नाना विकाराचें मूळ । ते हे मूळमायाच केवळ । अचंचळीं जे चंचळ । सूक्ष्मरूपें ॥ १ ॥

सर्व प्रकारच्या विकारांचे मूळ म्हणजे ही मूळमायाच होय. अचंचळ अशा परब्रह्मात सूक्ष्मरूपाने प्रकट झालेली ही चंचळता आहे.

नाना विकाराचें मूळ । ते हे मूळमायाच केवळ । अचंचळीं जे चंचळ । सूक्ष्मरूपें ॥ १ ॥

The root of all the countless changes and modifications is this primal maya alone. It is the changing that appears, in subtle form, within the unchanging Absolute.

मूळामाया जाणीवेची । मुळींच्या मुळ संकल्पाची । वोळखी शडगुणैश्वराची । येणेंचि न्यावें ॥ २ ॥

मूळमाया ही मुळातील जाणिवेचीच आणि मूळ संकल्पाचीच निर्मिती आहे. षड्गुणैश्वर्यसंपन्न परमेश्वराची ओळखही याच मार्गाने करून घ्यावी.

मूळामाया जाणीवेची । मुळींच्या मुळ संकल्पाची । वोळखी शडगुणैश्वराची । येणेंचि न्यावें ॥ २ ॥

This primal maya arises from the very root of consciousness and the original divine will. The identity of God, possessed of the six-fold glory, should be understood through this same path.

प्रकृतिपुरुष शिवशक्ति । आर्धनारीनटेश्वर म्हणती । परी ते आवघी जगज्जोती । मूळ त्यासी ॥ ३ ॥

प्रकृती-पुरुष, शिव-शक्ती किंवा अर्धनारीनटेश्वर अशी नावे त्याला दिली जातात. पण ही सगळी नावे त्या एकाच जगज्ज्योतीच्या मुळाशी जाऊन पोहोचतात.

प्रकृतिपुरुष शिवशक्ति । आर्धनारीनटेश्वर म्हणती । परी ते आवघी जगज्जोती । मूळ त्यासी ॥ ३ ॥

It is called by names such as Prakriti-Purusha, Shiva-Shakti, or Ardhanarishwara. Yet all these names ultimately point back to that one root, the light of the whole world.

संकल्पाचें जें चळण । तेंचि वायोचें लक्षण । वायो आणी त्रिगुण । आणी पंचभूतें ॥ ४ ॥

संकल्पाची जी हालचाल असते, तेच वायूचे लक्षण आहे. त्या वायूपासूनच पुढे त्रिगुण आणि पंचमहाभूते निर्माण होतात.

संकल्पाचें जें चळण । तेंचि वायोचें लक्षण । वायो आणी त्रिगुण । आणी पंचभूतें ॥ ४ ॥

The very stirring of that original will is the nature of air. From that air arise the three gunas and the five great elements.

पाहातां कोणीयेक वेल । त्याच्या मुळ्या असती खोल । पत्रें पुष्पें फळें केवळ । मुळाचपासी ॥ ५ ॥

एखादी वेल पाहिली तर तिची मुळे खोलवर रुजलेली असतात. पाने, फुले, फळे ही सगळी त्या मुळाशीच जोडलेली असतात.

पाहातां कोणीयेक वेल । त्याच्या मुळ्या असती खोल । पत्रें पुष्पें फळें केवळ । मुळाचपासी ॥ ५ ॥

Look at any vine, and you will find its roots go deep underground. Its leaves, flowers, and fruits are all, in the end, connected to that very root.

याहिवेगळे नाना रंग । आकार विकार तरंग । नाना स्वाद अंतरंग । मुळामध्यें ॥ ६ ॥

याखेरीज नाना रंग, आकार, विकार व लहरीही त्याच वेलीत असतात. नाना स्वादही त्या मुळातच अंतरंगाने साठलेले असतात.

याहिवेगळे नाना रंग । आकार विकार तरंग । नाना स्वाद अंतरंग । मुळामध्यें ॥ ६ ॥

Besides this, various colors, shapes, changes, and ripples too belong to that vine. Various flavors as well lie stored, inwardly, within that very root.

