दोघां ऐसीं तीन चालती । अगुणी अष्टधा प्रकृती । अधोर्ध सांडून वर्तती । इंद्रफणी ऐसीं ॥ १ ॥

दोघांपासून जणू तिसरे काहीतरी चालू लागते, अशी ही गुणातीत अष्टधा प्रकृती आहे. वर-खाली असा भेद सोडून ती इंद्रधनुष्यासारखी सर्वत्र संचार करत राहते.

दोघां ऐसीं तीन चालती । अगुणी अष्टधा प्रकृती । अधोर्ध सांडून वर्तती । इंद्रफणी ऐसीं ॥ १ ॥

From a pair, as it were, a third movement arises — such is this eightfold prakriti, beyond mere qualities. Abandoning any fixed sense of up or down, it moves about everywhere, like a rainbow spread across the sky.

पणतोंडें भक्षितो पणजा । मूल बापास मारी वोजा । चुकाया गेला राजा । चौघां जणांचा ॥ २ ॥

नातू आपल्या पणजोबालाच जणू गिळंकृत करतो आणि मूल आपल्या बापावरच सरळ वार करते. अशा या उफराट्या खेळात चौघांचा राजाही चुकवून पळून जावा लागतो.

पणतोंडें भक्षितो पणजा । मूल बापास मारी वोजा । चुकाया गेला राजा । चौघां जणांचा ॥ २ ॥

The great-grandson, as it were, devours his own great-grandfather, and the child strikes straight at its own father. In this topsy-turvy play, even the king of these four must slip away to escape it.

देव देवाळयामधें लपाला । देऊळ पूजितां पावे त्याला । सृष्टिमधें ज्याला त्याला । ऐसेंचि आहे ॥ ३ ॥

देव मंदिरात लपून राहिलेला असतो आणि मंदिराची पूजा केली की तो प्रसन्न होतो. सृष्टीत प्रत्येकाच्या बाबतीत असेच घडते.

देव देवाळयामधें लपाला । देऊळ पूजितां पावे त्याला । सृष्टिमधें ज्याला त्याला । ऐसेंचि आहे ॥ ३ ॥

God hides within the temple, and by worshipping the temple itself, one attains him. In this creation, this holds true for each and every being.

दोनी नामें येकास पडिलीं । लोकीं नेमस्त कल्पिलीं । विवेकें प्रत्ययें पाहिलीं । तों येकचि नाम ॥ ४ ॥

एकाच वस्तूला दोन वेगवेगळी नावे दिली गेली आहेत, ती लोकांनी ठरवून कल्पिलेली आहेत. पण विवेकाने व प्रत्यक्ष अनुभवाने पाहिले असता ती दोन्ही नावे एकाच गोष्टीची असतात.

दोनी नामें येकास पडिलीं । लोकीं नेमस्त कल्पिलीं । विवेकें प्रत्ययें पाहिलीं । तों येकचि नाम ॥ ४ ॥

Two different names have been given to what is really one and the same thing, names merely fixed by convention among people. But when examined with discernment and direct experience, both names turn out to point to the very same reality.

नाहीं पुरुष ना वनिता । लोकीं कल्पिलें तत्त्वता । त्याचा बरा शोध घेतां । कांहींच नाहीं ॥ ५ ॥

खरे तर पुरुषही नाही आणि स्त्रीही नाही, लोकांनी ती कल्पना मानून घेतली आहे. त्याचा नीट शोध घेतला तर त्यात तत्त्वतः काहीच सत्य आढळत नाही.

नाहीं पुरुष ना वनिता । लोकीं कल्पिलें तत्त्वता । त्याचा बरा शोध घेतां । कांहींच नाहीं ॥ ५ ॥

In truth, there is neither male nor female as an ultimate reality — people have merely accepted this as a convenient idea. When one searches carefully into it, nothing substantial is found there at all.

स्त्री नदी पुरुष खळाळ । ऐसें बोलती सकळ । विचार पाहातां निवळ । देह नाहीं ॥ ६ ॥

स्त्री म्हणजे नदी आणि पुरुष म्हणजे तिचा खळखळणारा प्रवाह, असे सगळे बोलतात. पण नीट विचार केला तर त्यात निव्वळ देहरूपाने खरे असे काहीच उरत नाही.

स्त्री नदी पुरुष खळाळ । ऐसें बोलती सकळ । विचार पाहातां निवळ । देह नाहीं ॥ ६ ॥

"Woman is like a river, and man is like its rushing current" — so everyone says. But when examined carefully, nothing substantial remains in the body-form itself.

