वस्तूसि जरी कल्पावें । तरी ते निर्विकल्प स्वभावें । तेथें कल्पनेच्या नावें । शून्याकार ॥ १॥

वस्तूची (ब्रह्माची) कल्पना करावी म्हटले, तरी ती स्वभावतःच निर्विकल्प आहे; तिथे कल्पनेच्या नावानेच शून्यासारखी अवस्था येते.

वस्तूसि जरी कल्पावें । तरी ते निर्विकल्प स्वभावें । तेथें कल्पनेच्या नावें । शून्याकार ॥ १॥

Even if one tries to imagine that reality, it is by its very nature beyond all concepts; there, the mere attempt at imagining itself dissolves into a kind of void.

तथापि कल्पूं जातां । न ये कल्पनेच्या हाता । ओळखी ठायीं न पडे चित्ता । भ्रंश पडे ॥ २॥

तरीही कल्पना करायला गेले असता ती कल्पनेच्या हाती येत नाही; चित्ताला तिची ओळखच पटत नाही आणि गोंधळ उडतो.

तथापि कल्पूं जातां । न ये कल्पनेच्या हाता । ओळखी ठायीं न पडे चित्ता । भ्रंश पडे ॥ २॥

Yet when one attempts to imagine it, it simply cannot be grasped by imagination; the mind fails to recognize it at all, and confusion results.

कांहीं दृष्टीस न दिसे । मनास तेही न भासे । न भासे न दिसे । कैंसें ओळखावें ॥ ३॥

ते दृष्टीला काहीच दिसत नाही, मनालाही ते भासत नाही; न भासता, न दिसता, त्याला ओळखायचे तरी कसे?

कांहीं दृष्टीस न दिसे । मनास तेही न भासे । न भासे न दिसे । कैंसें ओळखावें ॥ ३॥

It is not seen by the eye at all, nor does it appear to the mind; neither appearing nor being seen, how then is one to recognize it?

पाहों जातां निराकार । मनासि पडे शून्याकार । कल्पूं जातां अंधकार । भरला वाटे ॥ ४॥

ते पाहायला गेले तर निराकार दिसते, मनाला शून्यासारखे वाटते; कल्पना करायला गेले तर जणू अंधाराने भरलेले आहे असे वाटते.

पाहों जातां निराकार । मनासि पडे शून्याकार । कल्पूं जातां अंधकार । भरला वाटे ॥ ४॥

When one tries to look at it, it seems formless, and the mind experiences it as void; when one tries to imagine it, it seems as though filled with darkness.

कल्पूं जातां वाटे काळें । परी ते काळें ना पिंवळें । आरक्त निळें ना ढवळें । वर्णरहित ॥ ५॥

कल्पना करायला गेले तर ते काळे वाटते, पण ते ना काळे आहे ना पिवळे, ना लाल ना निळे ना पांढरे; ते मुळात वर्णरहित आहे.

कल्पूं जातां वाटे काळें । परी ते काळें ना पिंवळें । आरक्त निळें ना ढवळें । वर्णरहित ॥ ५॥

When one tries to imagine it, it seems black, but it is neither black nor yellow, neither red nor blue nor white; it is, in truth, entirely without color.

जयास वर्णव्यक्ति नसे । भासाहूनि अनारिसें । रूपचि नाहीं कैसें । ओळखावें ॥ ६॥

ज्याला रंगरूपाची कोणतीही व्यक्तता नाही, जे भासापेक्षाही वेगळे आहे, आणि ज्याला रूपच नाही, त्याला ओळखायचे तरी कसे?

जयास वर्णव्यक्ति नसे । भासाहूनि अनारिसें । रूपचि नाहीं कैसें । ओळखावें ॥ ६॥

That which has no manifestation of color at all, which is different even from mere appearance, and which has no form whatsoever - how, then, is one to recognize it?

न दिसतां ओळखण । किती धरावी आपण । हें तों श्रमासीच कारण । होत असे ॥ ७॥

न दिसणाऱ्याची ओळख आपण किती धरून बसावी? हे तर केवळ श्रमालाच कारणीभूत ठरत आहे.

न दिसतां ओळखण । किती धरावी आपण । हें तों श्रमासीच कारण । होत असे ॥ ७॥

How long can one keep holding on to the notion of recognizing something that is never actually seen? This becomes nothing but a cause of needless exertion.

जो निर्गुण गुणातीत । जो अदृश्य अव्यक्त । जो अचिंत्य चिंतनातीत । परमपुरुष ॥ ८॥

जो निर्गुण व गुणातीत आहे, जो अदृश्य व अव्यक्त आहे, आणि जो अचिंत्य व चिंतनाच्याही पलीकडचा आहे, तो परमपुरुष होय.

जो निर्गुण गुणातीत । जो अदृश्य अव्यक्त । जो अचिंत्य चिंतनातीत । परमपुरुष ॥ ८॥

That which is without attributes and beyond all attributes, which is invisible and unmanifest, which is inconceivable and beyond even contemplation itself - that is the supreme being.

अचिंत्याव्यक्तरूपाय निर्गुणाय गुणात्मने । समस्तजगदाधारमूर्तये ब्रह्मणे नमः ॥ १॥

(संस्कृत श्लोक उद्धृत) अचिंत्य व अव्यक्त रूप असलेल्या, निर्गुण असूनही गुणांचे मूळ असलेल्या, आणि समस्त जगाचा आधार असलेल्या त्या ब्रह्माला मी नमस्कार करतो.

अचिंत्याव्यक्तरूपाय निर्गुणाय गुणात्मने । समस्तजगदाधारमूर्तये ब्रह्मणे नमः ॥ १॥

(Cited Sanskrit shloka) Salutations to that Brahman, of inconceivable and unmanifest form, without attributes yet the very source of attributes, the embodiment that supports the entire universe.

