मुळापासून सैरावैरा । अवघा पंचीकर्ण पसारा । त्यांत साक्षत्वाचा दोरा । तोहि तत्त्वरूप ॥ १ ॥

मुळापासूनच हा सगळा पंचमहाभूतांचा पसारा इतस्ततः पसरलेला आहे. त्यातही जो साक्षित्वाचा धागा आहे, तोही मुळात तत्त्वरूपच आहे.

मुळापासून सैरावैरा । अवघा पंचीकर्ण पसारा । त्यांत साक्षत्वाचा दोरा । तोहि तत्त्वरूप ॥ १ ॥

From the very root, this entire expanse of the five great elements lies scattered all about. Even within it, the thread of pure witnessing awareness is itself of the nature of the underlying Truth.

दुरस्त्या दाटल्या फौजा । उंच सिंहासनीं राजा । याचा विचार समजा । अंतर्यामी ॥ २ ॥

दूरवर सैन्याच्या फौजा दाटलेल्या असतात आणि उंच सिंहासनावर राजा बसलेला असतो. याचा खरा अर्थ अंतर्यामी नीट समजून घ्यावा.

दुरस्त्या दाटल्या फौजा । उंच सिंहासनीं राजा । याचा विचार समजा । अंतर्यामी ॥ २ ॥

Far and wide, vast armies are massed together, while high upon a throne sits the king. Understand the true meaning of this within your own heart.

देहमात्र अस्तिमांशांचें । तैसेंचि जाणावें नृपतीचें । मूळापासून सृष्टीचें । तत्वरूप ॥ ३ ॥

प्रत्येक देह हा हाडामांसाचाच बनलेला असतो, राजाचाही देह तसाच असतो हे समजून घ्यावे. मुळापासून सर्व सृष्टीचे तत्त्वरूप एकच आहे.

देहमात्र अस्तिमांशांचें । तैसेंचि जाणावें नृपतीचें । मूळापासून सृष्टीचें । तत्वरूप ॥ ३ ॥

Just as every body is made of bone and flesh, the king's body too should be understood in the very same way. From its very root, the essential nature of all creation is one and the same.

रायाचे सत्तेनें चालतें । परन्तु अवघीं पंचभूतें । मुळीं आधिक जाणिवेचे तें । अधिष्ठान आहे ॥ ४ ॥

राज्य राजाच्या सत्तेने चालते, पण अखेर सर्व शरीरे पंचभूतांचीच बनलेली असतात. मुळात मात्र त्याहून अधिक जाणिवेचे एक अधिष्ठान आहे.

रायाचे सत्तेनें चालतें । परन्तु अवघीं पंचभूतें । मुळीं आधिक जाणिवेचे तें । अधिष्ठान आहे ॥ ४ ॥

The kingdom runs by the authority of the king, yet in the end every body is made only of the five elements. At the very root, though, there lies a substratum of a still-greater awareness.

विवेके बहुत पैसावले । म्हणौन अवतारी बोलिले । मनु चक्रवती जाले । येणेंचि न्यायें ॥ ५ ॥

विवेकाने ज्यांचे सामर्थ्य फार विस्तारले, त्यांना अवतारी पुरुष म्हटले गेले. याच न्यायाने मनूही चक्रवर्ती सम्राट बनला.

विवेके बहुत पैसावले । म्हणौन अवतारी बोलिले । मनु चक्रवती जाले । येणेंचि न्यायें ॥ ५ ॥

Those whose power and understanding expanded greatly through discernment came to be called incarnations of God. By this same reasoning, Manu too became a universal emperor.

जेथें उदंड जाणीव । तेचि तितुके सदेव । थोडे जाणिवेने नर्देव । होती लोक ॥ ६ ॥

जिथे जाणिवेचा उदंड विकास असतो, तेवढ्या प्रमाणात ते खरे देवत्व असते. जाणिवेची कमतरता असली की माणसे केवळ नरदेव, म्हणजे नावापुरतेच राजे ठरतात.

जेथें उदंड जाणीव । तेचि तितुके सदेव । थोडे जाणिवेने नर्देव । होती लोक ॥ ६ ॥

Wherever awareness has developed abundantly, to that extent there is true divinity. Where awareness is lacking, people become only nara-deva — kings who are divine in name but not in true stature.

