पृथ्वीमधें मानवी शरीरें । उदंड दाटलीं लाहान थोरें । पालटती मनोविकारें । क्षणाक्षणा ॥ १ ॥

या पृथ्वीवर लहानथोर मानवी शरीरे अगणित दाटलेली आहेत. त्यांचे मनोविकार क्षणाक्षणाला बदलत असतात.

पृथ्वीमधें मानवी शरीरें । उदंड दाटलीं लाहान थोरें । पालटती मनोविकारें । क्षणाक्षणा ॥ १ ॥

Countless human bodies, small and great, are crowded together on this earth. Their mental states and moods keep changing from moment to moment.

जितुक्या मूर्ती तितुक्याच प्रकृती । सारिख्या नस्ती आदिअंतीं ॥ नेमचि नाहीं पाहावें किती । काये म्हणोनी ॥ २ ॥

जेवढी माणसे तेवढेच त्यांचे स्वभाव असतात, ते सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत कधीच एकसारखे नसतात. यात काही ठराविक नियम नाही, किती आणि काय म्हणून पाहत बसावे?

जितुक्या मूर्ती तितुक्याच प्रकृती । सारिख्या नस्ती आदिअंतीं ॥ नेमचि नाहीं पाहावें किती । काये म्हणोनी ॥ २ ॥

There are as many natures as there are individuals, and no two are alike from start to finish. There is no fixed rule to it — how much, and to what purpose, should one keep examining it?

कित्येक म्लेंच होऊन गेले । कित्येक फिरंगणांत आटले । देशभाषानें रुधिले । कीतीयेक ॥ ३ ॥

कित्येक लोक परधर्मी बनून गेले, कित्येक फिरंग्यांमध्ये (युरोपीयांमध्ये) मिसळून गेले. कित्येकजण आपापल्या देशभाषेतच गुंतून पडलेले आहेत.

कित्येक म्लेंच होऊन गेले । कित्येक फिरंगणांत आटले । देशभाषानें रुधिले । कीतीयेक ॥ ३ ॥

Many people have turned into foreigners in faith and custom, and many have been absorbed among the Europeans. Many more remain wholly occupied and bound up in their own regional languages.

मर्ह्हाष्टदेश थोडा उरला । राजकारनें लोक रुधिला । अवकाश नाहीं जेवायाला । उदंड कामें ॥ ४ ॥

महाराष्ट्र देश थोडासाच शिल्लक उरला असून लोक राजकारणात गुंतलेले आहेत. कामांच्या रेट्यामुळे त्यांना जेवायलाही उसंत नाही.

मर्ह्हाष्टदेश थोडा उरला । राजकारनें लोक रुधिला । अवकाश नाहीं जेवायाला । उदंड कामें ॥ ४ ॥

Only a small part of the Maharashtra land remains unaffected, and people are wholly absorbed in politics and statecraft. Such is the press of work that they have no leisure even to eat.

कित्येक युद्धप्रसंगी गुंतले । तेणें गुणें उन्मत्त जाले । रात्रंदिवस करूं लागले । युद्धचर्चा ॥ ५ ॥

कित्येकजण युद्धाच्या प्रसंगात गुंतलेले असतात आणि त्यामुळे ते उन्मत्त होऊन जातात. ते रात्रंदिवस फक्त युद्धाच्याच गोष्टी करत बसतात.

कित्येक युद्धप्रसंगी गुंतले । तेणें गुणें उन्मत्त जाले । रात्रंदिवस करूं लागले । युद्धचर्चा ॥ ५ ॥

Many are caught up in the business of warfare, and this makes them arrogant and intoxicated with power. They spend day and night talking of nothing but war.

उदिम्यास व्यासंग लागला । अवकाश नाहींसा जाला । अवघा पोटधंदाच लागला । निरंतर ॥ ६ ॥

व्यापाऱ्यांना धंद्याचा एवढा व्यासंग लागलेला असतो की त्यांना अजिबात उसंत नसते. सगळे लोक अखंडपणे फक्त पोटासाठीच्या धंद्यात गुंतलेले असतात.

उदिम्यास व्यासंग लागला । अवकाश नाहींसा जाला । अवघा पोटधंदाच लागला । निरंतर ॥ ६ ॥

Merchants are so absorbed in their trade that they have no free time at all. Everyone remains constantly occupied, solely engaged in earning their daily bread.

