अस्थिमांशांचीं शरीरें । त्यांत राहिजे जीवेश्वरें । नाना विकारीं विकारे । प्रविण होइजे ॥ १ ॥

शरीर हे हाडामांसाचे बनलेले असते आणि त्यातच जीव व ईश्वर दोघेही वास करतात. अशा नाना स्वभाव-विकारांच्या लोकांमध्ये वावरताना त्यांची पारख करण्यात निपुण व्हावे.

अस्थिमांशांचीं शरीरें । त्यांत राहिजे जीवेश्वरें । नाना विकारीं विकारे । प्रविण होइजे ॥ १ ॥

The body is made of bone and flesh, and within it both the jiva and Ishwara dwell. One should become skilled at reading the many different temperaments and moods found among people.

घनवट पोंचट स्वभावें । विवरोन जाणिजे जीवें । व्हावें न व्हावें आघवें । जीव जाणे ॥ २ ॥

माणसाचा स्वभाव कणखर आहे की पोकळ आहे, हे मनाने बारकाईने ओळखावे. काय करावे आणि काय करू नये, हे जाणत्या मनालाच कळते.

घनवट पोंचट स्वभावें । विवरोन जाणिजे जीवें । व्हावें न व्हावें आघवें । जीव जाणे ॥ २ ॥

One should carefully discern with the mind whether a person's nature is solid and dependable or hollow and shallow. A discerning mind alone knows what ought to be done and what ought not.

येंकीं मागमागों घेणें । येकां न मागतांच देणें । प्रचीतीनें सुलक्षणें । ओळखावीं ॥ ३ ॥

काही लोकांकडून वारंवार मागूनच काम करून घ्यावे लागते, तर काहींना न मागताच द्यावे लागते. माणसाचे खरे गुण प्रत्यक्ष अनुभवानेच ओळखावेत.

येंकीं मागमागों घेणें । येकां न मागतांच देणें । प्रचीतीनें सुलक्षणें । ओळखावीं ॥ ३ ॥

From some people one must ask again and again to get anything done, while to others one must give even without being asked. A person's true qualities should be recognized only through direct experience.

जीव जीवांत घालावा । आत्मा आत्म्यांत मिसळावा । राहराहों शोध घ्यावा । परांतरांचा ॥ ४ ॥

आपले मन दुसऱ्याच्या मनात मिसळावे, आपला जीव दुसऱ्याच्या जिवाशी एकरूप करावा. असे राहूनराहून दुसऱ्याच्या अंतरंगाचा शोध घ्यावा.

जीव जीवांत घालावा । आत्मा आत्म्यांत मिसळावा । राहराहों शोध घ्यावा । परांतरांचा ॥ ४ ॥

One should blend one's own mind with another's mind, merging one's spirit with theirs. By staying close in this way, one should keep probing to understand another person's inner heart.

जानवें हेंवडकारें जालें । ढिलेपणें हेवड आलें । नेमस्तपणें शोभलें । दृष्टीपुढें ॥ ५ ॥

जानवे विणताना त्याला ठराविक पीळ द्यावा लागतो; तो पीळ सैल राहिला तर जानवे ढिले व बेढब दिसते, पण नेमस्तपणे व काटेकोरपणे विणले की ते डोळ्यांना शोभून दिसते.

जानवें हेंवडकारें जालें । ढिलेपणें हेवड आलें । नेमस्तपणें शोभलें । दृष्टीपुढें ॥ ५ ॥

The sacred thread must be twisted just right; if the twist is left loose, it comes out slack and untidy, but when it is wound with proper care and discipline, it looks handsome to the eye.

तैसेंचि हे मनास मन । विवेकें जावें मिळोन । ढिलेपणें अनुमान । होत आहे ॥ ६ ॥

त्याचप्रमाणे आपले मन दुसऱ्याच्या मनाशी विवेकाने व जपून जुळवावे. ते जुळवणे ढिसाळपणे केले तर एकमेकांत संशय व अंदाज बांधण्याची पाळी येते.

तैसेंचि हे मनास मन । विवेकें जावें मिळोन । ढिलेपणें अनुमान । होत आहे ॥ ६ ॥

In the same way, one's mind should be joined to another's mind with careful discernment. If this is done carelessly, it leads only to doubt and guesswork between the two.