व्याप आटोप करिती । धके चपेटे सोसिती । तेणें प्राणी सदेव होती । देखतदेखतां ॥ ७ ॥

जे मोठे व्याप उभारतात आणि ते नेटाने पुरे करतात, धक्के व चपराके सोसतात. अशा प्राण्यांना पाहताक्षणीच लोक खरोखर देवासमान मानू लागतात.

व्याप आटोप करिती । धके चपेटे सोसिती । तेणें प्राणी सदेव होती । देखतदेखतां ॥ ७ ॥

Those who take up great enterprises and see them through, enduring blows and setbacks along the way — such beings come, before everyone's eyes, to be regarded as truly god-like.

ऐसें हें आतां वर्ततें । मुर्ख लोकांस कळेना तें । विवेकीं मनुष्य समजतें । सकळ कांहीं ॥ ८ ॥

सध्या हे असेच घडत असते, पण मूर्ख लोकांना ते कळत नाही. मात्र विवेकी माणसाला हे सगळे नीट समजते.

ऐसें हें आतां वर्ततें । मुर्ख लोकांस कळेना तें । विवेकीं मनुष्य समजतें । सकळ कांहीं ॥ ८ ॥

This is simply how things stand at present, yet foolish people cannot grasp it. A person of discernment, however, understands all of it clearly.

थोर लाहान बुद्धीपासी । सगट कळेना लोकांसी । आधीं उपजलें तयासी । थोर म्हणती ॥ ९ ॥

थोरपण आणि लहानपण हे खरे तर बुद्धीवर अवलंबून असते, हे सामान्य लोकांना मुळीच कळत नाही. जो आधी जन्माला आला त्यालाच ते थोर मानतात.

थोर लाहान बुद्धीपासी । सगट कळेना लोकांसी । आधीं उपजलें तयासी । थोर म्हणती ॥ ९ ॥

True greatness or smallness actually depends on one's wisdom, but ordinary people fail to grasp this at all. They simply call whoever happened to be born first the "elder" or "greater" one.

वयें धाकुटा नृपती । वृद्ध तयास नमस्कार करिती । विचित्र विवेकाची गती । कळली पाहिजे ॥ १० ॥

राजा वयाने लहान असला तरी वृद्ध माणसेही त्याला नमस्कार करतात. विवेकाची ही विलक्षण गती नीट समजून घेतली पाहिजे.

वयें धाकुटा नृपती । वृद्ध तयास नमस्कार करिती । विचित्र विवेकाची गती । कळली पाहिजे ॥ १० ॥

Even when a king is young in years, elderly people still bow before him. This curious working of true discernment must be properly understood.

सामान्य लोकांचे ज्ञान । तो अवघाच अनुमान । दीक्षादंडकाचें लक्षण । येणेंचि पाडें ॥ ११ ॥

सामान्य लोकांचे ज्ञान हे केवळ अंदाजावरच आधारलेले असते. दीक्षेच्या व नियमांच्या बाबतीतही असेच घडते.

सामान्य लोकांचे ज्ञान । तो अवघाच अनुमान । दीक्षादंडकाचें लक्षण । येणेंचि पाडें ॥ ११ ॥

The knowledge of ordinary people rests entirely upon mere guesswork. Even matters of formal initiation and its rules follow this very same pattern.

नव्हें कोणास म्हणावें । सामान्यास काये ठावें । कोणकोणास म्हणावें । किती म्हणोनी ॥ १२ ॥

कोणाला काय म्हणून अपात्र ठरवावे, हे सामान्य माणसाला काहीच कळत नाही. कोणाकोणाला काय म्हणावे आणि किती म्हणावे, याचा त्याला अंदाजच नसतो.

नव्हें कोणास म्हणावें । सामान्यास काये ठावें । कोणकोणास म्हणावें । किती म्हणोनी ॥ १२ ॥

The ordinary person has no real idea whom to call unworthy and on what grounds. He has no true sense of whom to single out, or how, or why.