अचिंत्य तें चिंतावें । अव्यक्तास आठवावें । निर्गुणास ओळखावें । कोणेपरी ॥ ९॥

अचिंत्याचे चिंतन कसे करावे? अव्यक्ताचे स्मरण कसे करावे? निर्गुणाला ओळखावे तरी कोणत्या मार्गाने?

अचिंत्य तें चिंतावें । अव्यक्तास आठवावें । निर्गुणास ओळखावें । कोणेपरी ॥ ९॥

How is one to contemplate the inconceivable? How is one to remember the unmanifest? By what means, indeed, is one to recognize the attributeless?

जें दृष्टीसचि न पडे । जें मनासही नातुडे । तया कैसें पाहणें घडे । निर्गुणासी ॥ १०॥

जे दृष्टीला दिसतच नाही, जे मनालाही सापडत नाही, त्या निर्गुणाला पाहणे तरी कसे घडणार?

जें दृष्टीसचि न पडे । जें मनासही नातुडे । तया कैसें पाहणें घडे । निर्गुणासी ॥ १०॥

That which does not even fall within the range of sight, that which cannot even be grasped by the mind - how, then, can one ever manage to see that which is without attributes?

असंगाचा संग धरणें । निरवलंबीं वास करणें । निःशब्दासी अनुवादणें । कोणेपरी ॥ ११॥

असंग तत्त्वाचा संग कसा धरावा? निराधार अवस्थेत वास तरी कसा करावा? आणि निःशब्दाशी संभाषण तरी कसे करावे?

असंगाचा संग धरणें । निरवलंबीं वास करणें । निःशब्दासी अनुवादणें । कोणेपरी ॥ ११॥

How can one hold companionship with that which is beyond all attachment? How can one dwell in a state that has no support at all? And by what means can one converse with that which is beyond all speech?

अचिंत्यासि चिंतूं जातां । निर्विकल्पासि कल्पितां । अद्वैताचें ध्यान करितां । द्वैतचि उठे ॥ १२॥

अचिंत्याचे चिंतन करायला गेले, निर्विकल्पाची कल्पना करायला गेले, किंवा अद्वैताचे ध्यान करायला गेले, तरी त्यातून द्वैतच उभे राहते.

अचिंत्यासि चिंतूं जातां । निर्विकल्पासि कल्पितां । अद्वैताचें ध्यान करितां । द्वैतचि उठे ॥ १२॥

When one tries to contemplate the inconceivable, or tries to imagine that which is beyond concepts, or tries to meditate on non-duality itself, duality alone arises from the effort.

आतां ध्यानचि सांडावें । अनुसंधान तें मोडावें । तरी मागुतें पडावें । महासंशयीं ॥ १३॥

मग ध्यानच सोडून द्यावे, अनुसंधानही मोडून टाकावे असे वाटले, तरी त्यामुळे पुन्हा मोठ्या संशयातच पडावे लागते.

आतां ध्यानचि सांडावें । अनुसंधान तें मोडावें । तरी मागुतें पडावें । महासंशयीं ॥ १३॥

One might then think of abandoning meditation altogether, of dropping that focused attention entirely, but doing so only throws one back into a state of profound doubt.

द्वैताच्या भेणें अंतरीं । वस्तु न पाहिजे तरी । तेणें समाधाना उरी । कदा असेचिना ॥ १४॥

द्वैताच्या भीतीने अंतरंगात त्या वस्तूचा शोधच घेतला नाही, तर मग समाधानाचा लवलेशही कधी उरत नाही.

द्वैताच्या भेणें अंतरीं । वस्तु न पाहिजे तरी । तेणें समाधाना उरी । कदा असेचिना ॥ १४॥

If, out of fear of duality, one simply stops seeking that reality within, then not even a trace of true contentment can ever remain.

सवे लावितां सवे पडे । सवे पडतां वस्तु आतुडे । नित्यानित्यविचारें घडे । समाधान ॥ १५॥

सवय लावली की ती जमू लागते, ती जमली की वस्तूचा शोध घडतो; नित्य-अनित्याच्या विचाराने समाधान साध्य होते.

सवे लावितां सवे पडे । सवे पडतां वस्तु आतुडे । नित्यानित्यविचारें घडे । समाधान ॥ १५॥

When one cultivates the practice, it gradually becomes established; once established, that reality is actually found; through the discernment of the eternal and the transient, true contentment is attained.

वस्तु चिंतितां द्वैत उपजे । सोडी करितां कांहींच नुमजे । शून्यत्वें संदेहीं पडिजे । विवेकेंविण ॥ १६॥

वस्तूचे चिंतन करायला गेले तर द्वैत उत्पन्न होते, आणि सोडून दिले तर काहीच समजत नाही; विवेकाशिवाय माणूस शून्यत्वाच्या संदेहातच पडतो.

वस्तु चिंतितां द्वैत उपजे । सोडी करितां कांहींच नुमजे । शून्यत्वें संदेहीं पडिजे । विवेकेंविण ॥ १६॥

If one tries to contemplate that reality, duality is born from it; if one gives up the effort, nothing at all is understood; without discernment, one simply falls into the doubt of mere voidness.

म्हणोनि विवेक धरावा । ज्ञानें प्रपंच सारावा । अहंभाव ओसरावा । परी तो ओसरेना ॥ १७॥

म्हणून विवेक धरावा, ज्ञानाने प्रपंचाला ओलांडून जावे, आणि अहंभाव ओसरावा; पण तो अहंभाव सहजासहजी ओसरत नाही.

म्हणोनि विवेक धरावा । ज्ञानें प्रपंच सारावा । अहंभाव ओसरावा । परी तो ओसरेना ॥ १७॥

Hence one must hold to discernment, transcend worldly life through knowledge, and let the sense of ego subside; yet that ego does not subside so easily.