अनुमानें अनुमान वाढतो । भिडेनें कार्यभाग नासतो । याकारणें प्रत्यये तो । आधीं पाहावा ॥ ७ ॥

एका अंदाजातून दुसरा अंदाज वाढत जातो आणि उगीच भिडेखातर गप्प राहिल्याने काम बिघडते. म्हणून कोणतीही गोष्ट आधी प्रत्यक्ष अनुभवाने पडताळून पाहावी.

अनुमानें अनुमान वाढतो । भिडेनें कार्यभाग नासतो । याकारणें प्रत्यये तो । आधीं पाहावा ॥ ७ ॥

One guess breeds another guess, and holding back out of mere hesitation only ruins the work. Therefore one should first verify anything through direct, firsthand experience.

दुसयाचें जीवीचें कळेना । परांतर तें जाणवेना । वश्य होती लोक नाना । कोण्या प्रकारें ॥ ८ ॥

दुसऱ्याच्या मनातले नेमके कळत नाही, त्याचे खरे अंतरंग समजत नाही. मग नाना प्रकारचे लोक आपल्याला अनुकूल कसे करून घ्यावेत, हा प्रश्न पडतो.

दुसयाचें जीवीचें कळेना । परांतर तें जाणवेना । वश्य होती लोक नाना । कोण्या प्रकारें ॥ ८ ॥

What is truly in another person's heart cannot be known, and their inner feelings cannot be grasped. So the question remains: by what means can all sorts of people be won over and made favorable?

आकल सांडून परती । लोक वश्यकर्ण करिती । अपूर्णपाणें हळु पडती । ठाईं ठाईं ॥ ९ ॥

सारासार विचार सोडून लोक मंत्रतंत्र-वशीकरणासारख्या फसव्या उपायांच्या मागे लागतात. अशा अपुऱ्या व चुकीच्या मार्गाने ते जागोजागी कमी पडतात व अपयशी होतात.

आकल सांडून परती । लोक वश्यकर्ण करिती । अपूर्णपाणें हळु पडती । ठाईं ठाईं ॥ ९ ॥

Abandoning true understanding, people run after external tricks like charms and spells to subjugate others. Through such incomplete and false methods, they fall short and fail again and again.

जगदीश आहे जगदांतरीं । चेटकें करावीं कोणावरी । जो कोणी विवेकें विवरी । तोचि श्रेष्ठ ॥ १० ॥

परमेश्वर प्रत्येकाच्या अंतःकरणात वास करतो, मग जादूटोणा तरी कोणावर करणार? जो कोणी विवेकाने या गोष्टीचा शोध घेतो, तोच खरा श्रेष्ठ होय.

जगदीश आहे जगदांतरीं । चेटकें करावीं कोणावरी । जो कोणी विवेकें विवरी । तोचि श्रेष्ठ ॥ १० ॥

God dwells within the heart of every being, so on whom, then, could any magic spell be cast? Whoever examines this truth with discernment is the one who is truly great.

श्रेष्ठ कार्ये करी श्रेष्ठ । कृत्रिम करी तो कनिष्ठ । कर्मानुसार प्राणी नष्ट । अथवा भले ॥ ११ ॥

थोर माणूस थोर कार्येच करतो, तर कृत्रिम व लबाडीचे मार्ग अवलंबतो तो हलका ठरतो. आपापल्या कर्मानुसार माणूस नाश पावतो किंवा भले होतो.

श्रेष्ठ कार्ये करी श्रेष्ठ । कृत्रिम करी तो कनिष्ठ । कर्मानुसार प्राणी नष्ट । अथवा भले ॥ ११ ॥

A great person performs great deeds, while one who resorts to artifice and trickery proves to be inferior. According to their own actions, people either come to ruin or attain good.

राजे जाती राजपंथें । चोर जाती चोरपंथें । वेडें ठके अल्पस्वार्थें । मूर्खपणें ॥ १२ ॥

राजे राजाच्या मार्गाने चालतात, तर चोर चोराच्या मार्गाने. पण मूर्ख माणूस मात्र क्षुल्लक स्वार्थासाठी मूर्खपणाने फसतो.

