विद्यावंतांचा पूर्वजू । गजानन एकद्विजू । त्रिनयन चतुर्भुजू । परशुपाणि ॥ १॥

गजानन (गणपती) हा विद्येने संपन्न अशा सर्वांचा आद्य पूर्वज आहे. तो एकदंत, त्रिनेत्र, चतुर्भुज असून हातात परशु धारण करतो.

विद्यावंतांचा पूर्वजू । गजानन एकद्विजू । त्रिनयन चतुर्भुजू । परशुपाणि ॥ १॥

Ganesha, the elephant-faced one, is the primal ancestor of all who possess learning. He is one-tusked, three-eyed, four-armed, and holds an axe in his hand.

कुबेरापासून अर्थ । वेदांपासून परमार्थ । लक्ष्मीपासून समर्थ । भाग्यासी आले ॥ २॥

ज्याप्रमाणे कुबेरापासून द्रव्य, वेदांपासून परमार्थ आणि लक्ष्मीपासून सामर्थ्य लाभते, त्याचप्रमाणे प्रत्येक भाग्याला त्याचे मूळ उगमस्थान असते.

कुबेरापासून अर्थ । वेदांपासून परमार्थ । लक्ष्मीपासून समर्थ । भाग्यासी आले ॥ २॥

Just as wealth comes from Kubera, ultimate truth from the Vedas, and power from Lakshmi, so does every kind of fortune have its own true source.

तैशी मंगळमूर्ती आद्या । तियेपासून झाल्या सकळ विद्या । तेणें कवि लाघवगद्या । सत्पात्रें जाहलीं ॥ ३॥

त्याचप्रमाणे आद्य मंगलमूर्ती गणेशापासून सर्व विद्या उत्पन्न झाल्या आहेत आणि त्यामुळेच कवी लोक काव्य व गद्य रचण्यास पात्र झाले.

तैशी मंगळमूर्ती आद्या । तियेपासून झाल्या सकळ विद्या । तेणें कवि लाघवगद्या । सत्पात्रें जाहलीं ॥ ३॥

In the same way, all forms of knowledge arise from the primal, auspicious Ganesha, and it is because of him that poets become capable of composing verse and prose.

जैशीं समर्थाचीं लेकुरें । नाना अलंकारीं सुंदरें । मूळपुरुषाचेनि द्वारें । तैसे कवी ॥ ४॥

ज्याप्रमाणे समर्थ पित्याची मुले नाना अलंकारांनी सुशोभित असतात, त्याचप्रमाणे कवी हे त्या आदिपुरुष गणेशाच्या कृपेमुळेच शब्दालंकारांनी शोभून दिसतात.

जैशीं समर्थाचीं लेकुरें । नाना अलंकारीं सुंदरें । मूळपुरुषाचेनि द्वारें । तैसे कवी ॥ ४॥

Just as the children of a capable father are adorned with many fine ornaments, poets too become resplendent with figures of speech only through the grace of that primal being, Ganesha.

नमूं ऐशिया गणेंद्रा । विद्याप्रकाशपूर्णचंद्रा । जयाचेनि बोधसमुद्रा । भरतें दाटे बळें ॥ ५॥

अशा त्या गणेशाला मी नमस्कार करतो, जो विद्येचा प्रकाश देणारा पूर्णचंद्र आहे आणि ज्याच्या कृपेने ज्ञानरूपी समुद्राला जोरदार भरती येते.

नमूं ऐशिया गणेंद्रा । विद्याप्रकाशपूर्णचंद्रा । जयाचेनि बोधसमुद्रा । भरतें दाटे बळें ॥ ५॥

I bow to that Ganesha, the full moon who illumines all knowledge, by whose grace the ocean of understanding swells with a mighty tide.

जो कर्तृत्वास आरंभ । मूळपुरुष मूळारंभ । जो परात्पर स्वयंभ । आदि अंतीं ॥ ६॥

तो सर्व कर्तृत्वाचा आरंभबिंदू आहे, आदिपुरुष आणि सृष्टीचा मूळ आरंभ आहे. तो परात्पर व स्वयंभू असून आदि व अंतीही तोच आहे.

जो कर्तृत्वास आरंभ । मूळपुरुष मूळारंभ । जो परात्पर स्वयंभ । आदि अंतीं ॥ ६॥

He is the very starting point of all creative action, the primal being and the origin of all beginnings. He is beyond the beyond, self-existent, present at both the beginning and the end.

तयापासून प्रमदा । इच्छाकुमारी शारदा । आदित्यापासून गोदा । मृगजळ वाहे ॥ ७॥

त्या मूळपुरुषापासून त्याची इच्छाकन्या शारदा प्रकट झाली. जसे सूर्यकिरणांपासून मृगजळाचा भास होऊन जणू गोदावरी वाहतेसे वाटते, तशीच ही माया आहे.

तयापासून प्रमदा । इच्छाकुमारी शारदा । आदित्यापासून गोदा । मृगजळ वाहे ॥ ७॥

From that primal being arose his wish-born daughter, Sharada. Just as the sun's rays create the illusion of a river of mirage-water flowing like the Godavari, so this maya too is such an illusion.

जे मिथ्या म्हणतांच गोंवी । मायिकपणें लाघवी । वक्तयास वेढा लावी । वेगळेपणें ॥ ८॥

ही माया मिथ्या आहे असे म्हणताक्षणीच ती पुन्हा गुंतवते; ती आपल्या मायिक चातुर्याने बोलणाऱ्यालाही वेगळेपणाच्या भ्रमात अडकवते.