शडदर्शनें नाना मतें । पाषांडें वाढली बहुतें । पृथिवीमधें जेथ तेथें । उपदेसिती ॥ ७ ॥

सहा दर्शने आणि नाना मते यांच्याबरोबरच पाखंडी मतेही खूप वाढलेली आहेत. पृथ्वीवर जिथे तिथे लोक आपापली मते उपदेशत फिरत आहेत.

शडदर्शनें नाना मतें । पाषांडें वाढली बहुतें । पृथिवीमधें जेथ तेथें । उपदेसिती ॥ ७ ॥

Alongside the six schools of philosophy and their many opinions, false and heretical doctrines too have multiplied greatly. Everywhere on this earth, people go about preaching their own particular views.

स्मार्थीं आणि वैष्णवी । उरलीं सुरलीं नेलीं आघवी । ऐसी पाहातां गथागोवी । उदंड जाली ॥ ८ ॥

स्मार्त आणि वैष्णव पंथांनी उरलेल्यासुरलेल्या लोकांनाही आपल्याकडे ओढून घेतले. असे पाहता या सगळ्याचा प्रचंड गुंता होऊन बसला आहे.

स्मार्थीं आणि वैष्णवी । उरलीं सुरलीं नेलीं आघवी । ऐसी पाहातां गथागोवी । उदंड जाली ॥ ८ ॥

The Smarta and Vaishnava sects have drawn in whatever people were still left. Looking at all this, one finds that a vast tangle and confusion has come about.

कित्येक कामनेचे भक्त । ठाइं ठाइं जालें आसक्त । युक्त अथवा अयुक्त । पाहातो कोण ॥ ९ ॥

कित्येकजण केवळ इच्छापूर्तीसाठी भक्ती करणारे भक्त असून जिथेतिथे आसक्त झालेले आहेत. हे योग्य आहे की अयोग्य, हे पाहायला कोणाला फुरसत आहे?

कित्येक कामनेचे भक्त । ठाइं ठाइं जालें आसक्त । युक्त अथवा अयुक्त । पाहातो कोण ॥ ९ ॥

Many are devotees driven only by worldly desire, attached to this or that at every turn. Who stops to consider whether such devotion is proper or improper?

या गल्बल्यामधें गल्बला । कोणीं कोणीं वाढविला । त्यास देखों सकेनासा जाला । वैदिक लोक ॥ १० ॥

या गोंधळामध्ये आणखी गोंधळ अनेकांनी वाढवला आहे. हे पाहणेही वैदिक, सुज्ञ लोकांना असह्य होऊन बसले आहे.

या गल्बल्यामधें गल्बला । कोणीं कोणीं वाढविला । त्यास देखों सकेनासा जाला । वैदिक लोक ॥ १० ॥

To this confusion, still more confusion has been added by various people. The situation has become such that learned, Vedic-minded people can hardly bear to watch it.

त्याहिमधें हरिकीर्तन । तेथें वोढले कित्येक जन । प्रत्ययाचें ब्रह्मज्ञान । कोण पाहे ॥ ११ ॥

या सगळ्यात हरिकीर्तनाकडेही कित्येक लोक ओढले जातात. पण त्यातून प्रत्यक्ष अनुभवाचे खरे ब्रह्मज्ञान शोधायला कोण पाहतो?

त्याहिमधें हरिकीर्तन । तेथें वोढले कित्येक जन । प्रत्ययाचें ब्रह्मज्ञान । कोण पाहे ॥ ११ ॥

Amid all this, many people are also drawn toward devotional kirtan. But who actually looks, within it, for true and directly experienced knowledge of Brahman?

या कारणें ज्ञान दुल्लभ । पुण्यें घडे अलभ्य लाभ । विचारवंतां सुल्लभ । सकळ कांहीं ॥ १२ ॥

याचमुळे खरे ब्रह्मज्ञान दुर्मिळ ठरते; ते केवळ मोठ्या पुण्याईनेच अलभ्य लाभासारखे प्राप्त होते. पण जो खरोखर विचारी आहे, त्याला मात्र हे सर्व सहजसुलभ असते.