धाकुटा भाग्यास चढला । तरी तुछ्य करिती तयाला । याकारणें सलगीच्या लोकांला । दूरी धरावें ॥ १३ ॥

एखादा लहान किंवा हलका माणूस भाग्याने मोठा झाला तरी लोक त्याला तुच्छ मानतात. म्हणूनच अति सलगी करणाऱ्या लोकांना दुरूनच ठेवावे.

धाकुटा भाग्यास चढला । तरी तुछ्य करिती तयाला । याकारणें सलगीच्या लोकांला । दूरी धरावें ॥ १३ ॥

Even when a lesser person rises to good fortune, people still tend to treat him with contempt. For this reason, one should keep those who are overly familiar with oneself at some distance.

नेमस्त कळेना वचन । नेमस्त नये राजकारण । उगेचि धरिती थोरपण । मूर्खपणें ॥ १४ ॥

अशा लोकांना नेमस्त, मोजके बोलणे कळत नाही आणि नीट राजकारणही येत नाही. तरी ते मूर्खपणाने उगाचच स्वतःचे थोरपण मिरवत राहतात.

नेमस्त कळेना वचन । नेमस्त नये राजकारण । उगेचि धरिती थोरपण । मूर्खपणें ॥ १४ ॥

Such people cannot understand disciplined, measured speech, nor do they know how to conduct affairs properly. Yet out of sheer foolishness, they go on claiming greatness for themselves without cause.

नेमस्त कांहींच कळेना । नेमस्त कोणीच मानिना । आधी उपजलें त्या थोरपणा । कोण पुसे ॥ १५ ॥

अशा लोकांना कशाचाच नेमस्तपणा कळत नाही आणि तेही कोणाचा नेमस्तपणा मानत नाहीत. मग केवळ आधी जन्मल्यामुळे मिळालेल्या थोरपणाला कोण विचारतो?

नेमस्त कांहींच कळेना । नेमस्त कोणीच मानिना । आधी उपजलें त्या थोरपणा । कोण पुसे ॥ १५ ॥

Such people understand no discipline at all, nor do they accept any proper order in others. So who, then, gives any real weight to greatness claimed merely by being born earlier?

वडिलां वडिलपण नाहीं । धाकुट्यां धाकुटपण नाहीं । ऐसे बोलती त्यांस नाहीं । शाहाणपण ॥ १६ ॥

वडिलांना वडिलपणच नाही आणि धाकट्यांना धाकटेपणच नाही, असे जे बोलतात, त्यांच्याजवळ शहाणपण नसतेच.

वडिलां वडिलपण नाहीं । धाकुट्यां धाकुटपण नाहीं । ऐसे बोलती त्यांस नाहीं । शाहाणपण ॥ १६ ॥

Those who say "elders have no real seniority, and the young have no real youth" show, by that very statement, that they possess no true wisdom.

गुणेविण वडिलपण । हें तों आवघेंच अप्रमाण । त्याची प्रतीत प्रमाण । थोरपणीं ॥ १७ ॥

गुणांशिवाय केवळ वयाने आलेले वडिलपण हे सर्वस्वी अप्रमाणच ठरते. खऱ्या थोरपणाचा पुरावा हा गुणांच्या प्रचितीतच असतो.

गुणेविण वडिलपण । हें तों आवघेंच अप्रमाण । त्याची प्रतीत प्रमाण । थोरपणीं ॥ १७ ॥

Seniority based on age alone, without inner virtue, carries no real validity whatsoever. True greatness is proven only through the actual quality one demonstrates.

तथापि वडिलांस मानावें । वडिलें वडिलपण जाणावें । नेणतां पुढें कष्टावें । थोरपणीं ॥ १८ ॥

तरीही वडिलांना मान द्यावा आणि वडिलांनीही आपले वडीलपण कसे सांभाळावे हे जाणावे. हे न कळल्यास पुढे थोरपणाच्या बाबतीत त्रास सोसावा लागतो.

तथापि वडिलांस मानावें । वडिलें वडिलपण जाणावें । नेणतां पुढें कष्टावें । थोरपणीं ॥ १८ ॥

Even so, elders should be honored, and elders in turn should know how to properly carry their own seniority. Without understanding this, one is bound to suffer trouble later over questions of status and greatness.