जे मिथ्या म्हणतांच गोंवी । मायिकपणें लाघवी । वक्तयास वेढा लावी । वेगळेपणें ॥ ८॥

The moment one calls her illusory, she entangles him again; with her deceptive cleverness she traps even the speaker in the delusion of separateness.

जे द्वैताची जननी । कीं ते अद्वैताची खाणी । मूळमाया गवसणी । अनंत ब्रह्मांडांची ॥ ९॥

ती द्वैताची जननी आहे, आणि तीच अद्वैताचीही खाण आहे. ही मूळमाया म्हणजे अनंत ब्रह्मांडांना आच्छादणारी गवसणी आहे.

जे द्वैताची जननी । कीं ते अद्वैताची खाणी । मूळमाया गवसणी । अनंत ब्रह्मांडांची ॥ ९॥

She is the mother of duality, yet she is also the very mine of non-duality. This primal maya is the sheath that envelops countless universes.

कीं ते अवडंबरी वल्ली । अनंत ब्रह्मांडें लगडली । मूळपुरुषाची माउली । दुहितारूपें ॥ १०॥

ती एक विस्तीर्ण वेल आहे, जी अनंत ब्रह्मांडरूपी फळांनी लगडलेली आहे; ती मूळपुरुषाची माता आहे आणि त्याचबरोबर त्याची कन्याही आहे.

कीं ते अवडंबरी वल्ली । अनंत ब्रह्मांडें लगडली । मूळपुरुषाची माउली । दुहितारूपें ॥ १०॥

She is a vast, spreading creeper laden with countless universes as its fruit; she is the mother of the primal being, and at the same time also his daughter.

वंदूं ऐशी वेदमाता । आदिपुरुषाची जे सत्ता । आतां आठवीन समर्था । सद्‌गुरूसी ॥ ११॥

अशा त्या वेदमातेला (सरस्वतीला) मी वंदन करतो, जी आदिपुरुषाची शक्ती आहे. आता मी समर्थ सद्‌गुरूंचे स्मरण करतो.

वंदूं ऐशी वेदमाता । आदिपुरुषाची जे सत्ता । आतां आठवीन समर्था । सद्‌गुरूसी ॥ ११॥

I bow to that mother of the Vedas, who is the very power of the primal being. Now I turn my remembrance to the capable, true Guru.

जयाचेनि कृपादृष्टी । होय आनंदाची वृष्टी । तेणें गुणें सर्व सृष्टी । आनंदमय ॥ १२॥

ज्याच्या कृपादृष्टीने आनंदाचा वर्षाव होतो, त्या गुणामुळे सारी सृष्टी आनंदमय होऊन जाते.

जयाचेनि कृपादृष्टी । होय आनंदाची वृष्टी । तेणें गुणें सर्व सृष्टी । आनंदमय ॥ १२॥

By his glance of grace a shower of bliss descends, and through that very quality the whole creation becomes filled with joy.

कीं तो आनंदाचा जनक । सायुज्यमुक्तीचा नायक । कैवल्यपददायक । अनाथबन्धू ॥ १३॥

तो आनंदाचा जनक आहे, सायुज्यमुक्तीचा नायक आहे, कैवल्यपद देणारा आहे आणि अनाथांचा बंधू आहे.

कीं तो आनंदाचा जनक । सायुज्यमुक्तीचा नायक । कैवल्यपददायक । अनाथबन्धू ॥ १३॥

He is the father of bliss, the leader toward the liberation of oneness, the giver of the state of absolute freedom, and the kinsman of the helpless.

मुमुक्षचातकीं सुस्वर । करुणां पाहिजे अंबर । वोळे कृपेचा जलधर । साधकांवरी ॥ १४॥

मुमुक्षुरूपी चातक पक्षी करुणस्वरात आकाशाकडे (कृपेकडे) पाहत असतात, आणि त्यांच्यावर सद्‌गुरूंचा कृपारूपी मेघ वर्षाव करतो.

मुमुक्षचातकीं सुस्वर । करुणां पाहिजे अंबर । वोळे कृपेचा जलधर । साधकांवरी ॥ १४॥

The seeker of liberation is like the chataka bird, crying out sweetly, looking to the sky for mercy, and upon such seekers the cloud of the Guru's grace rains down.

कीं तें भवार्णवींचें तारूं । बोधें पाववी पैलपारू । महाआवर्तीं आधारू । भाविकांसी ॥ १५॥

तो सद्‌गुरु म्हणजे भवसागरातील तारू आहे, जो आपल्या बोधाने पैलतीराला पोहोचवतो; मोठ्या भोवऱ्यांतही तो भाविकांचा आधार असतो.

कीं तें भवार्णवींचें तारूं । बोधें पाववी पैलपारू । महाआवर्तीं आधारू । भाविकांसी ॥ १५॥

He is the very vessel that carries one across the ocean of worldly existence, ferrying the devout to the far shore through his teaching, and remaining their support even amid its fiercest whirlpools.

कीं तो काळाचा नियंता । नाना संकटीं सोडविता । कीं ते भाविकाची माता । परम स्नेहाळ ॥ १६॥

तो काळावरही नियंत्रण ठेवणारा आहे, नाना संकटांतून सोडवणारा आहे; तो भाविकांची अत्यंत प्रेमळ माताच जणू आहे.