परब्रह्म तें अद्वैत । कल्पितांच उठे द्वैत । तेथें हेतु आणि दृष्टांत । कांहींच न चले ॥ १८॥

परब्रह्म हे अद्वैत आहे, पण त्याची कल्पना करताक्षणीच द्वैत उभे राहते; तिथे हेतू किंवा दृष्टांत काहीच चालत नाही.

परब्रह्म तें अद्वैत । कल्पितांच उठे द्वैत । तेथें हेतु आणि दृष्टांत । कांहींच न चले ॥ १८॥

The supreme Brahman is non-dual, yet the very moment one tries to conceive of it, duality springs up; there, neither purpose nor illustration is of any avail at all.

तें आठवितां विसरिजे । कां तें विसरोन आठविजे । जाणोनियां नेणिजे । परब्रह्म तें ॥ १९॥

त्याचे स्मरण करू गेले असता ते विसरले जाते, किंवा ते विसरूनही त्याचे स्मरण होते; ते परब्रह्म जाणूनही न जाणल्यासारखे राहते.

तें आठवितां विसरिजे । कां तें विसरोन आठविजे । जाणोनियां नेणिजे । परब्रह्म तें ॥ १९॥

Trying to remember it, one forgets it; or, having forgotten it, one comes to remember it; that supreme Brahman, even when known, remains as though unknown.

त्यास न भेटतां होय भेटी । भेटों जातां पडे तुटी । ऐसी हे नवल गोष्टी । मुकेपणाची ॥ २०॥

त्याला न भेटताही भेट होते, आणि भेटायला गेले असता संबंधच तुटतो; ही मुकेपणाची किती विलक्षण गोष्ट आहे!

त्यास न भेटतां होय भेटी । भेटों जातां पडे तुटी । ऐसी हे नवल गोष्टी । मुकेपणाची ॥ २०॥

Without ever meeting it, a meeting occurs; yet when one goes to meet it, the very connection breaks; what a strange, wordless matter this is!

तें साधूं जातां साधवेना । नातरी सोडितां सुटेना । लागला संबंध तुटेना । निरंतर ॥ २१॥

त्याला साधायला गेले तर ते साधत नाही, आणि सोडून द्यायला गेले तरी ते सुटत नाही; एकदा लागलेला हा संबंध कधीच तुटत नाही.

तें साधूं जातां साधवेना । नातरी सोडितां सुटेना । लागला संबंध तुटेना । निरंतर ॥ २१॥

When one tries to attain it, it cannot be attained; and when one tries to let it go, it cannot be released; once this bond is formed, it never breaks, forever.

तें असतचि सदा असे । नातरी पाहतां दुराशे । न पाहतां प्रकाशे । जेथें तेथें ॥ २२॥

ते सदैव असतेच असते; पण पाहायला गेले असता निराशा पदरी पडते, आणि न पाहताच ते सर्वत्र प्रकाशित असते.

तें असतचि सदा असे । नातरी पाहतां दुराशे । न पाहतां प्रकाशे । जेथें तेथें ॥ २२॥

It is always simply present, existing always; yet when one looks for it, disappointment follows, while without any looking at all, it shines forth everywhere.

जेथें अपाय तेथें उपाय । आणि उपाय तोचि अपाय । हें अनुभवेंविण काय । उमजों जाणे ॥ २३॥

जिथे अपाय आहे तिथेच उपाय आहे, आणि उपायच अपाय ठरतो; हे रहस्य अनुभवाशिवाय कोण उमगू शकतो?

जेथें अपाय तेथें उपाय । आणि उपाय तोचि अपाय । हें अनुभवेंविण काय । उमजों जाणे ॥ २३॥

Where there is harm, there too lies the remedy, and that very remedy can itself become harm; without direct experience, who indeed can ever fathom this?

तें नुमजतांचि उमजे । उमजोन कांहींच नुमजे । तें वृत्तिविण पाविजे । निवृत्तिपद ॥ २४॥

ते न समजतानाच समजते, आणि समजूनही काहीच समजत नाही; ते वृत्तीशिवायच, निवृत्तिपद म्हणून प्राप्त होते.

तें नुमजतांचि उमजे । उमजोन कांहींच नुमजे । तें वृत्तिविण पाविजे । निवृत्तिपद ॥ २४॥

It is understood precisely without being understood, and even when understood, nothing at all is actually understood; it is attained without any mental activity at all, as the very state of cessation.

तें ध्यानीं धरितां नये । चिंतनीं चिंतावें तें काये । मनामध्यें न समाये । परब्रह्म तें ॥ २५॥

ते ध्यानात धरताच येत नाही, मग चिंतनात तरी काय चिंतावे? ते परब्रह्म मनातच मावत नाही.

तें ध्यानीं धरितां नये । चिंतनीं चिंतावें तें काये । मनामध्यें न समाये । परब्रह्म तें ॥ २५॥

It cannot even be held in meditation at all, so what indeed is there to contemplate in reflection? That supreme Brahman simply does not fit within the mind.

त्यास उपमे द्यावें जळ । तरी तें निर्मळ निश्चळ । विश्व बुडालें सकळ । परी तें कोरडेंचि असे ॥ २६॥

त्याला पाण्याची उपमा द्यावी तर ते निर्मळ व निश्चळ आहे; सारे विश्व त्यात बुडालेले असूनही ते स्वतः कोरडेच राहते.

त्यास उपमे द्यावें जळ । तरी तें निर्मळ निश्चळ । विश्व बुडालें सकळ । परी तें कोरडेंचि असे ॥ २६॥

If one compares it to water, it is pure and unmoving; the entire universe lies submerged within it, and yet it itself remains ever dry.

नव्हे प्रकाशासारिखें । अथवा नव्हे काळोखें । आतां तें कासयासारिखें । सांगावें हो ॥ २७॥

ते प्रकाशासारखेही नाही, आणि अंधारासारखेही नाही; मग आता ते नेमके कशासारखे आहे, हे कसे सांगावे?