या कारणें ज्ञान दुल्लभ । पुण्यें घडे अलभ्य लाभ । विचारवंतां सुल्लभ । सकळ कांहीं ॥ १२ ॥

This is why true knowledge is so rare; it comes, when it comes, as a hard-won gain through great merit. Yet for the person of genuine reflection, all of it is in fact easily within reach.

विचार कळला सांगतां नये । उदंड येती अंतराये । उपाय योजितां अपाये । आडवे येती ॥ १३ ॥

खरा विचार कळला तरी तो दुसऱ्याला सांगणे सोपे नसते, त्यात अनेक अडथळे येतात. उपाय योजावा तर त्यातही अपाय आडवे येतात.

विचार कळला सांगतां नये । उदंड येती अंतराये । उपाय योजितां अपाये । आडवे येती ॥ १३ ॥

Even when true understanding is grasped, it is not easy to convey it to others; countless obstacles arise along the way. And when one attempts a remedy, mishaps often get in the way of that too.

त्याहिमधें तो तिक्षण । रिकामा जाऊं नेदी क्षण । धूर्त तार्किक विचक्षण । सकळां माने ॥ १४ ॥

या सगळ्यातही जो तीक्ष्ण बुद्धीचा असतो, तो एकही क्षण फुकट जाऊ देत नाही. असा धूर्त, तर्कशुद्ध व चौकस माणूस सर्वांना आवडतो व मान्य होतो.

त्याहिमधें तो तिक्षण । रिकामा जाऊं नेदी क्षण । धूर्त तार्किक विचक्षण । सकळां माने ॥ १४ ॥

Amid all this, the person of sharp intellect lets not a single moment go to waste. Such a shrewd, logical, and discerning person comes to be accepted and admired by everyone.

नाना जिनस उदंड पाठ । वदों लागला घडघडाट । अव्हाटचि केली वाट । सामर्थ्यबळें ॥ १५ ॥

त्याने नाना विषयांचे उदंड पाठांतर केलेले असते आणि तो ते घडाघडा बोलू लागतो. आपल्या सामर्थ्याच्या जोरावर तो चुकीच्या वाटेलाही वाट बनवून टाकतो.

नाना जिनस उदंड पाठ । वदों लागला घडघडाट । अव्हाटचि केली वाट । सामर्थ्यबळें ॥ १५ ॥

He has committed vast amounts of varied material to memory, and pours it forth fluently and resoundingly. By sheer force of his ability, he can even turn a wrong path into one that people accept.

प्रबोधशक्तीचीं अनंत द्वारें । जाणें सकळांची अंतरें । निरूपणें तदनंतरें । चटक लागे ॥ १६ ॥

त्याच्याकडे बोधशक्तीची अगणित दारे असतात आणि तो सर्वांचे अंतरंग जाणतो. त्याच्या निरूपणाने मग लोकांना गोडी व चटक लागते.

प्रबोधशक्तीचीं अनंत द्वारें । जाणें सकळांची अंतरें । निरूपणें तदनंतरें । चटक लागे ॥ १६ ॥

He possesses countless ways of persuasive teaching, and he knows the inner hearts of all. Through his discourses, people then become drawn in, even fascinated.

मतें मतांतरें सगट । प्रत्यये बोलोन करी सपाट । दंडक सांडून नीट । वेधी जना ॥ १७ ॥

नाना मतमतांतरे तो प्रत्ययाने बोलून सगळी सारखी करून टाकतो. रूढ चाकोरी सोडून तो सरळ लोकांचे मन वेधून घेतो.

मतें मतांतरें सगट । प्रत्यये बोलोन करी सपाट । दंडक सांडून नीट । वेधी जना ॥ १७ ॥

He settles all the various conflicting opinions by speaking with conviction born of direct experience. Setting aside rigid convention, he goes straight to captivating people's hearts.

नेमकें भेदकें वचनें । अखंड पाहे प्रसंगमानें । उदास वृत्तिच्या गुमानें । उठोन जातो ॥ १८ ॥

नेमक्या व मर्मभेदी शब्दांत तो प्रसंगानुरूप सतत बोलत राहतो. आणि मग उदासीन वृत्तीच्या ऐटीत तो तेथून निघून जातो.