कीं तो काळाचा नियंता । नाना संकटीं सोडविता । कीं ते भाविकाची माता । परम स्नेहाळ ॥ १६॥

He governs even time itself and delivers his devotees from every calamity; he is like the deeply loving mother of the faithful.

कीं तो परत्रींचा आधारू । कीं तो विश्रांतीचा थारू । नातरी सुखाचें माहेरू । सुखरूप ॥ १७॥

तो परलोकाचा आधार आहे, विश्रांतीचे स्थान आहे, अथवा सुखाचे माहेरघरच जणू तो सुखरूप आहे.

कीं तो परत्रींचा आधारू । कीं तो विश्रांतीचा थारू । नातरी सुखाचें माहेरू । सुखरूप ॥ १७॥

He is the support in the world beyond, the resting place of peace, and he himself, being the very embodiment of joy, is like the maternal home of happiness.

ऐसा सद्‌गुरु पूर्णपणीं । तुटे भेदाची कडसणी । देहेंविण लोटांगणीं । तया प्रभूसी ॥ १८॥

असा हा सद्‌गुरु पूर्णत्वाने प्राप्त झाला की भेदभावाची गाठ तुटून जाते. अशा त्या प्रभूला मी देहभाव विसरून लोटांगण घालतो.

ऐसा सद्‌गुरु पूर्णपणीं । तुटे भेदाची कडसणी । देहेंविण लोटांगणीं । तया प्रभूसी ॥ १८॥

When such a Guru is fully attained, the knot of separateness snaps. To that Lord I offer my full prostration, forgetting all sense of body.

साधु संत आणि सज्जन । वंदूनियां श्रोतेजन । आतां कथानुसंधान । सावध ऐका ॥ १९॥

साधू, संत आणि सज्जन तसेच श्रोत्यांना वंदन करून आता मी कथेचा अनुसंधान मांडतो; तो सावधपणे ऐका.

साधु संत आणि सज्जन । वंदूनियां श्रोतेजन । आतां कथानुसंधान । सावध ऐका ॥ १९॥

Having bowed to the saints, sages, and good people, as well as to the listeners, I now begin the thread of this discourse; listen to it attentively.

संसार हाचि दीर्घ स्वप्न । लोभें वोसणती जन । माझी कांता माझें धन । कन्या पुत्र माझे ॥ २०॥

हा संसार म्हणजे एक दीर्घ स्वप्नच आहे. लोभाने ग्रासलेले लोक बडबडत असतात - माझी पत्नी, माझे धन, माझी मुलगी, माझा मुलगा असे म्हणत.

संसार हाचि दीर्घ स्वप्न । लोभें वोसणती जन । माझी कांता माझें धन । कन्या पुत्र माझे ॥ २०॥

This worldly life is nothing but one long dream. Gripped by greed, people rave deliriously - my wife, my wealth, my daughter, my son.

ज्ञानसूर्य मावळला । तेणें प्रकाश लोपला । अंधकारें पूर्ण झाला । ब्रह्मगोळ अवघा ॥ २१॥

ज्ञानरूपी सूर्य मावळला की त्याचा प्रकाश लोप पावतो, आणि मग सारा ब्रह्मगोल अंधकाराने भरून जातो.

ज्ञानसूर्य मावळला । तेणें प्रकाश लोपला । अंधकारें पूर्ण झाला । ब्रह्मगोळ अवघा ॥ २१॥

When the sun of knowledge sets, its light vanishes, and the entire universe becomes filled with darkness.

नाहीं सत्वाचें चांदणें । कांहीं मार्ग दिसे जेणें । सर्व भ्रांतीचेनि गुणें । आपेंआप न दिसे ॥ २२॥

जेव्हा सद्‌गुणांचे चांदणे नसते, तेव्हा वाट दाखवणारे काहीच दिसत नाही. भ्रमामुळे माणसाला स्वतःचे खरे स्वरूपही दिसेनासे होते.

नाहीं सत्वाचें चांदणें । कांहीं मार्ग दिसे जेणें । सर्व भ्रांतीचेनि गुणें । आपेंआप न दिसे ॥ २२॥

When there is no moonlight of goodness to show the way, nothing can be seen. Because of sheer delusion, a person cannot even perceive his own true self.

देहबुद्धि‍अहंकारे । निजले घोरती घोरे । दुःखें आक्रंदती थोरे । विषयसुखाकारणें ॥ २३॥

देहबुद्धीच्या व अहंकाराच्या नादात लोक गाढ झोपेत घोरत पडलेले असतात, आणि विषयसुखासाठी मोठमोठ्याने दुःखाने आक्रंदत असतात.

देहबुद्धि‍अहंकारे । निजले घोरती घोरे । दुःखें आक्रंदती थोरे । विषयसुखाकारणें ॥ २३॥

Sunk in body-consciousness and ego, people lie fast asleep, snoring loudly, and cry out in great anguish for the sake of sensual pleasure.

निजले असतांचि मेले । पुनः उपजतांच निजले । ऐसे आले आणि गेले । बहुत लोक ॥ २४॥

झोपेतच (अज्ञानातच) ते मरतात आणि पुन्हा जन्माला येऊनही झोपलेलेच राहतात. असे कितीतरी लोक येऊन गेले.