आपण आपणास कळेना । पाहों जातां आकळेना । काशास कांहींच मिळेना । उदंडपणें ॥ ७ ॥

आपणच आपल्याला कळत नाही, शोधायला गेले तरी ते हाती लागत नाही. मुळात कशासाठीच काही पुरेसे मिळत नाही, इतका हा उदंड पसारा आहे.

आपण आपणास कळेना । पाहों जातां आकळेना । काशास कांहींच मिळेना । उदंडपणें ॥ ७ ॥

One does not even know one's own self; try as one might to grasp it, it eludes understanding. Amid this vast, boundless expanse, nothing at all is truly attained for any purpose.

येकलाचि उदंड जाला । उदंडचि येकला पडिला । आपणासी आपला । गल्बला सोसवेना ॥ ८ ॥

तो एकटाच अगणित रूपांत विस्तारला आणि अगणित रूपांत असूनही तो एकटाच उरला. आपल्याच पसाऱ्याचा गोंधळ आपल्यालाच सोसवेनासा होतो.

येकलाचि उदंड जाला । उदंडचि येकला पडिला । आपणासी आपला । गल्बला सोसवेना ॥ ८ ॥

The One alone became this vast multiplicity, and amid that vast multiplicity, it remains, still, utterly alone. It can hardly bear the confusion of its own boundless expansion.

येक असोन फुटी पडिली । फुटी असोन स्थिति येकली । विचित्र कळा पैसावली । प्राणीमात्रीं ॥ ९ ॥

एकच असूनही त्यात भेद निर्माण झाला आणि भेद असूनही त्याची स्थिती मुळात एकच आहे. अशी ही विलक्षण कला सर्व प्राणिमात्रांमध्ये पसरलेली आहे.

येक असोन फुटी पडिली । फुटी असोन स्थिति येकली । विचित्र कळा पैसावली । प्राणीमात्रीं ॥ ९ ॥

Though it is one, division has appeared within it, and though divided, its underlying state remains one alone. This strange, wondrous play has spread throughout every living being.

वल्लिमधें जल संचरे । कोरडेपणें हें वावरे । वोलेवांचून न थिरे । कांहीं केल्यां ॥ १० ॥

वेलीमध्ये पाणी असते, तरी ती वरून कोरडी दिसते. पण त्या ओलाव्याशिवाय ती कशानेही टिकून राहू शकत नाही.

वल्लिमधें जल संचरे । कोरडेपणें हें वावरे । वोलेवांचून न थिरे । कांहीं केल्यां ॥ १० ॥

Water flows within the vine, yet outwardly the vine appears dry. Without that inner moisture, however, it cannot survive by any means whatsoever.

झाडांमधें केलीं आळीं । झाडें धांवती निराळीं । कित्येक झाडें अंतराळीं । उडोन जाती ॥ ११ ॥

झाडांभोवती वाफे केलेले असतात, तरी झाडे वेगळ्याच दिशेने वाढत जातात. काही झाडांच्या बिया वाऱ्याने आकाशात उडूनही जातात.

झाडांमधें केलीं आळीं । झाडें धांवती निराळीं । कित्येक झाडें अंतराळीं । उडोन जाती ॥ ११ ॥

Basins are dug around trees to hold water, yet the trees grow and spread off in their own directions. Some trees even scatter their seeds, which fly off high into the sky.

भूमीपासून वेगळीं जालीं । परी तें नाहींत वाळलीं । निराळींच बळावलीं । जेथतेथें ॥ १२ ॥

ती बी भूमीपासून वेगळी झाली, तरी ती वाळून गेली नाही. वेगळ्या ठिकाणीच ती रुजून जोमाने वाढू लागली.

भूमीपासून वेगळीं जालीं । परी तें नाहींत वाळलीं । निराळींच बळावलीं । जेथतेथें ॥ १२ ॥

Though that seed becomes separated from the ground it grew on, it does not wither away. It takes root elsewhere and flourishes vigorously in its new place.

देवाकरितां चालती झाडें । देव नस्तां होती लाकडें । नीटचि आहे कुवाडें । सर्वथा नव्हे ॥ १३ ॥

ईश्वर (चैतन्य) असल्यामुळेच झाडे जिवंत राहून वाढतात, तो नसेल तर त्यांची नुसती लाकडे उरतात. हे अगदी साधे-सरळ आहे, यात काही खोटेपणा नाही.

देवाकरितां चालती झाडें । देव नस्तां होती लाकडें । नीटचि आहे कुवाडें । सर्वथा नव्हे ॥ १३ ॥

It is because of the divine presence within them that trees remain alive and grow; without it, they would be nothing but mere lumber. This is a plain and simple truth, with nothing false about it at all.