तस्मात वडिल अंतरात्मा । जेथें चेतला तेथें महिमा । हें तों प्रगटचि आहे आम्हा । शब्द नाहीं ॥ १९ ॥

म्हणून खरा वडील तो अंतरात्मा होय; जिथे तो जागृत होतो तिथेच खरी महती असते. हे आम्हाला उघडच दिसते, यात आणखी शब्द नकोत.

तस्मात वडिल अंतरात्मा । जेथें चेतला तेथें महिमा । हें तों प्रगटचि आहे आम्हा । शब्द नाहीं ॥ १९ ॥

Therefore the true "elder" is the indwelling Self itself; wherever that Self is awakened, true greatness resides there. This is self-evident to us, and needs no further words.

याकारणें कोणी येकें । शाहाणपण सिकावें विवेकें । विवेक न सिकतां तुकें । तुटोन जाती ॥ २० ॥

याचकारणाने प्रत्येकाने विवेकाने शहाणपण शिकून घ्यावे. विवेक न शिकल्यास आपले तोल व वजनच तुटून जाते.

याकारणें कोणी येकें । शाहाणपण सिकावें विवेकें । विवेक न सिकतां तुकें । तुटोन जाती ॥ २० ॥

For this reason, everyone should learn true wisdom through discernment. Without learning discernment, one's very balance and standing break apart and are lost.

तुक तुटलें म्हणिजे गेलें । जन्मा येऊन काये केलें । बळेंचि सांदीस घातलें । आपणासी ॥ २१ ॥

तोल तुटला म्हणजे सगळेच गेले, मग जन्माला येऊन असे काय साधले? असा माणूस बळजबरीने स्वतःलाच कोंडीत घालतो.

तुक तुटलें म्हणिजे गेलें । जन्मा येऊन काये केलें । बळेंचि सांदीस घातलें । आपणासी ॥ २१ ॥

Once one's balance breaks, everything is as good as lost — what, then, has one really accomplished by being born at all? Such a person only forces himself into a dead end of his own making.

सगट बायेका सिव्या देती । सांदीस पडिला ऐसें म्हणती । मूर्खपणाची प्राप्ती । ठाकून आली ॥ २२ ॥

अशा माणसाला साध्यासुध्या बायकादेखील शिव्या देतात आणि तो कोंडीत पडला असे म्हणतात. मूर्खपणाचेच फळ त्याला भोगावे लागते.

सगट बायेका सिव्या देती । सांदीस पडिला ऐसें म्हणती । मूर्खपणाची प्राप्ती । ठाकून आली ॥ २२ ॥

Such a person becomes an object of scorn even to ordinary women, who say he has landed himself in a dead end. The fruit of sheer foolishness has come squarely to rest upon him.

ऐसें कोणीयेकें न करावें । सर्व सार्थकचि करावें । कळेना तरी विवरावें । ग्रंथांतरीं ॥ २३ ॥

असे कोणीही करू नये, तर आपले जगणे सर्वस्वी सार्थकच करावे. समजत नसेल तर इतर ग्रंथांतून त्याचा शोध घ्यावा.

ऐसें कोणीयेकें न करावें । सर्व सार्थकचि करावें । कळेना तरी विवरावें । ग्रंथांतरीं ॥ २३ ॥

No one should behave this way; instead, one should make one's whole life truly worthwhile. If something is not understood, one should study and reflect on it through other scriptures.

शाहाण्यास कोणीतरी बाहाती । मुर्खास लोक दवडून देती । जीवास आवडे संपत्ति । तरी शाहाणें व्हावें ॥ २४ ॥

शहाण्या माणसाला कोणी ना कोणी बोलावून नेतो, तर मूर्खाला मात्र लोक हाकलून देतात. जर मनाला संपत्तीची आवड असेल तर शहाणे व्हावे.

शाहाण्यास कोणीतरी बाहाती । मुर्खास लोक दवडून देती । जीवास आवडे संपत्ति । तरी शाहाणें व्हावें ॥ २४ ॥

A wise person is always sought out and welcomed by someone, while a fool is simply driven away by people. If your heart desires true prosperity, then you must become wise.