नव्हे प्रकाशासारिखें । अथवा नव्हे काळोखें । आतां तें कासयासारिखें । सांगावें हो ॥ २७॥

It is not like light, nor is it like darkness; so now, what indeed can it be compared to, that one could actually describe it?

ऐसें ब्रह्म निरंजन । कदा नव्हे दृश्यमान । लावावें तें अनुसंधान । कोणे परी ॥ २८॥

असे हे निरंजन ब्रह्म कधीच दृश्यमान होत नाही; मग त्याच्याशी अनुसंधान लावावे तरी कोणत्या मार्गाने?

ऐसें ब्रह्म निरंजन । कदा नव्हे दृश्यमान । लावावें तें अनुसंधान । कोणे परी ॥ २८॥

Such is this stainless Brahman, never at all perceivable; by what means, then, can one ever fix one's attention upon it?

अनुसंधान लावूं जातां । कांहीं नाहीं वाटे आतां । नेणे मनाचिये माथां । संदेह वाजे ॥ २९॥

अनुसंधान लावायला गेले तर आता तिथे काहीच नाही असे वाटते; न कळताच मनाच्या माथ्यावर संदेहाचा घाव बसतो.

अनुसंधान लावूं जातां । कांहीं नाहीं वाटे आतां । नेणे मनाचिये माथां । संदेह वाजे ॥ २९॥

When one tries to fix one's attention upon it, it now seems as though there is nothing there at all; without knowing why, doubt strikes down upon the head of the mind.

लटिकेंचि काय पहावें । कोठें जाऊन रहावें । अभाव घेतला जीवें । सत्यस्वरूपाचा ॥ ३०॥

मग खोटेच काय पाहावे, कुठे जाऊन राहावे असा प्रश्न पडतो; जीवाने सत्यस्वरूपाचाच अभाव मानून टाकला.

लटिकेंचि काय पहावें । कोठें जाऊन रहावें । अभाव घेतला जीवें । सत्यस्वरूपाचा ॥ ३०॥

Then one wonders, what false thing should even be looked at, where should one go and dwell - the soul comes to assume the very absence of the true reality itself.

अभावचि म्हणों सत्य । तरी वेद शास्त्रें कैसें मिथ्य । आणि व्यासादिकांचें कृत्य । वाउगें नव्हे ॥ ३१॥

अभावालाच सत्य मानावे म्हटले, तर मग वेद-शास्त्रे खोटी कशी ठरतील? आणि व्यासादिकांचे कार्यही व्यर्थ ठरत नाही.

अभावचि म्हणों सत्य । तरी वेद शास्त्रें कैसें मिथ्य । आणि व्यासादिकांचें कृत्य । वाउगें नव्हे ॥ ३१॥

If one takes mere non-existence itself to be true, then how could the Vedas and scriptures be false? And the work of Vyasa and others, too, cannot be dismissed as futile.

म्हणोनि मिथ्या म्हणतां नये । बहुत ज्ञानाचे उपाय । बहुतीं निर्मिलीं तें काय । मिथ्या म्हणावें ॥ ३२॥

म्हणून ते मिथ्या म्हणता येत नाही; अनेक ज्ञानी लोकांनी निर्माण केलेले ज्ञानाचे इतके उपाय, त्यांना मिथ्या तरी कसे म्हणावे?

म्हणोनि मिथ्या म्हणतां नये । बहुत ज्ञानाचे उपाय । बहुतीं निर्मिलीं तें काय । मिथ्या म्हणावें ॥ ३२॥

Hence one cannot simply call it false; the many means of knowledge created by so many wise people - how indeed could all of that be dismissed as false?

अद्वैतज्ञानाचा उपदेश । गुरुगीता तो महेश । सांगतां होय पार्वतीस । महाज्ञान ॥ ३३॥

अद्वैतज्ञानाचा उपदेश म्हणजे गुरुगीता, जी महेशाने पार्वतीला सांगताना दिलेले महान ज्ञान आहे.

अद्वैतज्ञानाचा उपदेश । गुरुगीता तो महेश । सांगतां होय पार्वतीस । महाज्ञान ॥ ३३॥

The teaching of non-dual knowledge is found in the Guru Gita, that great wisdom which Lord Shiva imparted while instructing Parvati.

अवधूत गीता केली । गोरक्षास निरूपिली । ते अवधूतगीता बोलिली । ज्ञानमार्ग ॥ ३४॥

अवधूतगीता रचली गेली आणि गोरक्षनाथांना निरूपण केली गेली; त्या अवधूतगीतेने ज्ञानमार्गच सांगितला आहे.

अवधूत गीता केली । गोरक्षास निरूपिली । ते अवधूतगीता बोलिली । ज्ञानमार्ग ॥ ३४॥

The Avadhuta Gita was composed and expounded to Gorakshanath; that Avadhuta Gita itself speaks of the path of knowledge.

विष्णु होऊन राजहंस । विधीस केला उपदेश । ते हंसगीता जगदीश । बोलिला स्वमुखें ॥ ३५॥

विष्णूने राजहंसाचे रूप घेऊन ब्रह्मदेवाला उपदेश केला; ती हंसगीता जगदीशाने स्वतःच्या मुखाने सांगितली.

विष्णु होऊन राजहंस । विधीस केला उपदेश । ते हंसगीता जगदीश । बोलिला स्वमुखें ॥ ३५॥

Vishnu, taking the form of a royal swan, gave teaching to Brahmadeva; that Hamsa Gita was spoken by the Lord of the universe with his own mouth.

ब्रह्मा नारदातें उपदेशित । चतुःश्लोकी भागवत । पुढें व्यासमुखें बहुत । विस्तारलें ॥ ३६॥

ब्रह्मदेवाने नारदाला चतुःश्लोकी भागवत उपदेशिले; पुढे व्यासांच्या मुखातून त्याचा फार मोठा विस्तार झाला.