झाडापासून झाडें होती । तेहि अंतरीक्ष जाती । मुळानें भेदिली जगती । कदापि नाहीं ॥ १४ ॥

झाडांपासूनच नवी झाडे निर्माण होतात, आणि तीही आकाशाकडे वाढत जातात. पण मुळाने या जगाला कधीच भेदून टाकले, असे घडत नाही.

झाडापासून झाडें होती । तेहि अंतरीक्ष जाती । मुळानें भेदिली जगती । कदापि नाहीं ॥ १४ ॥

From trees, new trees are born, and they too grow up reaching toward the sky. Yet the root never actually tears through and divides the world it belongs to.

झाडास झाडें खातपाणी । घालून पाळिलीं प्रतिदिनीं । बोलकीं झाडें शब्दमथनीं । विचार घेती ॥ १५ ॥

झाडांना झाडेच जणू खतपाणी घालून रोज सांभाळतात. आणि जणू बोलकी झाडे शब्दांच्या घुसळणीतून विचारांची देवाणघेवाण करतात.

झाडास झाडें खातपाणी । घालून पाळिलीं प्रतिदिनीं । बोलकीं झाडें शब्दमथनीं । विचार घेती ॥ १५ ॥

Trees, as it were, tend and nourish other trees daily, giving them what they need to grow. And, as though speaking to one another, they seem to exchange thought through the churning of words.

होणार तितुकें आधींच जालें । मग कल्पकल्पून बोलिलें । जाणतयासी समजलें । सकळ कांहीं ॥ १६ ॥

जे व्हायचे होते ते सर्व आधीच घडून गेलेले असते, मग माणूस त्याबद्दल आपापल्या कल्पनेने बोलत बसतो. पण जाणत्या माणसाला हे सगळे आधीच उमगलेले असते.

होणार तितुकें आधींच जालें । मग कल्पकल्पून बोलिलें । जाणतयासी समजलें । सकळ कांहीं ॥ १६ ॥

Whatever was destined to happen has, in truth, already come to pass; only afterward does one speak of it, imagining and theorizing about it. But the person of true understanding already grasps all of this beforehand.

समजलें तरी उमजेना । उमजलें तरी समजेना । प्रत्ययेंविण अनुमानेना । सकळ कांहीं ॥ १७ ॥

कधी समजले तरी ते नीट उमगत नाही आणि उमगले तरी शब्दांत समजावता येत नाही. प्रत्यक्ष अनुभवाशिवाय हे सर्व कशानेही ध्यानात येत नाही.

समजलें तरी उमजेना । उमजलें तरी समजेना । प्रत्ययेंविण अनुमानेना । सकळ कांहीं ॥ १७ ॥

Sometimes something is understood yet not fully grasped, and sometimes it is grasped yet cannot be put into words. Without direct experience, none of it can truly be comprehended by mere inference.

सर्वत्रांचा वडिल कोण । हेचि पाहावी वोळखण । भेटे आपणास आपण । जगदांतरें ॥ १८ ॥

सर्वांचा खरा वडील म्हणजे नेमका कोण, याचीच ओळख करून घ्यावी. जगाच्या अंतरात्म्यातूनच माणसाला स्वतःची खरी भेट स्वतःशी घडते.

सर्वत्रांचा वडिल कोण । हेचि पाहावी वोळखण । भेटे आपणास आपण । जगदांतरें ॥ १८ ॥

One should come to recognize just who is the true "elder" of all beings. Through the indwelling Self of the world, a person truly comes to meet his own self.

अंतरनिष्ठांची उंच कोटी । बाहेरमुद्र्याची संगती खोटी । मूर्ख काये समजेल गोष्टी । शाहाणे जाणती ॥ १९ ॥

अंतरनिष्ठ राहणाऱ्यांची पातळी फार उंच असते, फक्त बाह्य वेषाची संगत मात्र खोटी ठरते. ही गोष्ट मूर्खाला कशी समजणार, ती फक्त शहाण्यांनाच उमगते.

अंतरनिष्ठांची उंच कोटी । बाहेरमुद्र्याची संगती खोटी । मूर्ख काये समजेल गोष्टी । शाहाणे जाणती ॥ १९ ॥

Those established inwardly reach a very high level indeed, while mere outward show and appearance prove false and hollow. How could a fool understand such a matter — only the wise truly grasp it.