राजे जाती राजपंथें । चोर जाती चोरपंथें । वेडें ठके अल्पस्वार्थें । मूर्खपणें ॥ १२ ॥

Kings walk the path of kings, and thieves walk the path of thieves. But the foolish are cheated out of mere petty self-interest, through their own stupidity.

मूर्खास वाटे मी शहाणा । परी तो वेडा दैन्यवाणा । नाना चातुर्याच्या खुणा । चतुर जाणे ॥ १३ ॥

मूर्खाला वाटते की आपण शहाणे आहोत, पण खरे तर तो केविलवाणा वेडाच असतो. चातुर्याच्या खऱ्या खुणा फक्त शहाण्यालाच ओळखता येतात.

मूर्खास वाटे मी शहाणा । परी तो वेडा दैन्यवाणा । नाना चातुर्याच्या खुणा । चतुर जाणे ॥ १३ ॥

The fool believes himself to be wise, but he is in truth a pitiable simpleton. Only a truly clever person can recognize the real marks of cleverness.

जो जगदांतरे मिळाला । तो जगदांतरचि जाला । अरत्रीं परत्रीं तयाला । काय उणें ॥ १४ ॥

जो सर्वांच्या अंतरात्म्याशी एकरूप झाला, तो स्वतःच अंतरात्मारूप बनतो. मग त्याला इहलोकी किंवा परलोकी काय म्हणून उणे पडावे?

जो जगदांतरे मिळाला । तो जगदांतरचि जाला । अरत्रीं परत्रीं तयाला । काय उणें ॥ १४ ॥

One who becomes united with the indwelling Self of the world becomes that very Self himself. What, then, could he possibly lack, in this world or the next?

बुद्धि देणें भगवंताचें । बुद्धिविण माणुस काचें । राज्य सांडून फुकाचे । भीक मागे ॥ १५ ॥

बुद्धी ही भगवंताने दिलेली देणगी आहे; बुद्धीशिवाय माणूस काचेसारखा ठिसूळ व कवडीमोलाचा ठरतो. असा माणूस आपले राज्य सोडून उगाच फुकटची भीक मागत फिरतो.

बुद्धि देणें भगवंताचें । बुद्धिविण माणुस काचें । राज्य सांडून फुकाचे । भीक मागे ॥ १५ ॥

Intelligence is a gift bestowed by God; without it a person is as brittle and worthless as glass. Such a person abandons his own rightful kingdom and wanders about begging for nothing at all.

जें जें जेंथें निर्माण जालं । तें तें तयास मानलें । अभिमान देऊन गोविलें । ठाईं ठाईं ॥ १६ ॥

जो जेथे जन्माला येतो, त्यालाच तो आपले मानतो. प्रत्येकाला त्या त्या ठिकाणी अभिमान देऊनच जणू बांधून ठेवलेले आहे.

जें जें जेंथें निर्माण जालं । तें तें तयास मानलें । अभिमान देऊन गोविलें । ठाईं ठाईं ॥ १६ ॥

Wherever a being is born, that place is what it holds dear as its own. Each one has, as it were, been bound fast in its place through the pride given to it.

अवघेच म्हणती आम्ही थोर । अवघेचि म्हणती आम्ही सुंदर । अवघेचि म्हणती आम्ही चतुर । भूमंडळीं ॥ १७ ॥

या पृथ्वीवर प्रत्येकजण म्हणतो की आम्हीच थोर आहोत, आम्हीच सुंदर आहोत आणि आम्हीच चतुर आहोत.

अवघेच म्हणती आम्ही थोर । अवघेचि म्हणती आम्ही सुंदर । अवघेचि म्हणती आम्ही चतुर । भूमंडळीं ॥ १७ ॥

Everyone on this earth claims to be great, everyone claims to be beautiful, and everyone claims to be clever.

ऐसा विचार आणितां मना । कोणीच लाहान म्हणविना । जाणते आणिती अनुमाना । सकळ कांहीं ॥ १८ ॥

असा विचार मनात आणला तर लक्षात येते की कोणीच स्वतःला लहान समजत नाही. पण जाणते लोक मात्र प्रत्येक गोष्टीचा अंदाज व पारख करून पाहतात.