निजले असतांचि मेले । पुनः उपजतांच निजले । ऐसे आले आणि गेले । बहुत लोक ॥ २४॥

Asleep in ignorance they die, and being born again they remain just as asleep. Countless people have come and gone this way.

निदसुरेपणेंचि सैरावैरा । बहुतीं केल्या येरझारा । नेणोनियां परमेश्वरा । भोगिले कष्ट ॥ २५॥

निद्रिस्त (अज्ञानी) अवस्थेतच अनेकांनी सैरावैरा जन्ममृत्यूच्या फेऱ्या केल्या; परमेश्वराला न जाणल्यामुळे त्यांनी अपार कष्ट भोगले.

निदसुरेपणेंचि सैरावैरा । बहुतीं केल्या येरझारा । नेणोनियां परमेश्वरा । भोगिले कष्ट ॥ २५॥

In that very state of drowsy ignorance, many have wandered aimlessly through cycle after cycle of birth and death, suffering great hardship for not knowing God.

त्या कष्टांचें निरसन । व्हावया पाहिजे आत्मज्ञान । म्हणोनि हें निरूपण । अध्यात्मग्रंथीं ॥ २६॥

त्या कष्टांचे निवारण होण्यासाठी आत्मज्ञान असणे आवश्यक आहे, म्हणूनच हे निरूपण अध्यात्मग्रंथात केले आहे.

त्या कष्टांचें निरसन । व्हावया पाहिजे आत्मज्ञान । म्हणोनि हें निरूपण । अध्यात्मग्रंथीं ॥ २६॥

To end that suffering, self-knowledge is essential, and it is for this reason that this exposition is given in a book of spiritual wisdom.

सकळ विद्यामध्यें सार । अध्यात्मविद्येचा विचार । दशमाध्यायीं शार्ङ्गधर । भगवद्गीतेंत बोलिला ॥ २७॥

सर्व विद्यांमध्ये अध्यात्मविद्येचा विचार हेच सार आहे, असे भगवद्गीतेच्या दहाव्या अध्यायात स्वतः श्रीकृष्णाने सांगितले आहे.

सकळ विद्यामध्यें सार । अध्यात्मविद्येचा विचार । दशमाध्यायीं शार्ङ्गधर । भगवद्गीतेंत बोलिला ॥ २७॥

Among all forms of knowledge, the contemplation of spiritual wisdom is the very essence - this Lord Krishna himself declared in the tenth chapter of the Bhagavad Gita.

याकारणें अद्वैतग्रंथ । अध्यात्मविद्येचा परमार्थ । पावावया तोचि समर्थ । जो सर्वांगें श्रोता ॥ २८॥

म्हणूनच हा अद्वैतग्रंथ आहे. अध्यात्मविद्येचा परमार्थ प्राप्त करून घेण्यास तोच समर्थ ठरतो, जो सर्वार्थाने खरा श्रोता आहे.

याकारणें अद्वैतग्रंथ । अध्यात्मविद्येचा परमार्थ । पावावया तोचि समर्थ । जो सर्वांगें श्रोता ॥ २८॥

This is therefore a book of non-dual wisdom. Only one who is a true listener in every respect is capable of attaining the ultimate truth of spiritual knowledge from it.

जयाचें चंचळ हृदय । तेणें ग्रंथ सोडूंचि नये । सोडितां अलभ्य होय । अर्थ येथींचा ॥ २९॥

ज्याचे मन चंचल आहे त्याने हा ग्रंथ मध्येच सोडू नये; तो सोडल्यास येथील अर्थ त्याला कधीच लाभणार नाही.

जयाचें चंचळ हृदय । तेणें ग्रंथ सोडूंचि नये । सोडितां अलभ्य होय । अर्थ येथींचा ॥ २९॥

One whose mind is restless should never abandon this book midway; if he leaves it, its meaning will never be his to gain.

जयास जोडला परमार्थ । तेणें पहावा हा ग्रंथ । अर्थ शोधितां परमार्थ । निश्चयो बाणे ॥ ३०॥

ज्याला परमार्थाची ओढ आहे त्याने हा ग्रंथ जरूर पहावा; त्यातील अर्थ शोधीत गेल्याने परमार्थाचा निश्चय दृढ होतो.

जयास जोडला परमार्थ । तेणें पहावा हा ग्रंथ । अर्थ शोधितां परमार्थ । निश्चयो बाणे ॥ ३०॥

One who has already gained a taste for the ultimate truth should study this book; as he searches out its meaning, his conviction in that truth grows firm.

जयास नाहीं परमार्थ । तयास न कळे येथींचा अर्थ । नेत्रेंविण निधानस्वार्थ । अंधास न कळे ॥ ३१॥

ज्याला परमार्थाची ओढ नाही, त्याला इथला अर्थ कळणार नाही; ज्याप्रमाणे डोळ्यांशिवाय आंधळ्याला समोरचा खजिना दिसत नाही, तसेच हे आहे.

जयास नाहीं परमार्थ । तयास न कळे येथींचा अर्थ । नेत्रेंविण निधानस्वार्थ । अंधास न कळे ॥ ३१॥

One who has no interest in the ultimate truth will never grasp the meaning here, just as a blind man, lacking eyes, cannot perceive a treasure lying before him.