ब्रह्मा नारदातें उपदेशित । चतुःश्लोकी भागवत । पुढें व्यासमुखें बहुत । विस्तारलें ॥ ३६॥

Brahmadeva taught Narada the four-verse essence of the Bhagavata; later, through the mouth of Vyasa, it was expanded into a vast work.

वासिष्ठसार वसिष्ठ ऋषी । सांगता झाला रघुनाथासी । कृष्ण सांगे अर्जुनासी । सप्तश्लोकी गीता ॥ ३७॥

वसिष्ठ ऋषींनी वासिष्ठसार रघुनाथाला (श्रीरामाला) सांगितले, आणि कृष्णाने अर्जुनाला सप्तश्लोकी गीता सांगितली.

वासिष्ठसार वसिष्ठ ऋषी । सांगता झाला रघुनाथासी । कृष्ण सांगे अर्जुनासी । सप्तश्लोकी गीता ॥ ३७॥

The sage Vasishtha taught the essence of the Yoga Vasishtha to Lord Rama, and Krishna taught Arjuna the seven-verse essence of the Gita.

ऐसें सांगावें तें किती । बहुत ऋषि बोलिले बहुतीं । अद्वैतज्ञान आदि अंतीं । सत्यचि असे ॥ ३८॥

असे किती सांगावे? अनेक ऋषींनी अनेक प्रकारे हे सांगितले आहे; अद्वैतज्ञान हे सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत सत्यच आहे.

ऐसें सांगावें तें किती । बहुत ऋषि बोलिले बहुतीं । अद्वैतज्ञान आदि अंतीं । सत्यचि असे ॥ ३८॥

How much more can be told? Many sages have spoken of this in many ways; non-dual knowledge, from beginning to end, is truly real.

म्हणोन मिथ्या आत्मज्ञान । म्हणतां पाविजे पतन । प्रज्ञेरहित ते जन । तयांस हें कळेना ॥ ३९॥

म्हणून आत्मज्ञानाला मिथ्या म्हटल्यास पतनच घडते; प्रज्ञारहित लोकांना हे कधीच कळत नाही.

म्हणोन मिथ्या आत्मज्ञान । म्हणतां पाविजे पतन । प्रज्ञेरहित ते जन । तयांस हें कळेना ॥ ३९॥

Hence, to call self-knowledge false is to invite one's own downfall; people devoid of true wisdom simply cannot understand this.

जेथें शेषाची प्रज्ञा मंदली । श्रुतीस मौनमुद्रा पडिली । जाणपणें न वचे वदली । स्वरूपस्थिती ॥ ४०॥

जिथे शेषाचीही प्रज्ञा थकली आणि श्रुतीलाही मौन धारण करावे लागले, तिथे केवळ जाणतेपणाने स्वरूपस्थिती वर्णन करता येत नाही.

जेथें शेषाची प्रज्ञा मंदली । श्रुतीस मौनमुद्रा पडिली । जाणपणें न वचे वदली । स्वरूपस्थिती ॥ ४०॥

Where even the wisdom of Shesha, the thousand-headed serpent, grew weary, and even the scriptures had to fall silent - the state of one's true nature cannot be described by mere intellectual knowing.

आपणास नुमजे बरवें । म्हणोनि मिथ्या कैसें करावें । नातरी सुदृढ धरावें । सद्‌गुरुमुखें ॥ ४१॥

आपल्याला ते नीट समजत नाही म्हणून त्याला मिथ्या तरी कसे ठरवावे? त्याऐवजी सद्‌गुरूंच्या मुखाने ते दृढपणे धारण करावे.

आपणास नुमजे बरवें । म्हणोनि मिथ्या कैसें करावें । नातरी सुदृढ धरावें । सद्‌गुरुमुखें ॥ ४१॥

Just because we ourselves do not understand it well, how can we declare it false? Instead, it should be firmly grasped through the words of a true Guru.

मिथ्या तेंचि सत्य झालें । सत्य असोनि मिथ्या केलें । संदेहसागरीं बुडालें । अकस्मात मन ॥ ४२॥

मिथ्याच सत्य वाटू लागले आणि सत्य असूनही ते मिथ्या ठरवले गेले; असे अकस्मात मन संदेहाच्या सागरात बुडून गेले.

मिथ्या तेंचि सत्य झालें । सत्य असोनि मिथ्या केलें । संदेहसागरीं बुडालें । अकस्मात मन ॥ ४२॥

What is false has come to seem true, and what is true has been declared false; thus, quite suddenly, the mind has drowned in an ocean of doubt.

मनास कल्पायाची सवे । मनें कल्पिलें तें नव्हे । तेणें गुणें संदेह धांवे । मीपणाचेनि पंथें ॥ ४३॥

मनाला कल्पना करण्याची सवयच असते, पण मनाने कल्पिलेले ते खरे नसते; त्यामुळेच मीपणाच्या मार्गाने संदेह धावत सुटतो.

मनास कल्पायाची सवे । मनें कल्पिलें तें नव्हे । तेणें गुणें संदेह धांवे । मीपणाचेनि पंथें ॥ ४३॥

The mind has a habit of constantly imagining, but whatever the mind imagines is not the real thing at all; because of this very trait, doubt keeps racing along the path of egotism.

तरी तो पंथचि मोडावा । मग परमात्मा जोडावा । समूळ संदेह तोडावा । साधूचेनि संगतीं ॥ ४४॥

तर तो मार्गच मोडून टाकावा, मग परमात्म्याशी नाते जोडावे; साधूंच्या संगतीने संदेह समूळ तोडून टाकावा.

तरी तो पंथचि मोडावा । मग परमात्मा जोडावा । समूळ संदेह तोडावा । साधूचेनि संगतीं ॥ ४४॥

That path itself must be broken; then one should establish a bond with the supreme self; through the company of the saints, doubt must be uprooted entirely, down to its very root.