ऐसा विचार आणितां मना । कोणीच लाहान म्हणविना । जाणते आणिती अनुमाना । सकळ कांहीं ॥ १८ ॥

Reflecting on this, one sees that no one is willing to call himself inferior. But wise people examine and judge everything for themselves before accepting it.

आपुलाल्या साभिमानें । लोक चालिले अनुमानें । परंतु हें विवेकानें । पाहिलें पाहिजे ॥ १९ ॥

प्रत्येकजण आपापल्या अभिमानाच्या भरात अंदाजानेच वागत असतो. पण हे सगळे विवेकाने तपासून पाहिले पाहिजे.

आपुलाल्या साभिमानें । लोक चालिले अनुमानें । परंतु हें विवेकानें । पाहिलें पाहिजे ॥ १९ ॥

Everyone goes about acting on mere guesswork, swept up in their own pride. But all of this needs to be examined carefully with true discernment.

लटिक्याचा साभिमान घेणें । सत्य अवघेंच सोडणें । मूर्खपणाचीं लक्षणें । ते हे ऐसीं ॥ २० ॥

खोट्या गोष्टींचा अभिमान बाळगणे आणि खरे मात्र पूर्णपणे सोडून देणे, ही मूर्खपणाचीच लक्षणे होत.

लटिक्याचा साभिमान घेणें । सत्य अवघेंच सोडणें । मूर्खपणाचीं लक्षणें । ते हे ऐसीं ॥ २० ॥

To take pride in what is false while abandoning the truth altogether — these are precisely the marks of foolishness.

सत्याचा जो साभिमान । तो जाणावा निराभिमान । न्याये अन्याये समान । कदापि नव्हे ॥ २१ ॥

जो अभिमान सत्यावर आधारलेला असतो, तो खऱ्या अर्थाने निरभिमानच समजावा. न्याय आणि अन्याय कधीही सारखे मानता येत नाहीत.

सत्याचा जो साभिमान । तो जाणावा निराभिमान । न्याये अन्याये समान । कदापि नव्हे ॥ २१ ॥

Pride that rests on truth should actually be understood as free of selfish pride. Justice and injustice can never rightly be treated as one and the same.

न्याये म्हणिजे तो शाश्वत । अन्याये म्हणिजे तो अशाश्वत । बाष्कळ आणि नेमस्त । येक कैसा ॥ २२ ॥

जे न्याय्य असते तेच टिकाऊ असते आणि जे अन्याय्य असते ते नाशवंत असते. मग वायफळ बडबड करणारा आणि शिस्तशीर, नेमस्त वागणारा हे दोघे सारखे कसे असतील?

न्याये म्हणिजे तो शाश्वत । अन्याये म्हणिजे तो अशाश्वत । बाष्कळ आणि नेमस्त । येक कैसा ॥ २२ ॥

What is just endures, while what is unjust is fleeting. How, then, can the frivolous, empty person and the disciplined, steady person ever be considered the same?

येक उघड भाग्य भोगिती । येक तश्कर पळोन जाती । येकांची प्रगट महंती । येकांची कानकोंडी ॥ २३ ॥

काही लोक उघडपणे भाग्य उपभोगतात, तर काही चोरासारखे लपून पळून जातात. काहींची थोरवी उघड दिसते, तर काहींना मात्र लाजिरवाणे जिणे जगावे लागते.

येक उघड भाग्य भोगिती । येक तश्कर पळोन जाती । येकांची प्रगट महंती । येकांची कानकोंडी ॥ २३ ॥

Some enjoy good fortune openly, while others, like thieves, must flee and hide. Some possess an open, visible greatness, while others live out their days in shame.

आचारविचारेंविण । जें जें करणें तो तो सीण । धूर्त आणि विचक्षण । तेचि शोधावे ॥ २४ ॥

चांगले आचरण व विचार यांच्याशिवाय जे जे केले जाते, ते सर्व केवळ फुकाची दगदग ठरते. म्हणून धूर्त व विचारी माणसांचाच शोध घेऊन त्यांची संगत धरावी.

