंतराळ । काढितां दृश्याचें चडळ । अखंड जालें ॥ २० ॥

आकाश आणि पाताळ ही दोन्ही नावे खरे तर एकाच अंतराळाचीच आहेत. दृश्याचा पसारा दूर केला की तेथे अखंड एकरूपता उरते.

आकाश आणि पाताळ । दोनी नामें अंतराळ । काढितां दृश्याचें चडळ । अखंड जालें ॥ २० ॥

"Sky" and "netherworld" are, in truth, just two names for the very same intervening space. When the whole apparatus of the visible world is removed, what remains is an unbroken oneness.

तें तों अखंडचि आहे । मन उपाधी लक्षून पाहे। उपाधिनिरासें साहे । शब्द कैसा ॥ २१ ॥

ते तत्त्व तर अखंडच आहे, पण मन मात्र उपाधीलाच लक्ष्य करून पाहत असते. उपाधी दूर झाल्यावर तेथे शब्दच तरी कसा टिकून राहणार?

तें तों अखंडचि आहे । मन उपाधी लक्षून पाहे। उपाधिनिरासें साहे । शब्द कैसा ॥ २१ ॥

That Reality is, in truth, ever unbroken, yet the mind keeps fixing its attention only upon the superimposed attribute. Once that attribute is dissolved away, how could mere words possibly remain adequate there?

शब्दपर कल्पनेपर । मन बुद्धि अगोचर । विचारें पाहावा विचार। अंतर्यामीं ॥ २२ ॥

ते तत्त्व शब्दांच्याही पलीकडे आणि कल्पनेच्याही पलीकडे आहे, मन व बुद्धी यांनाही ते अगम्य आहे. तेव्हा अंतर्यामीच विचाराने विचाराचा शोध घ्यावा.

शब्दपर कल्पनेपर । मन बुद्धि अगोचर । विचारें पाहावा विचार। अंतर्यामीं ॥ २२ ॥

That Reality lies beyond words, beyond imagination, and beyond the reach of mind and intellect alike. One must therefore inquire into reflection itself through reflection, deep within one's own heart.

पाहातां पाहातां कळों येतें । कळलें तितुकें वेर्थ जातें । अवघड कैसें बोलावें तें । कोण्या प्रकारें ॥ २३ ॥

पाहतापाहता ते हळूहळू कळू लागते, पण जितके कळते तितकेही शब्दांत व्यक्त करता येत नाही, वाया जाते. मग ते इतके अवघड तत्त्व कोणत्या प्रकारे बोलून दाखवावे?

पाहातां पाहातां कळों येतें । कळलें तितुकें वेर्थ जातें । अवघड कैसें बोलावें तें । कोण्या प्रकारें ॥ २३ ॥

Through sustained looking, it gradually comes to be understood, yet whatever is understood cannot truly be conveyed and is, in a sense, lost in the telling. In what way, then, can such a difficult truth ever be put into words at all?

वाक्यार्थवाच्यांश शोधिला। अलक्षीं लक्ष्यांश बुडाला । पुढें समजोन बोला । कोणीतरी ॥ २४ ॥

महावाक्यांचा शब्दशः अर्थ शोधला असता, त्यातील निर्देश्य भाग त्या अलक्ष तत्त्वातच विलीन होऊन जातो. यापुढे कोणीतरी नीट समजून घेऊनच बोलावे.

वाक्यार्थवाच्यांश शोधिला। अलक्षीं लक्ष्यांश बुडाला । पुढें समजोन बोला । कोणीतरी ॥ २४ ॥

When the literal meaning of the great sayings is examined, the portion that points to something specific dissolves into the imperceptible itself. Let someone, henceforth, speak of this only once he has truly understood it.

शाश्वतास शोधीत गेला । तेणें ज्ञानी साच जाला । विकार सांडून मिळाला । निर्विकारीं ॥ २५ ॥

जो शाश्वताचा शोध घेत गेला, तोच खरा ज्ञानी बनला. सर्व विकार सोडून तो त्या निर्विकार तत्त्वात एकरूप झाला.

शाश्वतास शोधीत गेला । तेणें ज्ञानी साच जाला । विकार सांडून मिळाला । निर्विकारीं ॥ २५ ॥

Whoever has gone on searching for the eternal has thereby become a true knower. Abandoning all change and modification, he has merged into the changeless Reality itself.

दुःस्वप्न उदंड देखिलें । जागें होतां लटिकें जालें । पुन्हां जरी आठवलें । तरी तें मिथ्या ॥ २६ ॥

स्वप्नात कितीही भयानक दृश्ये पाहिली तरी जागे झाल्यावर ती खोटी ठरतात. पुन्हा आठवली तरी ती मिथ्याच असतात.

दुःस्वप्न उदंड देखिलें । जागें होतां लटिकें जालें । पुन्हां जरी आठवलें । तरी तें मिथ्या ॥ २६ ॥

However terrifying a dream one may have, once awake, it proves to be false. Even if it is recalled again afterward, it remains nothing but illusion.