अंतरें राखतां राजी । भलत्यास भलताच नवाजी । अंतरें न राखतां भाजी । मिळणार नाहीं ॥ २० ॥

अंतःकरण राखून, समजूतदारपणे राहिले की मग योग्य त्याला योग्य तो मान मिळतो. पण अंतःकरण न राखता वागल्यास साधी भाजीही मिळत नाही.

अंतरें राखतां राजी । भलत्यास भलताच नवाजी । अंतरें न राखतां भाजी । मिळणार नाहीं ॥ २० ॥

When one keeps others' hearts content through inner tact, the right person naturally receives the right honor. But without keeping others' hearts content, one cannot even obtain so much as a plate of vegetables.

ऐसें वर्ततें प्रत्यक्ष । अलक्षीं लावावें लक्ष । दक्षास भेटतां दक्ष । समाधान होतें ॥ २१ ॥

असे हे प्रत्यक्ष जगात घडत असते, म्हणून त्या अलक्ष अशा परब्रह्मावर लक्ष केंद्रित करावे. दक्ष माणसाची दक्षाशीच भेट झाली की खरे समाधान लाभते.

ऐसें वर्ततें प्रत्यक्ष । अलक्षीं लावावें लक्ष । दक्षास भेटतां दक्ष । समाधान होतें ॥ २१ ॥

This is how things visibly play out in the world, so one should fix one's attention upon that imperceptible, unmanifest Reality. When one alert, discerning soul meets another, true contentment is found.

मनास मिळतां मन । पाहोन येती निरंजन । चंचळचक्र उलंघून । पैलाड जाती ॥ २२ ॥

मनाशी मन जुळले की माणसे निरंजन अशा शुद्ध स्वरूपाचे दर्शन घेऊन येतात. असे लोक चंचळतेच्या चक्रापलीकडे जाऊन पैलतीर गाठतात.

मनास मिळतां मन । पाहोन येती निरंजन । चंचळचक्र उलंघून । पैलाड जाती ॥ २२ ॥

When mind meets mind in true accord, people come to behold the pure, stainless Reality itself. Such people cross beyond the wheel of change and reach the farther shore.

येकदा जाऊन पाहोन आले । मग तें सन्निध देखिलें । चर्मचक्षी लक्षिलें । न वचे कदा ॥ २३ ॥

एकदा तेथे जाऊन पाहून आले की मग ती वस्तू जवळच असल्याचे कळते. पण ती केवळ चर्मचक्षूंनी (भौतिक डोळ्यांनी) कधीच दिसू शकत नाही.

येकदा जाऊन पाहोन आले । मग तें सन्निध देखिलें । चर्मचक्षी लक्षिलें । न वचे कदा ॥ २३ ॥

Once one has gone and beheld it directly, one finds that it has been near at hand all along. Yet it can never be perceived with the physical eye alone.

नाना शरीरीं चंचळ । अखंड करी चळवळ । परब्रह्म तें निश्चळ । सर्वां ठाईं ॥ २४ ॥

नाना शरीरांमध्ये चंचळता सतत हालचाल करत असते. पण परब्रह्म मात्र सर्व ठिकाणी निश्चळच असते.

नाना शरीरीं चंचळ । अखंड करी चळवळ । परब्रह्म तें निश्चळ । सर्वां ठाईं ॥ २४ ॥

Within countless bodies, restless change is constantly at work. But Parabrahman itself remains utterly unmoving and changeless, present everywhere alike.

चंचळ धांवे येकीकडे । वोस पडे दुसरेकडे । चंचळ पुरे सर्वांकडे । हें तो घडेना ॥ २५ ॥

चंचळता एका ठिकाणी धावली की दुसरीकडे मात्र ओसाड पडते. चंचळता सर्वत्र एकाचवेळी पुरी होणे, हे कधीच घडू शकत नाही.

चंचळ धांवे येकीकडे । वोस पडे दुसरेकडे । चंचळ पुरे सर्वांकडे । हें तो घडेना ॥ २५ ॥

When restless change rushes toward one place, another place is left empty and bare. It is simply not possible for the changing to be fully present everywhere at once.

चंचळ चंचळास पुरेना । आवघें चंचळ विवरेना । निश्चळ अपार अनुमाना । कैसें येतें ॥ २६ ॥

चंचळता चंचळतेलाच पुरी पडत नाही, संपूर्ण चंचळतेचा ठाव लागणेही अशक्य आहे. मग अपार असे निश्चळ तत्त्व केवळ अंदाजाने कसे कळणार?