तेंचि मूळ फोडून पाहातां । कांहींच नाहीं वाटे आतां । पुढें वाढतां वाढतां । दिसों लागे ॥ ७ ॥

तेच मूळ फोडून पाहिले तर आत काहीच नाही असे वाटते. पण पुढे वाढत गेल्यावर मात्र ते सगळे प्रकट होऊन दिसू लागते.

तेंचि मूळ फोडून पाहातां । कांहींच नाहीं वाटे आतां । पुढें वाढतां वाढतां । दिसों लागे ॥ ७ ॥

If you split open that very root and look inside, it seems as though nothing at all is there. But as it grows and develops further, all of it gradually comes into visible form.

कड्यावरी वेल निघाला । अधोमुखें बळें चालिला । फांपावोन पुढें आला । भूमंडळीं ॥ ८ ॥

वेल एखाद्या कड्यावर उगवली आणि खालच्या दिशेने जोमाने वाढत गेली. फोफावत ती पुढे जमिनीपर्यंत पसरून आली.

कड्यावरी वेल निघाला । अधोमुखें बळें चालिला । फांपावोन पुढें आला । भूमंडळीं ॥ ८ ॥

A vine sprang up on a cliff and grew forcefully downward. Spreading and flourishing, it advanced further, all across the ground.

तैसीं मुळमाया जाण । पंचभूतें आणी त्रिगुण । मुळीं आहेत हें प्रमाण । प्रत्ययें जाणावें ॥ ९ ॥

त्याचप्रमाणे मूळमाया, पंचमहाभूते आणि त्रिगुण हे सगळे त्या मुळातच सामावलेले आहेत, हे जाणावे. याचा प्रत्यक्ष अनुभवानेच पुरावा घ्यावा.

तैसीं मुळमाया जाण । पंचभूतें आणी त्रिगुण । मुळीं आहेत हें प्रमाण । प्रत्ययें जाणावें ॥ ९ ॥

In the same way, understand that the primal maya, the five great elements, and the three gunas are all contained within that very root. This should be confirmed through one's own direct experience.

अखंड वेल पुढें वाढला । नाना विकारीं शोभला । विकारांचा विकार जाला । असंभाव्य ॥ १० ॥

ती वेल अखंडपणे वाढत गेली आणि नाना विकारांनी शोभून दिसू लागली. विकारांतून आणखी विकार निर्माण होत गेले, इतके की ते अगणित झाले.

अखंड वेल पुढें वाढला । नाना विकारीं शोभला । विकारांचा विकार जाला । असंभाव्य ॥ १० ॥

The vine grew on without ceasing, adorned with countless variations. Out of these variations arose still more variations, until they became truly uncountable.

नाना फडगरें फुटलीं । नाना जुंबाडें वाढली । अनंत अग्रें चालिलीं । सृष्टीमधें ॥ ११ ॥

नाना फांद्या फुटल्या आणि नाना वेलींचे जुंबाडे वाढले. त्या सृष्टीत अगणित शेंडे पुढेपुढे पसरत गेले.

नाना फडगरें फुटलीं । नाना जुंबाडें वाढली । अनंत अग्रें चालिलीं । सृष्टीमधें ॥ ११ ॥

Countless branches sprouted forth, and countless tangled shoots grew thick. Infinite tendrils spread out further and further across creation.

कित्येक फळें तीं पडती । सवेंचि आणीक निघती ॥ ऐसीं होती आणि जाती । सर्वकाळ ॥ १२ ॥

कित्येक फळे गळून पडतात आणि लगेच त्यांच्या जागी आणखी नवीन फळे येतात. अशी ही निर्माण होणे व नाहीशी होणे सतत, सर्वकाळ चालूच असते.

कित्येक फळें तीं पडती । सवेंचि आणीक निघती ॥ ऐसीं होती आणि जाती । सर्वकाळ ॥ १२ ॥

Many fruits fall away, and immediately others take their place. This coming into being and passing away goes on ceaselessly, at all times.

येक वेलचि वाळले । पुन्हां तेथेंचि फुटले । ऐसे आले आणि गेले । कितीयेक ॥ १३ ॥

एखादी वेल वाळून गेली तरी तिथेच पुन्हा नवी वेल फुटते. अशा किती तरी वेली येऊन गेल्या आहेत.