नेमकें भेदकें वचनें । अखंड पाहे प्रसंगमानें । उदास वृत्तिच्या गुमानें । उठोन जातो ॥ १८ ॥

With precise, sharp-pointed words, he keeps speaking according to whatever occasion demands. Then, with the air of one detached from it all, he simply rises and walks away.

प्रत्यये बोलोन उठोन गेला । चटक लागली लोकांला । नाना मार्ग सांडून त्याला । शरण येती ॥ १९ ॥

तो प्रत्ययाने बोलून उठून जातो आणि लोकांना त्याची गोडी लागते. मग लोक इतर सर्व मार्ग सोडून त्याला शरण येतात.

प्रत्यये बोलोन उठोन गेला । चटक लागली लोकांला । नाना मार्ग सांडून त्याला । शरण येती ॥ १९ ॥

Having spoken with the force of conviction, he rises and departs, and people become deeply drawn to him. They then abandon all other paths and come to surrender at his feet.

परी तो कोठें आडळेना । कोणे स्थळीं सांपडेना । वेष पाहातां हीन दीना । सारिखा दिसे ॥ २० ॥

पण तो कोठेच सापडत नाही, कोणत्याही एका ठिकाणी तो अडकून राहत नाही. त्याचा वेष पाहिला तर तो एखाद्या दीनहीन माणसासारखाच दिसतो.

परी तो कोठें आडळेना । कोणे स्थळीं सांपडेना । वेष पाहातां हीन दीना । सारिखा दिसे ॥ २० ॥

Yet he cannot be pinned down anywhere; he is found settled in no single place. Judging by his outward dress, he appears no different from any humble, poor person.

उदंड करी गुप्तरूपें । भिकायासारिखा स्वरूपें । तेथें येशकीर्तिप्रतापें । सीमा सांडिली ॥ २१ ॥

तो दिसायला भिकाऱ्यासारखा असला तरी गुप्तपणे अफाट काम करून जातो. त्यायोगे त्याची कीर्ती व प्रताप सीमा ओलांडून गेलेली असते.

उदंड करी गुप्तरूपें । भिकायासारिखा स्वरूपें । तेथें येशकीर्तिप्रतापें । सीमा सांडिली ॥ २१ ॥

Though he looks like a mere beggar, he accomplishes an immense amount of work in secret. Through this, his fame and greatness come to know no bounds at all.

ठाइं ठाइं भजन लावी । आपण तेथून चुकावी । मछरमतांची गोवी । लागोंच नेदी ॥ २२ ॥

तो जागोजागी भजन-उपासना सुरू करून देतो आणि स्वतः मात्र तेथून निसटून जातो. मत्सरी पंथभेदांची गुंतागुंत त्याला कधीच स्पर्श करू देत नाही.

ठाइं ठाइं भजन लावी । आपण तेथून चुकावी । मछरमतांची गोवी । लागोंच नेदी ॥ २२ ॥

He sets devotional worship going in place after place, and then quietly slips away himself. He never lets the tangle of envious sectarian rivalries take hold of him.

खनाळामधें जाऊन राहे । तेथें कोणीच न पाहे । सर्वत्रांची चिंता वाहे । सर्वकाळ ॥ २३ ॥

तो एखाद्या निर्जन, दुर्गम ठिकाणी जाऊन राहतो, जिथे कोणीही त्याला पाहत नाही. तरीही तो सर्वकाळ सर्वांची काळजी वाहत असतो.

खनाळामधें जाऊन राहे । तेथें कोणीच न पाहे । सर्वत्रांची चिंता वाहे । सर्वकाळ ॥ २३ ॥

He goes and dwells in some remote, obscure spot where no one ever sees him. Yet all the while, he carries the concern and welfare of everyone in his heart.

अवघड स्थळीं कठीण लोक । तेथें राहणें नेमक । सृष्टीमधें सकळ लोक । धुंडीत येती ॥ २४ ॥

दुर्गम ठिकाणी, कठीण स्वभावाच्या लोकांमध्ये तो मुद्दाम राहतो. तरीही जगातील सगळे लोक त्याला शोधत शोधत येतात.

अवघड स्थळीं कठीण लोक । तेथें राहणें नेमक । सृष्टीमधें सकळ लोक । धुंडीत येती ॥ २४ ॥

He deliberately chooses to stay in a difficult, remote place among hardy, difficult people. And yet people from all over the world come seeking him out.