एक म्हणती मराठें काये । हें तों भल्यानें ऐकों नये । तीं मूर्खें नेणती सोयें । अर्थान्वयांची ॥ ३२॥

काहीजण म्हणतात, हे तर साधे मराठी आहे, भल्या माणसाने हे ऐकूही नये; पण अशी मूर्ख माणसे अर्थाच्या खोलीची जाण ठेवत नाहीत.

एक म्हणती मराठें काये । हें तों भल्यानें ऐकों नये । तीं मूर्खें नेणती सोयें । अर्थान्वयांची ॥ ३२॥

Some say, this is merely plain Marathi, no wise person should even bother listening to it; but such fools do not understand how to weigh the depth of its meaning.

लोहाची मांदूस केली । नाना रत्नेंच सांठविलीं । तीं अभाग्यानें त्यागिलीं । लोखंड म्हणोनि ॥ ३३॥

लोखंडाची पेटी बनवून त्यात अनेक रत्ने साठवली होती; पण अभागी माणसाने ती लोखंड आहे असे समजून टाकून दिली.

लोहाची मांदूस केली । नाना रत्नेंच सांठविलीं । तीं अभाग्यानें त्यागिलीं । लोखंड म्हणोनि ॥ ३३॥

A chest of iron was made and filled with many precious jewels; but an unlucky man, taking it merely for iron, threw it away.

तैशी भाषा प्राकृत । अर्थ वेदांत आणि सिद्धांत । नेणोनि त्यागिती भ्रांत । मंदबुद्धीस्तव ॥ ३४॥

त्याचप्रमाणे भाषा जरी प्राकृत (साधी मराठी) असली, तरी तिचा अर्थ वेदांत व सिद्धांतच आहे; पण भ्रमिष्ट व मंदबुद्धी लोक ते न जाणता त्याचा त्याग करतात.

तैशी भाषा प्राकृत । अर्थ वेदांत आणि सिद्धांत । नेणोनि त्यागिती भ्रांत । मंदबुद्धीस्तव ॥ ३४॥

In the same way, though the language here is plain and common, its content is nothing but Vedanta and ultimate truth; yet the deluded and dull-witted, not recognizing this, reject it.

अहाच सांपडतां धन । त्याग करणें मूर्खपण । द्रव्य घ्यावें सांठवण । पाहोंचि नये ॥ ३५॥

सहजपणे धन सापडले तरी त्याचा त्याग करणे हा मूर्खपणाच आहे; ते धन कोणत्या भांड्यात आहे हे न पाहता ते घेऊनच टाकावे.

अहाच सांपडतां धन । त्याग करणें मूर्खपण । द्रव्य घ्यावें सांठवण । पाहोंचि नये ॥ ३५॥

If wealth is found even by mere chance, to reject it is sheer foolishness; one should simply take the wealth, without bothering to inspect the container it came in.

परिस देखिला अंगणीं । मार्गीं सांपडला चिंतामणी । अव्हा वेल महागुणी । कूपामध्यें ॥ ३६॥

अंगणात परिसाचा दगड सापडावा, वाटेत चिंतामणी रत्न मिळावे, किंवा विहिरीत महागुणी कल्पवेल सापडावी, तसे हे अनमोल आहे.

परिस देखिला अंगणीं । मार्गीं सांपडला चिंतामणी । अव्हा वेल महागुणी । कूपामध्यें ॥ ३६॥

It is like finding the touchstone lying in one's own courtyard, or stumbling on the wish-fulfilling gem along the road, or discovering the most precious wishing-creeper inside a well.

तैसें प्राकृतीं अद्वैत । सुगम आणि सप्रचीत । अध्यात्म लाभे अकस्मात । तरी अवश्य घ्यावें ॥ ३७॥

त्याचप्रमाणे प्राकृत भाषेत मांडलेले अद्वैततत्त्व सुगम व अनुभवसिद्ध आहे; असे अध्यात्मज्ञान अनायासे लाभले तर ते जरूर घ्यावे.

तैसें प्राकृतीं अद्वैत । सुगम आणि सप्रचीत । अध्यात्म लाभे अकस्मात । तरी अवश्य घ्यावें ॥ ३७॥

In the same way, the non-dual truth expressed in plain language is easy to grasp and confirmed by experience; if such spiritual knowledge comes unexpectedly, one should certainly accept it.

न करितां व्युत्पत्तीचा श्रम । सकळ शास्त्रार्थ होय सुगम । सत्समागमाचें वर्म । तें हें ऐसें असे ॥ ३८॥

व्युत्पत्ती शिकण्याचे कष्ट न करताच सर्व शास्त्रांचा अर्थ सहज समजू शकतो; सत्संगतीचे हेच खरे रहस्य आहे.

न करितां व्युत्पत्तीचा श्रम । सकळ शास्त्रार्थ होय सुगम । सत्समागमाचें वर्म । तें हें ऐसें असे ॥ ३८॥

Without undergoing the labor of formal scholarship, the meaning of all the scriptures can become easy to grasp; this indeed is the very secret of keeping the company of the wise.

जें व्युत्पत्तीनें न कळे । तें सत्समागमें कळे । सकळ शास्त्रार्थ आकळे । स्वानुभवासी ॥ ३९॥

जे व्युत्पत्तीने कळत नाही, ते सत्संगतीने कळते; सर्व शास्त्रांचा अर्थ स्वानुभवाला सहज गवसतो.