येक वेलचि वाळले । पुन्हां तेथेंचि फुटले । ऐसे आले आणि गेले । कितीयेक ॥ १३ ॥

When one vine withers away, a new one sprouts up in that very same spot. Countless such vines have come and gone in this way.

पानें झडती आणि फुटती । पुष्पें फळें तेणेंचि रितीं । मध्यें जीव हे जगती । असंभाव्य ॥ १४ ॥

पाने गळतात आणि पुन्हा नवी फुटतात, फुले-फळांचीही तीच रीत असते. या सगळ्यांत जीव मात्र अगणित संख्येने जगत असतात.

पानें झडती आणि फुटती । पुष्पें फळें तेणेंचि रितीं । मध्यें जीव हे जगती । असंभाव्य ॥ १४ ॥

Leaves fall and new ones sprout in their place; flowers and fruits follow the very same pattern. In the midst of all this, countless living beings go on living their lives.

अवघा वेलचि कर्पतो । मुळापासून पुन्हा होतो । ऐसा अवघा विचार जो तो । प्रत्यक्ष जाणावा ॥ १५ ॥

कधी संपूर्ण वेलच वाळून जाते, तर पुन्हा मुळापासून नवी वेल उगवते. हा सगळा विचार प्रत्यक्ष अनुभवानेच जाणून घ्यावा.

अवघा वेलचि कर्पतो । मुळापासून पुन्हा होतो । ऐसा अवघा विचार जो तो । प्रत्यक्ष जाणावा ॥ १५ ॥

Sometimes the whole vine dries up completely, yet a new one sprouts again from that very root. All of this should be understood through one's own direct experience.

मूळ खाणोन काढिलें । प्रत्ययेज्ञानें निर्मूळ केलें । तरी मग वाढणेंचि राहिलें । सकळ कांहीं ॥ १६॥

जेव्हा ते मूळच खणून काढून टाकले जाते आणि प्रत्यक्ष अनुभवाच्या ज्ञानाने ते समूळ नष्ट केले जाते, तेव्हा मग त्या वेलीची सगळी वाढच पूर्णपणे थांबते.

मूळ खाणोन काढिलें । प्रत्ययेज्ञानें निर्मूळ केलें । तरी मग वाढणेंचि राहिलें । सकळ कांहीं ॥ १६॥

When that very root is dug out and, through the knowledge born of direct experience, destroyed altogether, then all further growth of the vine comes to a complete stop.

मुळीं बीज सेवटीं बीज । मध्यें जळरूप बीज । ऐसा हा स्वभाव सहज । विस्तारला ॥ १७॥

सुरुवातीलाही बीज असते आणि शेवटीही बीजच उरते, मध्ये मात्र त्याचे जलरूप बीज असते. असा हा स्वभाव अगदी सहजपणे विस्तारत गेलेला आहे.

मुळीं बीज सेवटीं बीज । मध्यें जळरूप बीज । ऐसा हा स्वभाव सहज । विस्तारला ॥ १७॥

At the beginning there is a seed, and at the end too a seed remains, while in between it takes the form of a liquid seed. This is simply how this nature has spread and unfolded quite naturally.

मुळामधील ज्या गोष्टी । सांगताहे बीजसृष्टी । जेथील अंश तेथें कष्टी । न होतां जातो ॥ १८ ॥

मुळात असलेल्या ज्या गोष्टी असतात, त्याच बीजातून निर्माण होणारी सृष्टी सांगत असते. जेथून जो अंश आलेला असतो, तो तिथेच कोणताही त्रास न होता परत जातो.

मुळामधील ज्या गोष्टी । सांगताहे बीजसृष्टी । जेथील अंश तेथें कष्टी । न होतां जातो ॥ १८ ॥

Whatever qualities lie within the root are the very things that the world born from the seed reveals. Whatever portion has come from a particular source returns there again, without any trouble at all.