तेथें कोणाचें चालेना । अनुमात्र अनुमानेना । कट्ट घालीन राजकारणा । लोक लावी ॥ २५ ॥

तेथे कोणाचेच डावपेच चालत नाहीत, त्याच्याविषयी कोणाचाच अंदाज खरा ठरत नाही. तो सगळे नेटकेपणाने बसवून लोकांना योग्य कार्याला लावतो.

तेथें कोणाचें चालेना । अनुमात्र अनुमानेना । कट्ट घालीन राजकारणा । लोक लावी ॥ २५ ॥

There, no one's scheming works on him, and no guess about him ever proves correct. He sets everything firmly in order and directs people toward their proper task.

लोकीं लोक वाढविले । तेणें अमर्याद जाले । भूमंडळीं सत्त चाले । गुप्तरूपें ॥ २६ ॥

लोकांच्याद्वारे त्याने आणखी लोक जोडत नेले आणि त्यामुळे त्याचा प्रभाव अमर्याद झाला. गुप्तपणेच त्याचे सत्कार्य साऱ्या भूमंडळावर पसरत जाते.

लोकीं लोक वाढविले । तेणें अमर्याद जाले । भूमंडळीं सत्त चाले । गुप्तरूपें ॥ २६ ॥

Through people he has drawn in still more people, and by this his influence has grown boundless. In this hidden, unseen way, his good work spreads across the whole face of the earth.

ठाइं ठाइं उदंड ताबे । मनुष्यमात्र तितुकें झोंबे । चहुंकडे उदंड लांबे । परमार्थबुद्धी ॥ २७ ॥

जिथेतिथे त्याचा उदंड प्रभाव पसरलेला असतो आणि प्रत्येक माणूस त्याला बिलगून राहतो. अशा रीतीने चहूकडे परमार्थबुद्धी दूरवर पसरत जाते.

ठाइं ठाइं उदंड ताबे । मनुष्यमात्र तितुकें झोंबे । चहुंकडे उदंड लांबे । परमार्थबुद्धी ॥ २७ ॥

His vast influence spreads everywhere, and every human being is drawn to cling to it. In this way, understanding of the spiritual path extends far and wide on every side.

उपासनेचा गजर । स्थळोस्थळूं थोर थोर । प्रत्ययानें प्राणीमात्र । सोडविले ॥ २८ ॥

उपासनेचा गजर ठिकठिकाणी मोठ्या थाटामाटात होऊ लागतो. प्रत्यक्ष अनुभवाच्या साहाय्याने असंख्य जीवांची मुक्तता होते.

उपासनेचा गजर । स्थळोस्थळूं थोर थोर । प्रत्ययानें प्राणीमात्र । सोडविले ॥ २८ ॥

The resounding call of devotional worship rises grandly in place after place. Through direct experience, countless souls are set free.

ऐसे कैवाडे उदंड जाणे । तेणें लोक होती शाहाणे । जेथें जेथें प्रत्यये बाणे । प्राणीमात्रासी ॥ २९ ॥

असे अनेक कुशल उपाय तो जाणत असतो, त्यामुळे लोक शहाणे होत जातात. जिथे जिथे जीवमात्रांना प्रत्यय बाणतो, तिथे तिथे हे घडते.

ऐसे कैवाडे उदंड जाणे । तेणें लोक होती शाहाणे । जेथें जेथें प्रत्यये बाणे । प्राणीमात्रासी ॥ २९ ॥

He knows countless such skillful methods, and through them people grow wise. Wherever direct conviction takes firm root in any living being, this transformation comes about.

ऐसी कीर्ति करून जावें । तरीच संसारास यावें । दास म्हणे हें स्वभावें । संकेतें बोलिलें ॥ ३० ॥

अशी कीर्ती कमावूनच या जगातून जावे, तरच संसारात येण्याचे सार्थक होते. रामदास म्हणतात, हे मी सहजपणे, केवळ सूचकपणे सांगितले आहे.

ऐसी कीर्ति करून जावें । तरीच संसारास यावें । दास म्हणे हें स्वभावें । संकेतें बोलिलें ॥ ३० ॥

One should earn such lasting good name before leaving this world — only then does one's coming into this life bear fruit. Ramdas says he has spoken this quite naturally, only as a pointer for the wise to grasp.