जें व्युत्पत्तीनें न कळे । तें सत्समागमें कळे । सकळ शास्त्रार्थ आकळे । स्वानुभवासी ॥ ३९॥

What formal learning cannot yield, the company of the wise reveals; all the meaning of the scriptures then becomes accessible through one's own direct experience.

म्हणोनि कारण सत्समागम । तेथें नलगे व्युत्पत्तिश्रम । जन्मसार्थकाचें वर्म । वेगळेंचि असे ॥ ४०॥

म्हणून सत्संगती हेच खरे कारण आहे, तिथे व्युत्पत्तीचे कष्ट लागत नाहीत; जन्माचे सार्थक होण्याचे रहस्य वेगळेच आहे.

म्हणोनि कारण सत्समागम । तेथें नलगे व्युत्पत्तिश्रम । जन्मसार्थकाचें वर्म । वेगळेंचि असे ॥ ४०॥

Hence the true cause is the company of the wise, where the labor of formal learning is unnecessary; the real secret of making one's life fruitful lies elsewhere.

भाषाभेदाश्च वर्तन्ते अर्थ एको न संशयः । पात्रद्वये यथा खाद्यं स्वादभेदो न विद्यते ॥ १॥

(संस्कृत श्लोक उद्धृत) भाषा वेगवेगळ्या असल्या तरी अर्थ एकच असतो, यात शंका नाही; ज्याप्रमाणे दोन वेगळ्या भांड्यांत वाढलेल्या एकाच पदार्थाच्या चवीत फरक नसतो.

भाषाभेदाश्च वर्तन्ते अर्थ एको न संशयः । पात्रद्वये यथा खाद्यं स्वादभेदो न विद्यते ॥ १॥

(Cited Sanskrit shloka) Languages may differ, but the meaning is one and the same, without doubt - just as food served in two different vessels does not change its taste.

भाषापालटें कांहीं । अर्थ वाया जात नाहीं । कार्यसिद्धि ते सर्वही । अर्थाचपासीं ॥ ४१॥

भाषा बदलली तरी अर्थ कधी वाया जात नाही; कार्यसिद्धी ही अर्थामुळेच साध्य होते.

भाषापालटें कांहीं । अर्थ वाया जात नाहीं । कार्यसिद्धि ते सर्वही । अर्थाचपासीं ॥ ४१॥

Even if the language changes, the meaning is never lost; it is the meaning alone that brings about the accomplishment of any purpose.

तथापि प्राकृताकरितां । संस्कृताची सार्थकता । येर्ह व्हीं त्या गुप्तार्था । कोण जाणे ॥ ४२॥

तरीही प्राकृत भाषेमुळेच संस्कृताचे सार्थक्य कळते; अन्यथा त्या गूढ अर्थाला कोण जाणू शकेल?

तथापि प्राकृताकरितां । संस्कृताची सार्थकता । येर्ह व्हीं त्या गुप्तार्था । कोण जाणे ॥ ४२॥

Yet it is only through the plain vernacular that the value of Sanskrit becomes meaningful; otherwise, who would ever grasp that hidden meaning?

आतां असो हें बोलणें । भाषा त्यागून अर्थ घेणें । उत्तम घेऊन त्याग करणें । सालीटरफलांचा ॥ ४३॥

आता हे बोलणे पुरे; भाषेचा आग्रह सोडून केवळ अर्थ घ्यावा, फळातील साल-टरफल टाकून आतला गर तेवढा घ्यावा.

आतां असो हें बोलणें । भाषा त्यागून अर्थ घेणें । उत्तम घेऊन त्याग करणें । सालीटरफलांचा ॥ ४३॥

Enough of this discussion; one should set aside the language and take only the meaning, just as one discards the peel and shell of a fruit and keeps only its good pulp.

अर्थ सार भाषा पोंचट । अभिमानें करवी खटपट । नाना अहंतेनें वाट । रोधिली मोक्षाची ॥ ४४॥

अर्थ हेच सार आहे, भाषा ही केवळ वरवरची असते; पण अभिमानामुळे माणूस उगीच खटपट करतो आणि अहंकारामुळे मोक्षाची वाटच बंद होते.

अर्थ सार भाषा पोंचट । अभिमानें करवी खटपट । नाना अहंतेनें वाट । रोधिली मोक्षाची ॥ ४४॥

The meaning is the true essence, the language merely superficial; yet out of pride people fuss needlessly, and it is ego that blocks the very path to liberation.

शोध घेतां लक्ष्यांशाचा । तेथें आधीं वाच्यांश कैंचा । अगाध महिमा भगवंताचा । कळला पाहिजे ॥ ४५॥

जिथे मुख्य लक्ष्यार्थाचा शोध घ्यायचा आहे, तिथे शब्दशः अर्थाला काय स्थान आहे? भगवंताचा अगाध महिमा समजून घेणे हेच खरे महत्त्वाचे आहे.

शोध घेतां लक्ष्यांशाचा । तेथें आधीं वाच्यांश कैंचा । अगाध महिमा भगवंताचा । कळला पाहिजे ॥ ४५॥

When one is searching for the deeper, intended meaning, what place is there for the merely literal sense? What truly matters is grasping the unfathomable glory of God.

मुकेपणाचें बोलणें । हें जयाचें तोचि जाणें । स्वानुभवाचिये खुणें । स्वानुभवी पाहिजे ॥ ४६॥

मुक्याने जे अनुभवले ते त्यालाच कळते; त्याचप्रमाणे स्वानुभवाची खूण जाणण्यासाठी स्वानुभवी असणेच आवश्यक आहे.