जातो येतो पुन्हा जातो । ऐसा प्रत्यावृत्ति करितो । परंतु आत्मज्ञानी जो तो । अन्यथा न घडे ॥ १९ ॥

तो अंश जातो, येतो, पुन्हा जातो, असे हे फेरे चालूच राहतात. पण जो आत्मज्ञानी असतो, त्याच्याबाबतीत मात्र हे असे घडत नाही.

जातो येतो पुन्हा जातो । ऐसा प्रत्यावृत्ति करितो । परंतु आत्मज्ञानी जो तो । अन्यथा न घडे ॥ १९ ॥

It goes, it comes, and it goes again — this cycle of return keeps repeating endlessly. But for one who has true knowledge of the Self, this cycle does not apply in the same way.

न घडे ऐसें जरी म्हणावें । तरी कांहींतरी लागे जाणावें । अंतरींच परी ठावें । सकळांस कैचें ॥ २० ॥

'हे घडत नाही' असे म्हटले तरी त्यामागे काहीतरी समजून घ्यावेच लागते. हे खरे तर अंतर्यामीच कळण्याचे आहे, ते सर्वांना कसे कळणार?

न घडे ऐसें जरी म्हणावें । तरी कांहींतरी लागे जाणावें । अंतरींच परी ठावें । सकळांस कैचें ॥ २० ॥

Even to say "this does not happen" requires some real understanding behind it. This is something known only within one's own inner heart — how could everyone possibly grasp it?

तेणेंसींच कार्यभाग करिती । परंतु तयास नेणती । दिसेना ते काये करिती । बापुडे लोक ॥ २१ ॥

त्या अंतरात्म्याच्याच साहाय्याने सगळे व्यवहार चालतात, पण लोकांना तेच कळत नाही. जे दिसत नाही ते बिचारे लोक कसे जाणून घेणार?

तेणेंसींच कार्यभाग करिती । परंतु तयास नेणती । दिसेना ते काये करिती । बापुडे लोक ॥ २१ ॥

All worldly affairs are carried out through that very indwelling Self, yet people fail to recognize it. How can these poor people know what they cannot even see?

विषयेभोग तेणेंचि घडे । तेणेंविण कांहींच न घडे । स्थूळ सांडून सूक्ष्मीं पवाडे । ऐसा पाहिजे ॥ २२ ॥

विषयभोगही त्याच्याच आधारे घडतो, त्याच्याशिवाय काहीच घडू शकत नाही. स्थूलाचा त्याग करून सूक्ष्मात प्रवेश करणारा माणूसच असा शोधून काढावा.

विषयेभोग तेणेंचि घडे । तेणेंविण कांहींच न घडे । स्थूळ सांडून सूक्ष्मीं पवाडे । ऐसा पाहिजे ॥ २२ ॥

Even the enjoyment of sense objects happens only through him; without him, nothing at all can occur. One should seek out the kind of person who abandons the gross and penetrates into the subtle.

जें आपलेंचि अंतर । तद्रूपचि जगदांतर । शरीरभेदाचे विकार । वेगळाले ॥ २३ ॥

जे आपलेच अंतरंग आहे, तेच सर्व जगाचेही अंतरंग आहे. फक्त शरीराच्या भेदामुळे विकार वेगवेगळे भासतात.

जें आपलेंचि अंतर । तद्रूपचि जगदांतर । शरीरभेदाचे विकार । वेगळाले ॥ २३ ॥

What is one's own inner Self is the very same as the inner Self of the whole world. It is only the difference of bodies that makes the changes appear as separate.

आंगोळीची आंगोळीस वेधना । येकीची येकीस कळेना । हात पाये अवेव नाना । येणेंचि न्यायें ॥ २४ ॥

एका बोटाची वेदना दुसऱ्या बोटाला कळत नाही. हात, पाय व इतर अवयवांच्या बाबतीतही हाच न्याय लागू पडतो.

आंगोळीची आंगोळीस वेधना । येकीची येकीस कळेना । हात पाये अवेव नाना । येणेंचि न्यायें ॥ २४ ॥

One finger's pain is not felt by another finger. The same holds true for the hands, feet, and all the other limbs of the body.