मीपण शस्त्रें तुटेना । मीपण फोडितां फुटेना । मीपण सोडितां सुटेना । कांहीं केल्या ॥ ४५॥

मीपण शस्त्राने तुटत नाही, ते फोडायला गेले तरी फुटत नाही, आणि सोडायला गेले तरी काहीही केल्या सुटत नाही.

मीपण शस्त्रें तुटेना । मीपण फोडितां फुटेना । मीपण सोडितां सुटेना । कांहीं केल्या ॥ ४५॥

Egotism cannot be cut by any weapon, it does not break even when one tries to shatter it, and it does not let go no matter what one does to release it.

मीपणें वस्तु नाकळे । मीपणें भक्ति मावळे । मीपणें शक्ति गळे । वैराग्याची ॥ ४६॥

मीपणामुळे वस्तूचे ज्ञान होत नाही, मीपणामुळे भक्ती मावळते, आणि मीपणामुळेच वैराग्याची शक्तीही गळून पडते.

मीपणें वस्तु नाकळे । मीपणें भक्ति मावळे । मीपणें शक्ति गळे । वैराग्याची ॥ ४६॥

Because of egotism, that true reality cannot be grasped; because of egotism, devotion fades away; and because of egotism, even the strength of dispassion drains away.

मीपणें प्रपंच न घडे । मीपणें परमार्थ बुडे । मीपणें सकळही उडे । यश कीर्ति प्रताप ॥ ४७॥

मीपणामुळे प्रपंच नीट घडत नाही, मीपणामुळे परमार्थही बुडतो, आणि मीपणामुळेच यश, कीर्ती व प्रताप हे सगळेच उडून जाते.

मीपणें प्रपंच न घडे । मीपणें परमार्थ बुडे । मीपणें सकळही उडे । यश कीर्ति प्रताप ॥ ४७॥

Because of egotism, worldly affairs do not go well; because of egotism, even the ultimate truth is lost; and because of egotism, success, fame, and glory - all of it vanishes.

मीपणें मैत्री तुटे । मीपणें प्रीति आटे । मीपणें लिगटे । अभिमान अंगीं ॥ ४८॥

मीपणामुळे मैत्री तुटते, मीपणामुळे प्रेम आटून जाते, आणि मीपणामुळेच अभिमान अंगाला चिकटतो.

मीपणें मैत्री तुटे । मीपणें प्रीति आटे । मीपणें लिगटे । अभिमान अंगीं ॥ ४८॥

Because of egotism, friendships break apart; because of egotism, love dries up; and because of egotism, pride clings fast to one's very being.

मीपणें विकल्प उठे । मीपणें कलह सुटे । मीपणें संमोह फुटे । ऐक्यतेचा ॥ ४९॥

मीपणामुळे विकल्प उत्पन्न होतो, मीपणामुळे कलह उद्भवतो, आणि मीपणामुळेच ऐक्याचा मोहभंग होतो.

मीपणें विकल्प उठे । मीपणें कलह सुटे । मीपणें संमोह फुटे । ऐक्यतेचा ॥ ४९॥

Because of egotism, doubt and discord arise; because of egotism, quarrels break out; and because of egotism, the very illusion of unity is shattered.

मीपण कोणासीच न साहे । तें भगवंतीं कैसेनि साहे । म्हणून मीपण सांडून राहे । तोचि समाधानी ॥ ५०॥

मीपण कुणालाच सहन होत नाही, मग ते भगवंतापुढे तरी कसे टिकणार? म्हणून जो मीपण टाकून राहतो, तोच खरा समाधानी होय.

मीपण कोणासीच न साहे । तें भगवंतीं कैसेनि साहे । म्हणून मीपण सांडून राहे । तोचि समाधानी ॥ ५०॥

Egotism is not tolerated by anyone at all, so how could it possibly stand before God? Hence only he who abandons egotism and lives free of it is truly content.

मीपण कैसे । त्यागावें । ब्रह्म कैसें अनुभवावें । समाधान कैसें पावावें । निःसंगपणें ॥ ५१॥

मीपण कसे त्यागावे, ब्रह्माचा अनुभव कसा घ्यावा, आणि निःसंगपणे समाधान कसे प्राप्त करावे, हा खरा प्रश्न आहे.

मीपण कैसे । त्यागावें । ब्रह्म कैसें अनुभवावें । समाधान कैसें पावावें । निःसंगपणें ॥ ५१॥

How should egotism be given up, how should Brahman be experienced, and how should contentment be attained through complete detachment - this is the real question.

मीपण जाणोनि त्यागावे । ब्रह्म होऊन अनुभवावे । समाधान ते पावावे । निःसंगपणे ॥ ५२॥

मीपण ओळखून ते त्यागावे, स्वतः ब्रह्मरूप होऊन त्याचा अनुभव घ्यावा, आणि निःसंगपणे समाधान प्राप्त करावे.

मीपण जाणोनि त्यागावे । ब्रह्म होऊन अनुभवावे । समाधान ते पावावे । निःसंगपणे ॥ ५२॥

One should recognize egotism and abandon it, become Brahman oneself and experience it directly, and attain contentment through complete detachment.

आणिक एक समाधान । मीपणेंविण साधन । करूं जाणे तोचि धन्य । समाधानी ॥ ५३॥

आणखी एक समाधानाचा मार्ग असा की, जो मीपणाशिवाय साधन करू जाणतो, तोच खरोखर धन्य व समाधानी होय.

आणिक एक समाधान । मीपणेंविण साधन । करूं जाणे तोचि धन्य । समाधानी ॥ ५३॥

There is yet another path to contentment: one who knows how to practice spiritual discipline without any sense of 'I' is truly blessed and content.

मी ब्रह्मचि झालों स्वतां । साधन करील कोण आतां । ऐसें मनीं कल्पूं जातां । कल्पनाचि उठे ॥ ५४॥

'मी स्वतःच ब्रह्म झालो, आता साधन कोण करणार?' असा विचार मनात आणला, तरी त्यातूनच नवी कल्पना उभी राहते.