आचारविचारेंविण । जें जें करणें तो तो सीण । धूर्त आणि विचक्षण । तेचि शोधावे ॥ २४ ॥

Whatever is done without right conduct and careful thought amounts to nothing but wasted effort. One should therefore seek out and keep company with those who are shrewd and discerning.

उदंड बाजारी मिळाले । परी ते धूर्तेंचि आळिले । धूर्तांपासीं कांहीं न चले । बाजायांचें ॥ २५ ॥

बाजारात उदंड लोक जमतात, पण त्यांना धूर्त माणसेच आपल्या मुठीत ठेवतात. साध्या बाजारी लोकांचे डावपेच खऱ्या धूर्तांपुढे मुळीच चालत नाहीत.

उदंड बाजारी मिळाले । परी ते धूर्तेंचि आळिले । धूर्तांपासीं कांहीं न चले । बाजायांचें ॥ २५ ॥

Countless ordinary people gather in the marketplace, but it is the truly shrewd who hold them in their grip. The tricks of common folk are of no use whatsoever against someone genuinely shrewd.

याकारणें मुख्य मुख्य । तयांसी करावे सख्य । येणेंकरितां असंख्य । बाजारी मिळती ॥ २६ ॥

म्हणून प्रमुख व प्रभावी माणसांशीच मैत्री जोडावी. असे केले की त्यांच्यामागोमाग असंख्य सामान्य लोकही आपोआप जमून येतात.

याकारणें मुख्य मुख्य । तयांसी करावे सख्य । येणेंकरितां असंख्य । बाजारी मिळती ॥ २६ ॥

Therefore one should form friendship with the key, influential people. By doing so, countless ordinary people will naturally follow and gather as well.

धूर्तासि धूर्तचि आवडे । धूर्त धूर्तींच पवाडे । उगेंचि हिंडती वेडे । कार्येंविण ॥ २७ ॥

धूर्त माणसाला धूर्त माणूसच आवडतो आणि धूर्त माणसे धूर्तांतच फुलून येतात. पण मूर्ख माणसे मात्र काहीही साध्य न करता उगीचच भटकत राहतात.

धूर्तासि धूर्तचि आवडे । धूर्त धूर्तींच पवाडे । उगेंचि हिंडती वेडे । कार्येंविण ॥ २७ ॥

The shrewd take pleasure only in the company of the shrewd, and it is among fellow shrewd people that they truly flourish. Fools, by contrast, merely wander about aimlessly, accomplishing nothing at all.

धूर्तासि धूर्तपण कळलें । तेणें मनास मनपण मिळालें । परी हें गुप्तरूपें केलें । पाहिजे सर्वे ॥ २८ ॥

एका धूर्त माणसाने दुसऱ्याचे धूर्तपण ओळखले की त्या दोघांची मने खऱ्या अर्थाने जुळतात. पण हे सर्व गुप्तपणेच करावे लागते.

धूर्तासि धूर्तपण कळलें । तेणें मनास मनपण मिळालें । परी हें गुप्तरूपें केलें । पाहिजे सर्वे ॥ २८ ॥

When one shrewd person recognizes the shrewdness in another, their two minds truly come to meet as one. But all of this must be carried out discreetly, in secret.

समर्थाचें राखतां मन । तेथे येती उदंड जन । जन आणि सज्जन । आर्जव करिती ॥ २९ ॥

समर्थ माणसाचे मन सांभाळून ठेवले की तेथे आपोआप उदंड लोक जमतात. सामान्य लोकही आणि सज्जनही त्याची मर्जी राखण्याचा प्रयत्न करतात.

समर्थाचें राखतां मन । तेथे येती उदंड जन । जन आणि सज्जन । आर्जव करिती ॥ २९ ॥

When one keeps the goodwill of a capable and powerful person, countless people naturally gather around. Both ordinary folk and virtuous people alike come seeking to stay in his good graces.

वोळखीनें वोळखी साधावी । बुद्धीनें बुद्धि बोधावी । नीतिन्यायें वाट रोधावी । पाषांडाची ॥ ३० ॥

ओळखीतून आणखी ओळखी जोडत जाव्यात आणि आपल्या बुद्धीने दुसऱ्याच्या बुद्धीला योग्य मार्ग दाखवावा. नीतिन्यायाने वागून पाखंडी, चुकीच्या मार्गाची वाट रोखून धरावी.