अवेवाचें अवेव नेणे । मा तो परांचें काये जाणे । परांतर याकारणें । जाणवेना ॥ २५ ॥

एका अवयवाला दुसऱ्या अवयवाचे कळत नाही, मग तो परक्याचे काय जाणणार? म्हणूनच दुसऱ्याचे अंतरंग सहसा कळत नाही.

अवेवाचें अवेव नेणे । मा तो परांचें काये जाणे । परांतर याकारणें । जाणवेना ॥ २५ ॥

If one limb cannot even know another limb of the same body, how could it possibly know a stranger's? This is precisely why another person's inner heart cannot easily be known.

येकाचि उदकें सकळ वनस्पती । नाना अग्रेंभेद दिसती । खुडिलीं तितुकींच सुकती । येर ते टवटवीत ॥ २६ ॥

एकाच पाण्याने सगळ्या वनस्पती वाढतात, तरी त्यांच्या शेंड्यांत नाना भेद दिसतात. जी खुडली जातात तीच सुकतात, बाकीची मात्र टवटवीत राहतात.

येकाचि उदकें सकळ वनस्पती । नाना अग्रेंभेद दिसती । खुडिलीं तितुकींच सुकती । येर ते टवटवीत ॥ २६ ॥

All plants are nourished by the very same water, yet their tips show many differences. Only the ones that are plucked wither away, while the rest remain fresh and thriving.

येणेंचि न्यायें भेद जाला । कळेना येकाचें येकाला । जाणपणें आत्मयाला । भेद नाहीं ॥ २७ ॥

याच न्यायाने भेद निर्माण झाला आहे आणि एकाला दुसऱ्याचे कळत नाही. पण जाणिवेच्या दृष्टीने आत्म्याला मात्र कोणताही भेद नाही.

येणेंचि न्यायें भेद जाला । कळेना येकाचें येकाला । जाणपणें आत्मयाला । भेद नाहीं ॥ २७ ॥

By this very same reasoning, division has come about, so that one cannot know another. Yet from the standpoint of pure awareness, the Self itself knows no division at all.

आत्मत्वीं भेद दिसे । देहप्रकृतिकरितां भासे । तरी जाणतचि असे । बहुतेक ॥ २८ ॥

आत्मस्वरूपात भेद जरी दिसत असला, तरी तो केवळ देह व प्रकृतीमुळेच भासतो. तरीदेखील बहुतेक जण अंतर्यामी ते जाणतच असतात.

आत्मत्वीं भेद दिसे । देहप्रकृतिकरितां भासे । तरी जाणतचि असे । बहुतेक ॥ २८ ॥

Though division appears to exist even within the Self, it only seems so on account of body and nature. Even so, most people already know this truth deep within, at some level.

देखोन ऐकोन जाणती । शाहाणे अंतर परीक्षिती । धूर्त ते अवघेंच समजती । गुप्तरूपें ॥ २९ ॥

पाहून-ऐकून शहाणे लोक दुसऱ्याचे अंतरंग पारखत असतात. धूर्त माणसे तर गुप्तपणेच सगळे काही समजून घेतात.

देखोन ऐकोन जाणती । शाहाणे अंतर परीक्षिती । धूर्त ते अवघेंच समजती । गुप्तरूपें ॥ २९ ॥

By observing and listening, the wise come to judge another's inner heart. The truly shrewd, meanwhile, understand everything in a hidden, unspoken way.

जो बहुतांचें पाळण करी । तो बहुतांचें अंतर विवरी । धूर्तपणें ठाउकें करी । सकळ कांहीं ॥ ३० ॥

जो अनेकांचे पालनपोषण करतो, तोच अनेकांचे अंतरंग नीट पारखतो. अशा धूर्तपणानेच तो सर्व काही जाणून घेतो.

जो बहुतांचें पाळण करी । तो बहुतांचें अंतर विवरी । धूर्तपणें ठाउकें करी । सकळ कांहीं ॥ ३० ॥

Whoever provides for and looks after many people also comes to understand the inner hearts of many. Through such shrewdness, he comes to know everything there is to know.