चंचळ चंचळास पुरेना । आवघें चंचळ विवरेना । निश्चळ अपार अनुमाना । कैसें येतें ॥ २६ ॥

The changing cannot even fully encompass itself; the whole of change can never be fully fathomed. How, then, could the boundless, changeless Reality ever be grasped by mere guesswork?

गगनीं चालिली हवावी । कैसी पावेल पार पदवी । जातां मधेंचि विझावी । हा स्वभावचि तिचा ॥ २७ ॥

आकाशात सुटलेली हवाहवाई कशी अंतिम स्थान गाठणार? ती जाता जाता मध्येच विझून जाणे, हाच तिचा स्वभाव आहे.

गगनीं चालिली हवावी । कैसी पावेल पार पदवी । जातां मधेंचि विझावी । हा स्वभावचि तिचा ॥ २७ ॥

A rocket sent shooting up into the sky — how could it ever reach some final, ultimate goal? Its very nature is to fizzle out and die midway, before it gets there.

मनोधर्म येकदेशी । कैसा आकळिल वस्तुसी । निर्गुण सांडून अपेसी । सर्व ब्रह्म म्हणे ॥ २८ ॥

मनाचा धर्म तर मर्यादित व एकदेशीय आहे, मग ते त्या अनंत वस्तूला कसे आकलन करणार? निर्गुण तत्त्व सोडून चुकीने जो सर्व दृश्यालाच ब्रह्म म्हणतो, तो अपयशी ठरतो.

मनोधर्म येकदेशी । कैसा आकळिल वस्तुसी । निर्गुण सांडून अपेसी । सर्व ब्रह्म म्हणे ॥ २८ ॥

The nature of the mind is limited and confined to one place — how, then, could it ever grasp that infinite Reality? Whoever, abandoning the attributeless Truth, mistakenly calls the whole visible world "Brahman" only goes astray.

नाहीं सारासार विचार । तेथें अवघा अंधकार । खरें सांडून खोटें पोर । नेणतें घेतें ॥ २९ ॥

जिथे सार-असाराचा विवेकच नाही, तिथे सगळा अंधःकारच असतो. खरे सोडून अजाण मूल खोट्यालाच धरून बसते.

नाहीं सारासार विचार । तेथें अवघा अंधकार । खरें सांडून खोटें पोर । नेणतें घेतें ॥ २९ ॥

Where there is no discernment between the essential and the non-essential, there is only darkness. Like an ignorant child, one abandons the true and clings instead to the false.

ब्रह्मांडाचें माहाकारण । तेथून हें पंचीकर्ण । माहावाक्याचें विवर्ण । वेगळें असे ॥ ३० ॥

ब्रह्मांडाचे महाकारण आहे, त्यातून हे पंचमहाभूतांचे मिश्रण (पंचीकरण) उत्पन्न झाले. पण महावाक्यांचे खरे तात्पर्य याहून वेगळेच आहे.

ब्रह्मांडाचें माहाकारण । तेथून हें पंचीकर्ण । माहावाक्याचें विवर्ण । वेगळें असे ॥ ३० ॥

The great cause of the whole universe is one thing, and from it arises this compounding of the five elements. But the true meaning of the great Vedantic sayings (mahavakyas) lies quite apart from all this.

महत्तत्त्व महद्भूात । तोचि जाणावा भगवंत । उपासना हे समाप्त । येथून जाली ॥ ३१ ॥

महत्तत्त्व व महाभूत यांच्या मुळाशी असलेला जो आहे, तोच खरा भगवंत जाणावा. उपासनेचा हा विचार येथेच पूर्ण होतो.

महत्तत्त्व महद्भूात । तोचि जाणावा भगवंत । उपासना हे समाप्त । येथून जाली ॥ ३१ ॥

That which underlies both the great cosmic principle and the great elements should be understood as God himself. With this, the discussion of devotional worship comes to its completion.

कर्म उपासना आणि ज्ञान । त्रिकांड वेद हें प्रमाण । ज्ञानाचें होतें विज्ञान । परब्रह्मी ॥ ३२ ॥

कर्म, उपासना आणि ज्ञान हे वेदांचे तीन कांड (विभाग) हेच खरे प्रमाण आहेत. ज्ञानाचे पर्यवसान अखेर परब्रह्मातील विज्ञानात, म्हणजे साक्षात अनुभवात होते.

कर्म उपासना आणि ज्ञान । त्रिकांड वेद हें प्रमाण । ज्ञानाचें होतें विज्ञान । परब्रह्मी ॥ ३२ ॥

Action, devotion, and knowledge — these three divisions of the Veda are the true authority. Knowledge itself finally culminates in direct realization within Parabrahman.