मुकेपणाचें बोलणें । हें जयाचें तोचि जाणें । स्वानुभवाचिये खुणें । स्वानुभवी पाहिजे ॥ ४६॥

What a mute person experiences, only he himself knows; likewise, to recognize the mark of direct spiritual experience, one must have that experience oneself.

अर्थ जाणे अध्यात्माचा । ऐसा श्रोता मिळेल कैंचा । जयासि बोलतां वाचेचा । हव्यासचि पुरे ॥ ४७॥

अध्यात्माचा खरा अर्थ जाणणारा श्रोता कुठे मिळणार? कारण त्याच्याशी बोलताना वाणीची खरी हौसच पूर्ण होते.

अर्थ जाणे अध्यात्माचा । ऐसा श्रोता मिळेल कैंचा । जयासि बोलतां वाचेचा । हव्यासचि पुरे ॥ ४७॥

Where can one find a listener who truly understands the meaning of spiritual truth? For speaking to such a one alone truly satisfies the yearning of one's own speech.

परीक्षावंतापुढें रत्नस । ठेवितां होय समाधान । तैसें ज्ञानियापुढें ज्ञान । बोलावें वाटे ॥ ४८॥

पारखी माणसापुढे रत्न ठेवले असता समाधान वाटते, त्याचप्रमाणे ज्ञानी माणसापुढे ज्ञानाच्या गोष्टी बोलाव्याशा वाटतात.

परीक्षावंतापुढें रत्नस । ठेवितां होय समाधान । तैसें ज्ञानियापुढें ज्ञान । बोलावें वाटे ॥ ४८॥

Placing a gem before an expert appraiser brings satisfaction; in the same way, one feels the urge to speak of wisdom before a truly wise person.

मायाजाळें दुश्चित होय । तें निरूपणें कामा नये । संसारिका कळे काय । अर्थ येथींचा ॥ ४९॥

मायेच्या जाळ्यात अडकून मन विचलित झालेल्याला हे निरूपण उपयोगाचे नाही; संसारात रमलेल्या माणसाला येथला अर्थ काय कळणार?

मायाजाळें दुश्चित होय । तें निरूपणें कामा नये । संसारिका कळे काय । अर्थ येथींचा ॥ ४९॥

This exposition is of no use to one whose mind is distracted, caught in the web of maya; what could a person absorbed in worldly life ever understand of the meaning here?

व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनंदन । बहुशाखा ह्यनंताश्च बुद्धयो । अव्यवसायिनाम् ॥ १॥

(संस्कृत श्लोक उद्धृत, भगवद्गीता २.४१) हे अर्जुना, निश्चयी बुद्धी एकच व एकाग्र असते; परंतु अनिश्चयी लोकांच्या बुद्धी अनंत शाखांमध्ये विभागलेल्या असतात.

व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनंदन । बहुशाखा ह्यनंताश्च बुद्धयो । अव्यवसायिनाम् ॥ १॥

(Cited Sanskrit shloka, Bhagavad Gita 2.41) O son of the Kurus, the resolute intellect is single and one-pointed; but the intellects of the irresolute branch out endlessly in many directions.

व्यवसायी जो मळिण । त्यासि न कळे निरूपण । येथें पाहिजे सावधपण । अतिशयेंसीं ॥ ५०॥

ज्याची बुद्धी परमार्थाबाबत निश्चयी नसून मलिन आहे, त्याला हे निरूपण कळणार नाही; येथे अत्यंत सावधपणा असणे आवश्यक आहे.

व्यवसायी जो मळिण । त्यासि न कळे निरूपण । येथें पाहिजे सावधपण । अतिशयेंसीं ॥ ५०॥

One whose intellect is unsteady and clouded will not understand this exposition; here one needs to be exceedingly alert and attentive.

नाना रत्नें नाना नाणीं । दुश्चितपणें घेतां हानी । परीक्षा नेणतां प्राणी । ठकला तेथें ॥ ५१॥

नाना प्रकारची रत्ने आणि नाणी दुश्चित्तपणे घेतली तर नुकसान होते; परीक्षा न कळल्यास माणूस तिथे फसतो.

नाना रत्नें नाना नाणीं । दुश्चितपणें घेतां हानी । परीक्षा नेणतां प्राणी । ठकला तेथें ॥ ५१॥

When various gems and coins are handled carelessly, loss follows; not knowing how to judge them, a person gets cheated there.

तैसें निरूपणीं जाणा । आहाच पाहतां कळेना । मराठेंचि उमजेना । कांहीं केल्या ॥ ५२॥

त्याचप्रमाणे हे निरूपण वरवर पाहिले तर कळत नाही; ते साधे मराठी असूनही काहीही केले तरी उमजत नाही.

तैसें निरूपणीं जाणा । आहाच पाहतां कळेना । मराठेंचि उमजेना । कांहीं केल्या ॥ ५२॥

In the same way, this exposition cannot be grasped by a casual glance; even though it is plain Marathi, no matter what one does it will not be understood without care.

जेथें निरूपणाचे बोल । आणि अनुभवाची ओल । ते संस्कृतापरी सखोल । अध्यात्मश्रवण ॥ ५३॥

जिथे निरूपणाचे शब्द आणि अनुभवाची ओलावा एकत्र असतात, ते अध्यात्मश्रवण संस्कृताइतकेच गहन असते.