आधी मनोगत पाहतीं । मग विश्वास धरिती । प्राणीमात्र येणें रितीं । वर्तताहे ॥ ३१ ॥

आधी दुसऱ्याचे मनोगत पाहून घ्यावे, मगच त्याच्यावर विश्वास ठेवावा. सगळे प्राणिमात्र याच पद्धतीने वागत असतात.

आधी मनोगत पाहतीं । मग विश्वास धरिती । प्राणीमात्र येणें रितीं । वर्तताहे ॥ ३१ ॥

One first observes another's true intentions, and only then places trust in him. Every living being behaves, in fact, according to this very same pattern.

स्मरणामगें विस्मरण । रोकडी प्रचित प्रमाण । आपलें ठेवणें आपण । दुकताहे ॥ ३२ ॥

स्मरणापाठोपाठ विस्मरणही येते, हा तर रोखठोक अनुभवाचाच पुरावा आहे. आपली स्वतःची ठेव आपणच विसरून बसतो.

स्मरणामगें विस्मरण । रोकडी प्रचित प्रमाण । आपलें ठेवणें आपण । दुकताहे ॥ ३२ ॥

Forgetting follows close behind remembering — this is confirmed by plain, everyday experience. One even forgets one's own treasure, kept by oneself.

आपलेंच आपणा स्मरेना । बोलिलें तें आठवेना । उठती अनंत कल्पना । ठाउक्या कैंच्या ॥ ३३ ॥

आपले स्वतःचेच आपल्याला आठवत नाही, आपण बोललेलेही लक्षात राहत नाही. मनात अगणित कल्पना उठतात, त्या तरी कुठे आपल्याला ठाऊक असतात?

आपलेंच आपणा स्मरेना । बोलिलें तें आठवेना । उठती अनंत कल्पना । ठाउक्या कैंच्या ॥ ३३ ॥

One cannot even remember one's own self; even what one has spoken is soon forgotten. Countless thoughts keep arising in the mind — and who really knows where they come from?

ऐसें हें चंचळ चक्र । कांहीं नीट कांहीं वक्र । जाला रंक अथवा शक्र । तरी स्मरणास्मरणें ॥ ३४ ॥

हे असे चंचळतेचे चक्र आहे, त्यात काही सरळ तर काही वाकडे असते. माणूस रंक असो वा इंद्रासारखा श्रेष्ठ असो, स्मरण-विस्मरण हे दोघांनाही चुकत नाही.

ऐसें हें चंचळ चक्र । कांहीं नीट कांहीं वक्र । जाला रंक अथवा शक्र । तरी स्मरणास्मरणें ॥ ३४ ॥

This is the wheel of restless change — part of it straight, part of it crooked. Whether one is a mere pauper or as great as Indra himself, remembering and forgetting spare no one.

स्मरण म्हणिजे देव । विस्मरण म्हणिजे दानव । स्मरणविस्मरणें मानव । वर्तती आतां ॥ ३५ ॥

स्मरण म्हणजे जणू देवत्व आणि विस्मरण म्हणजे जणू दानवत्व. स्मरण व विस्मरण या दोहोंतूनच सध्या माणसाचे जगणे चालू आहे.

स्मरण म्हणिजे देव । विस्मरण म्हणिजे दानव । स्मरणविस्मरणें मानव । वर्तती आतां ॥ ३५ ॥

Remembering, as it were, is like the divine; forgetting is like the demonic. It is through this very interplay of remembering and forgetting that human beings carry on their lives.

म्हणोनि चेवी आणि दानवी । संपत्ति द्विधा जाणावी । प्रचित मानसीं आणावी । विवेकेंसहित ॥ ३६ ॥

म्हणून दैवी आणि दानवी अशा दोन प्रकारच्या संपत्ती आहेत, हे जाणावे. विवेकासह त्याची प्रचिती मनात आणावी.

म्हणोनि चेवी आणि दानवी । संपत्ति द्विधा जाणावी । प्रचित मानसीं आणावी । विवेकेंसहित ॥ ३६ ॥

Therefore one should understand that there are two kinds of endowment — the divine and the demonic. One should bring this realization into the mind, together with proper discernment.