प्रारब्धयोगें देह असे । असे अथवा नासे । विचार अंतरीं बैसे । चळेना ऐसा ॥ २७ ॥

प्रारब्धाच्या योगानेच हा देह टिकून आहे, तो असो वा नष्ट होवो. पण अंतरंगात मात्र तो विचार असा दृढ बसतो की तो कधीच ढळत नाही.

प्रारब्धयोगें देह असे । असे अथवा नासे । विचार अंतरीं बैसे । चळेना ऐसा ॥ २७ ॥

This body persists only through the force of prarabdha, one's past accumulated karma — whether it remains or perishes. But the true understanding, once it settles within the heart, remains so firm that it never wavers.

बीज अग्नीनें भाजलें । त्याचें वाढणें खुंटलें । ज्ञात्यास तैसे जालें । वासनाबीज ॥ २८ ॥

बी अग्नीने भाजून गेले की त्याची पुढील वाढच खुंटते. ज्ञानी माणसाच्या बाबतीत त्याचे वासनारूपी बीजही असेच खुंटलेले असते.

बीज अग्नीनें भाजलें । त्याचें वाढणें खुंटलें । ज्ञात्यास तैसे जालें । वासनाबीज ॥ २८ ॥

Once a seed is scorched by fire, its capacity to grow further is destroyed. In just the same way, for one who has attained true knowledge, the very seed of worldly desire is likewise burnt away.

विचारें निश्चळ जाली बुद्धि । बुद्धिपासीं कार्यसिद्धि । पाहातां वडिलांची बुद्धि । निश्चळीं गेलीं ॥ २९ ॥

विचाराने बुद्धी निश्चळ झाली की मग तिच्याकडूनच कार्यसिद्धी घडते. पाहता पाहता ती वडिलांची (अंतरात्म्याची) बुद्धीही त्या निश्चळ तत्त्वातच विलीन होते.

विचारें निश्चळ जाली बुद्धि । बुद्धिपासीं कार्यसिद्धि । पाहातां वडिलांची बुद्धि । निश्चळीं गेलीं ॥ २९ ॥

When the intellect becomes steady and unmoving through reflection, accomplishment naturally follows from it. Looking closely, one finds that even the wisdom of that "elder," the indwelling Self, merges fully into that changeless Reality.

निश्चळास ध्यातो तो निश्चळ । चंचळास ध्यातो तो चंचळ । भूतास ध्यातो तो केवळ । भूत होये ॥ ३० ॥

जो निश्चळाचे ध्यान करतो, तो निश्चळ बनतो; जो चंचळाचे ध्यान करतो, तो चंचळच राहतो. आणि जो केवळ भौतिक पदार्थांचेच ध्यान करतो, तो निव्वळ भूतरूपच होऊन राहतो.

निश्चळास ध्यातो तो निश्चळ । चंचळास ध्यातो तो चंचळ । भूतास ध्यातो तो केवळ । भूत होये ॥ ३० ॥

Whoever meditates upon the changeless becomes changeless himself; whoever meditates upon the changing remains merely changing. And whoever meditates only upon material objects becomes, in the end, nothing more than a mere material thing himself.

जो पावला सेवटवरी । तयास हें कांहींच न करी । अंतरिनिष्ठा बाजीगरी । तैसी माया ॥ ३१ ॥

जो अखेरपर्यंत पोहोचला आहे, त्याला हे मायेचे विकार काहीच बाधत नाहीत. अंतरनिष्ठ माणसासाठी ही माया केवळ एका जादूगिरीच्या खेळासारखीच उरते.

जो पावला सेवटवरी । तयास हें कांहींच न करी । अंतरिनिष्ठा बाजीगरी । तैसी माया ॥ ३१ ॥

For one who has reached the very end of this path, none of this affects him in the least. For the person established firmly within, maya remains nothing more than a mere conjurer's trick.

मिथ्या ऐसें कळों आलें । विचारानें सदृढ जालें । अवघें भयेंचि उडालें । अकस्मात ॥ ३२ ॥

हे सगळे मिथ्या आहे, हे एकदा कळून आले आणि विचाराने ते दृढ झाले. मग अकस्मात सगळे भयच नाहीसे होऊन जाते.

मिथ्या ऐसें कळों आलें । विचारानें सदृढ जालें । अवघें भयेंचि उडालें । अकस्मात ॥ ३२ ॥

Once it becomes clear that all of this is illusory, and this understanding becomes firmly settled through reflection, then all fear suddenly vanishes away, all at once.

उपासनेचें उत्तिर्ण व्हावें । भक्तजनें वाढवावें । अंतरीं विवेकें उमजावें । सकळ कांहीं ॥ ३३ ॥

उपासनेच्या ऋणातून उत्तीर्ण व्हावे आणि भक्तजनांनी ती पुढे वाढवत न्यावी. अंतर्यामी विवेकाने हे सगळे नीट उमजून घ्यावे.

उपासनेचें उत्तिर्ण व्हावें । भक्तजनें वाढवावें । अंतरीं विवेकें उमजावें । सकळ कांहीं ॥ ३३ ॥

One should fulfill and complete the debt of devotional worship, and devotees should continue to carry it forward. All of this should be understood clearly, within one's own heart, through careful discernment.