जेथें निरूपणाचे बोल । आणि अनुभवाची ओल । ते संस्कृतापरी सखोल । अध्यात्मश्रवण ॥ ५३॥

Where the words of exposition carry the moisture of real experience, such spiritual listening is every bit as profound as Sanskrit.

माया ब्रह्म वोळखावें । तयास अध्यात्म म्हणावें । तरी तें मायेचें जाणावें । स्वरूप आधीं ॥ ५४॥

माया आणि ब्रह्म ओळखणे यालाच अध्यात्म म्हणावे; पण त्यासाठी आधी मायेचे स्वरूप जाणून घेतले पाहिजे.

माया ब्रह्म वोळखावें । तयास अध्यात्म म्हणावें । तरी तें मायेचें जाणावें । स्वरूप आधीं ॥ ५४॥

To recognize both maya and Brahman - that is what should be called spiritual knowledge; but for that, one must first understand the true nature of maya.

माया सगुण साकार । माया सर्व विकार । माया जाणिजे विस्तार । पंचभूतांचा ॥ ५५॥

माया सगुण व साकार आहे; माया म्हणजे सर्व विकार; माया म्हणजे पंचभूतांचा विस्तार, हे जाणावे.

माया सगुण साकार । माया सर्व विकार । माया जाणिजे विस्तार । पंचभूतांचा ॥ ५५॥

Maya is with attributes and form; maya is all change and modification; maya, know this, is the vast expanse of the five elements.

माया दृश्य दृष्टीस दिसे । मायाभास मनास भासे । माया क्षणभंगुर नासे । विवेकें पाहतां ॥ ५६॥

माया दृश्यरूपाने डोळ्यांना दिसते, तिचा भास मनाला जाणवतो; पण विवेकाने पाहिले असता माया क्षणभंगुर असल्याचे लक्षात येऊन ती नाश पावते.

माया दृश्य दृष्टीस दिसे । मायाभास मनास भासे । माया क्षणभंगुर नासे । विवेकें पाहतां ॥ ५६॥

Maya appears visibly to the eyes, its semblance is felt by the mind; but when examined with discernment, maya is seen to be momentary and dissolves away.

माया अनेक विश्वरूप । माया विष्णूचें स्वरूप । मायेची सीमा अमूप । बोलिजे तितुकी थोडी ॥ ५७॥

माया अनेक विश्वरूपांत प्रकटते; माया हेच विष्णूचे स्वरूप आहे; मायेची सीमा अफाट असून जेवढी सांगितली तेवढीही ती कमीच आहे.

माया अनेक विश्वरूप । माया विष्णूचें स्वरूप । मायेची सीमा अमूप । बोलिजे तितुकी थोडी ॥ ५७॥

Maya manifests in countless forms of the universe; maya is itself a form of Vishnu; her extent is boundless, and whatever is said of her still falls short.

माया बहुरूप बहुरंग । माया ईश्वराचा संग । माया पाहतां अभंग । अखिल वाटे ॥ ५८॥

माया बहुरूपी व बहुरंगी आहे; माया ईश्वराची सोबतीण आहे; तिच्याकडे पाहिले तर ती अखंड व अभंग वाटते.

माया बहुरूप बहुरंग । माया ईश्वराचा संग । माया पाहतां अभंग । अखिल वाटे ॥ ५८॥

Maya is many-formed and many-hued; maya is the companion of the Lord; when looked upon, she appears whole and unbroken, spanning everything.

माया सृष्टीची रचना । माया आपली कल्पना । माया तोडितां तुटेना । ज्ञानेंविण ॥ ५९॥

माया ही सृष्टीची रचना आहे, माया ही आपलीच कल्पना आहे; ज्ञानाशिवाय ती तोडायचा प्रयत्न केला तरी तुटत नाही.

माया सृष्टीची रचना । माया आपली कल्पना । माया तोडितां तुटेना । ज्ञानेंविण ॥ ५९॥

Maya is the very fabric of creation, maya is our own imagining; without true knowledge, however much one tries to break free of her, she will not break.

ऐशी माया निरूपिली । स्वल्प संकेतें बोलिली । पुढें वृत्ति सावध केली । पाहिजे श्रोतीं ॥ ६०॥

अशी ही माया थोडक्यात सांगितली आहे; यापुढे श्रोत्यांनी आपले मन सावध ठेवावे.

ऐशी माया निरूपिली । स्वल्प संकेतें बोलिली । पुढें वृत्ति सावध केली । पाहिजे श्रोतीं ॥ ६०॥

Thus maya has been described, though briefly and in outline; from here on, listeners should keep their attention alert.

पुढें ब्रह्मनिरूपण । निरूपिलें ब्रह्मज्ञान । जेणें तुटे मायाभान । एकसरें ॥ ६१॥

पुढे ब्रह्मनिरूपण केले जाईल, ज्यात ब्रह्मज्ञान सांगितले जाईल; त्यामुळे मायेचे भान एकदम तुटून जाईल.

पुढें ब्रह्मनिरूपण । निरूपिलें ब्रह्मज्ञान । जेणें तुटे मायाभान । एकसरें ॥ ६१॥

Next comes the exposition of Brahman, in which the knowledge of Brahman will be revealed, through which the very sense of maya will be cut away at once.