विवेकें विवेक जाणावा । आत्म्यानें आत्मा वोळखावा । नेत्रें नेत्रचि पाहावा । दर्पणींचा ॥ ३७ ॥

विवेकानेच विवेक जाणून घ्यावा आणि आत्म्यानेच आत्मा ओळखावा. जसे आरशातील डोळा डोळ्यानेच पाहावा लागतो, तसेच हे आहे.

विवेकें विवेक जाणावा । आत्म्यानें आत्मा वोळखावा । नेत्रें नेत्रचि पाहावा । दर्पणींचा ॥ ३७ ॥

Discernment itself must be understood through discernment, and the Self must be recognized through the Self. Just as one's own eye, reflected in a mirror, is seen only by the eye itself.

स्थूळें स्थूळ खाजवावें । सुक्ष्में सुक्ष्म समजावें । खुणेनें खुणेसी बाणावें । अंतर्यामीं ॥ ३८ ॥

स्थूलाला स्थूलानेच खाजवावे, सूक्ष्माला सूक्ष्मानेच समजून घ्यावे. अंतर्यामी खुणेनेच खुणेला भिडवावे.

स्थूळें स्थूळ खाजवावें । सुक्ष्में सुक्ष्म समजावें । खुणेनें खुणेसी बाणावें । अंतर्यामीं ॥ ३८ ॥

The gross should be handled by the gross, and the subtle should be understood by the subtle. Within one's own heart, one mark should be matched against another.

विचारें जाणाव विचार । अंतरें जाणावे अंतर । अंतरें जाणावे परांतर । । हौनियां ॥ ३९ ॥

विचारानेच विचार जाणावा आणि अंतरानेच अंतर जाणावे. स्वतःच्या अंतरंगाच्या साहाय्यानेच दुसऱ्याचेही अंतरंग जाणून घ्यावे.

विचारें जाणाव विचार । अंतरें जाणावे अंतर । अंतरें जाणावे परांतर । । हौनियां ॥ ३९ ॥

Reflection itself must be understood through reflection, and one's own inner heart must be understood through the inner heart. It is by means of one's own inner heart that another's inner heart, too, is to be known.

स्मरणामाजीं विस्मरण । हेंचि भेदाचें लक्षण । येकदेसी । परिपूर्ण । होत नाहीं ॥ ४० ॥

स्मरणातही विस्मरण दडलेले असते, हेच भेदाचे खरे लक्षण आहे. एकाच ठिकाणी राहून कोणतीही गोष्ट कधीच परिपूर्ण होत नाही.

स्मरणामाजीं विस्मरण । हेंचि भेदाचें लक्षण । येकदेसी । परिपूर्ण । होत नाहीं ॥ ४० ॥

Even within remembering, forgetting lies hidden — this itself is the very mark of division. Confined to one single place, nothing ever becomes truly complete.

पुढें सिके मागें विसरे । पुढें उजेडे मागें अंधारें । पुढें स्मरे मागें विस्मरे । सकळ कांहीं ॥ ४१ ॥

पुढे शिकतो तर मागचे विसरतो, पुढे उजेड पडतो तर मागे अंधार होतो. पुढे आठवते तर मागचे विसरले जाते, असे हे सगळेच घडते.

पुढें सिके मागें विसरे । पुढें उजेडे मागें अंधारें । पुढें स्मरे मागें विस्मरे । सकळ कांहीं ॥ ४१ ॥

One learns something new ahead, yet forgets what lay behind; light appears ahead, while darkness falls behind. What is remembered ahead is forgotten behind — this is how everything unfolds.

तुर्या जाणावी स्मरण । सुषुप्ती जाणावी विस्मरण । उभयेता शरीरीं जाण । वर्तती आतां ॥ ४२ ॥

तुर्यावस्था म्हणजे स्मरण आणि सुषुप्ती म्हणजे विस्मरण, असे जाणावे. या दोन्ही अवस्था याच शरीरात नित्य वावरत असतात, हे लक्षात घ्यावे.

तुर्या जाणावी स्मरण । सुषुप्ती जाणावी विस्मरण । उभयेता शरीरीं जाण । वर्तती आतां ॥ ४२ ॥

Understand turiya, the fourth state, as remembering, and deep sleep as forgetting. Know that both these states are, even now, constantly at work within this very body.