मी ब्रह्मचि झालों स्वतां । साधन करील कोण आतां । ऐसें मनीं कल्पूं जातां । कल्पनाचि उठे ॥ ५४॥

'I have myself become Brahman - who then will now perform the practice?' - the very moment one entertains this thought, a fresh act of imagining arises from it.

ब्रह्मीं कल्पना न साहे । तेचि तेथें उभी राहे । तयेसी शोधूनि पाहे । तोचि साधु ॥ ५५॥

ब्रह्मामध्ये कल्पना टिकत नाही, तरीही तीच तिथे उभी राहते; तिचा शोध घेऊन पाहणारा तोच खरा साधू होय.

ब्रह्मीं कल्पना न साहे । तेचि तेथें उभी राहे । तयेसी शोधूनि पाहे । तोचि साधु ॥ ५५॥

Imagination cannot survive within Brahman, and yet it is that very imagination which keeps standing there; one who searches it out and examines it is the true seeker.

निर्विकल्पासि कल्पावें । परी कल्पिलें तें आपण न व्हावें । मीपणास त्यागावें । येणें रीतीं ॥ ५६॥

निर्विकल्पाची कल्पना करावी, पण जे कल्पिले तेच आपण होऊ नये; अशा रीतीने मीपणाचा त्याग करावा.

निर्विकल्पासि कल्पावें । परी कल्पिलें तें आपण न व्हावें । मीपणास त्यागावें । येणें रीतीं ॥ ५६॥

One should imagine that which is beyond all concepts, yet one should not become identical with what one has merely imagined; in this manner, egotism should be given up.

ब्रह्मविद्येच्या लपणीं । कांहींच न व्हावें असोनी । दक्ष आणि समाधानी । तोचि हें जाणें ॥ ५७॥

ब्रह्मविद्येच्या रहस्यात असून काहीच होऊ नये, ही जी दक्षता आणि समाधानी अवस्था असते, ती केवळ याच अवस्थेला कळते.

ब्रह्मविद्येच्या लपणीं । कांहींच न व्हावें असोनी । दक्ष आणि समाधानी । तोचि हें जाणें ॥ ५७॥

In the secret of the knowledge of Brahman, one must be present and yet become nothing at all; only one who is truly alert and content knows this state.

जयास आपण कल्पावें । तेंचि आपण स्वभावें । येथें कल्पनेच्या नांवें । शून्य आलें ॥ ५८॥

ज्याची आपण कल्पना करतो, तेच आपण स्वभावतःच आहोत; इथे कल्पनेच्या नावानेच शून्यता येऊन ठेपते.

जयास आपण कल्पावें । तेंचि आपण स्वभावें । येथें कल्पनेच्या नांवें । शून्य आलें ॥ ५८॥

That which we imagine, that itself we already are by our very nature; here, in the very name of imagination, a kind of emptiness comes to prevail.

पदींहून चळों नये । करावे साधनउपाये । तरीच सांपडे सोये । अलिप्तपणाची ॥ ५९॥

आपल्या पदावरून ढळू नये, साधनाचे उपाय करत राहावेत; तरच अलिप्तपणाची खरी वाट सापडते.

पदींहून चळों नये । करावे साधनउपाये । तरीच सांपडे सोये । अलिप्तपणाची ॥ ५९॥

One should not waver from one's own state, and should keep pursuing the means of spiritual practice; only then is the true way of detachment actually found.

राजा राजपदीं असतां । उगीच चाले सर्व सत्ता । साध्यचि होऊन तत्त्वतां । साधन करावें ॥ ६०॥

राजा आपल्या राजपदावर असतानाच त्याची सर्व सत्ता आपोआप चालते; त्याचप्रमाणे साध्यच होऊन खरोखर साधन करावे.

राजा राजपदीं असतां । उगीच चाले सर्व सत्ता । साध्यचि होऊन तत्त्वतां । साधन करावें ॥ ६०॥

While a king remains upon his throne, his entire authority naturally continues to function; in the same way, one should perform spiritual practice while already being, in truth, that very goal itself.

साधन आलें देहाच्या माथां । आपण देह नव्हे सर्वथा । ऐसा करून अकर्ता । सहजचि आहे ॥ ६१॥

साधन हे देहाच्या माथ्यावरच येऊन पडते, कारण आपण मुळीच देह नाही; असे करूनही अकर्ताच राहणे हे सहजच घडते.

साधन आलें देहाच्या माथां । आपण देह नव्हे सर्वथा । ऐसा करून अकर्ता । सहजचि आहे ॥ ६१॥

Spiritual practice falls upon the head of the body alone, for one is by no means truly the body; even while performing it, remaining the non-doer happens quite naturally.

देह आपण ऐसें कल्पावें । तरीच साधन त्यागावें । देहातीत असतां स्वभावें । देह कैंचा ॥ ६२॥

'मी देह आहे' अशी कल्पना असेल तरच साधन सोडता येईल; पण स्वभावतःच देहातीत असताना देहच कुठे उरतो?

देह आपण ऐसें कल्पावें । तरीच साधन त्यागावें । देहातीत असतां स्वभावें । देह कैंचा ॥ ६२॥

Only if one still imagines oneself to be the body can one give up spiritual practice; but when one is, by nature, already beyond the body, where indeed does the body itself remain?

ना तें साधन ना तें देह । आपण आपला निःसंदेह । देहींच असोन विदेह । स्थिति ऐशी ॥ ६३॥

ना ते साधन उरते ना तो देह उरतो, आपण निःसंदेहपणे आपलेच असतो; देहात असूनही देहातीत असणे, अशी ही स्थिती आहे.

ना तें साधन ना तें देह । आपण आपला निःसंदेह । देहींच असोन विदेह । स्थिति ऐशी ॥ ६३॥

Neither the practice remains, nor the body remains; one is, without any doubt, simply one's own self; such is the state of being bodiless even while dwelling within the body.