वोळखीनें वोळखी साधावी । बुद्धीनें बुद्धि बोधावी । नीतिन्यायें वाट रोधावी । पाषांडाची ॥ ३० ॥

One acquaintance should be used to build further acquaintances, and one's own intelligence should be used to guide and awaken the intelligence of others. By living with righteousness and justice, the path of false, heretical doctrines should be blocked off.

वेष धरावा बावळा । अंतरीं असाव्या नाना कळा । सगट लोकांचा जिव्हाळा । मोडूं नये ॥ ३१ ॥

बाहेरून साधा, भोळसट वेष धारण करावा, पण आतून मात्र नाना कळा व कौशल्ये बाळगावीत. सामान्य लोकांचा जिव्हाळा व प्रेम कधी दुखवू नये.

वेष धरावा बावळा । अंतरीं असाव्या नाना कळा । सगट लोकांचा जिव्हाळा । मोडूं नये ॥ ३१ ॥

One should present a simple, unassuming appearance on the outside, while inwardly possessing many skills and abilities. The affection and goodwill of ordinary people should never be broken.

निस्पृह आणि नित्य नूतन । प्रत्ययाचें ब्रह्मज्ञान । प्रगट जाणतां सज्जन । दुल्लभ जगीं ॥ ३२ ॥

निस्पृहता आणि नित्य नवा वाटणारा, प्रत्यक्ष अनुभवाचा ब्रह्मज्ञानाचा ठेवा — हे दोन्ही उघडपणे अंगी असणारा सज्जन या जगात दुर्मिळ असतो.

निस्पृह आणि नित्य नूतन । प्रत्ययाचें ब्रह्मज्ञान । प्रगट जाणतां सज्जन । दुल्लभ जगीं ॥ ३२ ॥

Freedom from worldly desire together with an ever-fresh, directly experienced knowledge of Brahman — a virtuous person who openly holds both of these is exceedingly rare in this world.

नाना जिनसपाठांतरें निवती सकळांचीं अंतरें । चंचळपणें तदनंतरें । सकळां ठाईं ॥ ३३ ॥

निरनिराळ्या विषयांवरील बोलण्याने व पाठांतराने सर्वांची मने शांत व निवळतात. पण त्यानंतरही सर्वत्र चंचलपणा शिल्लक उरतोच.

नाना जिनसपाठांतरें निवती सकळांचीं अंतरें । चंचळपणें तदनंतरें । सकळां ठाईं ॥ ३३ ॥

Through conversation on varied subjects and recitation of many different topics, everyone's hearts find some comfort and calm. Yet even after that, restlessness still remains present everywhere.

येके ठाईं बैसोन राहिला । तरी मग व्यापचि बुडाला । सावधपणें ज्याला त्याला । भेटि द्यावी ॥ ३४ ॥

एकाच जागी बसून राहिले तर आपला सगळा व्याप व प्रभाव बुडून जातो. म्हणून सावधपणे प्रत्येकाला जाऊन भेटत राहावे.

येके ठाईं बैसोन राहिला । तरी मग व्यापचि बुडाला । सावधपणें ज्याला त्याला । भेटि द्यावी ॥ ३४ ॥

If one simply sits still in one place, one's whole influence and enterprise sink away. One should therefore stay alert and go out to meet each and every person.

भेटभेटों जरी राखणें । हे चातुर्याचीं लक्षणें । मनुष्यमात्र उत्तम गुणें । समाधान पावे ॥ ३५ ॥

वारंवार भेटीगाठी ठेवून संबंध जपत राहणे, हीच खरी चातुर्याची लक्षणे होत. अशा उत्तम गुणांमुळे प्रत्येक माणूस समाधान पावतो.

भेटभेटों जरी राखणें । हे चातुर्याचीं लक्षणें । मनुष्यमात्र उत्तम गुणें । समाधान पावे ॥ ३५ ॥

To keep meeting people again and again and maintain warm relations with them — these are the true marks of cleverness. Through such good qualities, every human being comes to feel contented.