आहो या शाहाणपणाकारणें । बहुतांचे कष्ट करणें । परंतु शाहाणपण शिकणें । हें उत्तमोत्तम ॥ २५ ॥

या शहाणपणासाठी अनेकांची सेवा व कष्ट करावे लागतात. पण शहाणपण शिकणे हीच सर्वांत उत्तम गोष्ट आहे.

आहो या शाहाणपणाकारणें । बहुतांचे कष्ट करणें । परंतु शाहाणपण शिकणें । हें उत्तमोत्तम ॥ २५ ॥

To gain such wisdom, one often has to toil and serve many people. But to learn true wisdom is, above all else, the very best thing one can do.

जों बहुतांस मानला । तो जाणावा शाहाणा जाला । जनीं शाहाण्या मनुष्याला । काये उणें ॥ २६ ॥

ज्याला बहुतांश लोक मान देतात, तोच खरा शहाणा झाला असे समजावे. जगात शहाण्या माणसाला कशाचीच उणीव भासत नाही.

जों बहुतांस मानला । तो जाणावा शाहाणा जाला । जनीं शाहाण्या मनुष्याला । काये उणें ॥ २६ ॥

Whoever comes to be respected by many people should be understood to have truly become wise. In this world, such a wise person lacks nothing at all.

आपलें हित न करी लोकिकीं । तो जाणावा आत्मघातकी । या मुर्खायेवढा पातकी । आणिक नाहीं ॥ २७ ॥

जो लोकांमध्ये आपले हित साधत नाही, तो आत्मघातकीच समजावा. एवढा मोठा पातकी दुसरा कोणी नाही.

आपलें हित न करी लोकिकीं । तो जाणावा आत्मघातकी । या मुर्खायेवढा पातकी । आणिक नाहीं ॥ २७ ॥

Whoever fails to secure his own good standing among people should be regarded as a destroyer of his own self. There is no greater sinner in this world than such a fool.

आपण संसारीं कष्टतो । लोकांकरवी रागेजोन घेतो । जनामध्यें शाहाणा तो । ऐसें न करी ॥ २८ ॥

स्वतः संसारात कष्ट करतो, पण वागण्यातील चुकीमुळे लोकांचा रागही ओढवून घेतो. जगात खरा शहाणा माणूस असे कधीच वागत नाही.

आपण संसारीं कष्टतो । लोकांकरवी रागेजोन घेतो । जनामध्यें शाहाणा तो । ऐसें न करी ॥ २८ ॥

A person toils hard in worldly life, yet through his own missteps ends up provoking people's anger against him. A truly wise person in this world never behaves in such a way.

साधकां सिकविलें स्वभावें । मानेल तरी सुखें घ्यावें । मानेना तरी सांडावें । येकिकडे ॥ २९ ॥

साधकांना हे मी सहजस्वभावानेच शिकवले आहे. पटले तर आनंदाने स्वीकारावे, न पटले तर बाजूला ठेवून द्यावे.

साधकां सिकविलें स्वभावें । मानेल तरी सुखें घ्यावें । मानेना तरी सांडावें । येकिकडे ॥ २९ ॥

This teaching has been given naturally to spiritual seekers. If it appeals to you, accept it gladly; if it does not, simply set it aside.

तुम्ही श्रोते परम दक्ष । अलक्षास लावितां लक्ष । हें तों सामान्य प्रत्यक्ष । जाणतसा ॥ ३० ॥

तुम्ही श्रोते अत्यंत जागरूक आहात, कारण तुम्ही अलक्ष अशा परब्रह्मावरही लक्ष केंद्रित करता. मग ही सामान्य, उघड गोष्ट तर तुम्हांला सहज कळतच असेल.

तुम्ही श्रोते परम दक्ष । अलक्षास लावितां लक्ष । हें तों सामान्य प्रत्यक्ष । जाणतसा ॥ ३० ॥

You listeners are exceedingly alert, for you fix your attention even upon the imperceptible Brahman itself. Surely, then, you already understand this ordinary, plainly evident matter.