साधनेंविण ब्रह्म होतां । लागों पाहे देहममता । आळस प्रबळे तत्त्वतां । ब्रह्मज्ञानमिसें ॥ ६४॥

साधनाशिवायच ब्रह्म झाल्याचा दावा करू लागल्यास देहावरची ममताच पुन्हा चिकटू लागते, आणि ब्रह्मज्ञानाच्या निमित्ताने आळसच खरे तर प्रबळ होतो.

साधनेंविण ब्रह्म होतां । लागों पाहे देहममता । आळस प्रबळे तत्त्वतां । ब्रह्मज्ञानमिसें ॥ ६४॥

If one claims to have become Brahman without any spiritual practice at all, attachment to the body begins to take hold again, and under the pretext of knowledge of Brahman, it is in truth mere laziness that grows strong.

परमार्थमिसें अर्थ जागे । ध्यानमिसें निद्रा लागे । मुक्तिमिसें दोष भोगे । अनर्गळता ॥ ६५॥

परमार्थाच्या निमित्ताने स्वार्थच जागा होतो, ध्यानाच्या निमित्ताने झोप लागते, आणि मुक्तीच्या निमित्ताने स्वैराचाराचे दोष भोगले जातात.

परमार्थमिसें अर्थ जागे । ध्यानमिसें निद्रा लागे । मुक्तिमिसें दोष भोगे । अनर्गळता ॥ ६५॥

Under the pretext of the ultimate truth, self-interest actually awakens; under the pretext of meditation, sleep takes over; and under the pretext of liberation, one indulges in the faults of unrestrained license.

निरूपणमिसें निंदा घडे । संवादमिसें विवाद पडे । उपाधिमिसें येऊन जडे । अभिमान अंगीं ॥ ६६॥

निरूपणाच्या निमित्ताने निंदा घडते, संवादाच्या निमित्ताने वाद उद्भवतो, आणि उपाधीच्या निमित्ताने अभिमान अंगाला चिकटतो.

निरूपणमिसें निंदा घडे । संवादमिसें विवाद पडे । उपाधिमिसें येऊन जडे । अभिमान अंगीं ॥ ६६॥

Under the pretext of exposition, slander occurs; under the pretext of dialogue, dispute arises; and under the pretext of official standing, pride comes and clings to one's very being.

तैसा ब्रह्मज्ञानमिसें । आळस अंतरीं प्रवेशे । म्हणे साधनाचें पिसें । काय करावें ॥ ६७॥

त्याचप्रमाणे ब्रह्मज्ञानाच्या निमित्ताने आळस अंतरंगात शिरतो आणि म्हणतो, आता साधनेचे वेड कशासाठी करावे?

तैसा ब्रह्मज्ञानमिसें । आळस अंतरीं प्रवेशे । म्हणे साधनाचें पिसें । काय करावें ॥ ६७॥

In the same way, under the pretext of knowledge of Brahman, laziness enters within and says, why bother now with this obsession over spiritual practice?

किं करोमि क्व गच्छामि किं गृह्णामि त्यजामि किम् । आत्मना पूरितं सर्वं महाकल्पांबुना यथा ॥ १॥

(संस्कृत श्लोक उद्धृत) मी काय करू, कुठे जाऊ, काय घेऊ, काय सोडू? कारण महाप्रलयाच्या जलाने जसे सर्व काही व्यापले जाते, तसे सर्व काही आत्म्यानेच भरलेले आहे.

किं करोमि क्व गच्छामि किं गृह्णामि त्यजामि किम् । आत्मना पूरितं सर्वं महाकल्पांबुना यथा ॥ १॥

(Cited Sanskrit shloka) What should I do, where should I go, what should I take, what should I give up? For everything is filled by the Self alone, just as everything is filled by the waters of the great cosmic deluge.

वचन आधारीं लाविलें । जैसें शस्त्र फिरविलें । स्वतां हाणोनि घेतलें । जयापरी ॥ ६८॥

हे वचन आधारासाठी वापरले जाते, पण ते जणू आपणच फिरवलेले शस्त्र स्वतःवरच चालवण्यासारखे ठरते.

वचन आधारीं लाविलें । जैसें शस्त्र फिरविलें । स्वतां हाणोनि घेतलें । जयापरी ॥ ६८॥

This saying is invoked as a support, yet it becomes like a weapon one has wielded oneself, only to strike oneself down with it.

तैसा उपायाचा अपाय । विपरीतपणें स्वहित जाय । साधन सोडितां होय । मुक्तपणें बद्ध ॥ ६९॥

त्याचप्रमाणे उपायाचाच अपाय होतो, उलटेपणाने स्वहित नष्ट होते; साधन सोडून दिल्यास मुक्तपणाच्या नावाखाली माणूस बद्धच होतो.

तैसा उपायाचा अपाय । विपरीतपणें स्वहित जाय । साधन सोडितां होय । मुक्तपणें बद्ध ॥ ६९॥

In the same way, the very remedy turns into harm, and, perversely, one's own good is destroyed; abandoning spiritual practice, one becomes bound under the very guise of liberation.

साधन करितांच सिद्धपण । हातींचें जाईल निघोन । तेणेंगुणें साधन । करूंच नावडे ॥ ७०॥

'साधन केले तर सिद्धपणाचा दावा हातचा निसटून जाईल' असे वाटून साधन करण्याचीच इच्छा राहत नाही.

साधन करितांच सिद्धपण । हातींचें जाईल निघोन । तेणेंगुणें साधन । करूंच नावडे ॥ ७०॥

Thinking that 'if I practice, my claim to being already perfect will slip from my hands', one loses all willingness to practice at all.

लोक म्हणती हा साधक । हेचि लज्जा वाटे एक । साधन करिती ब्रह्मादिक । हें ठाउकें नाहीं ॥ ७१॥

'लोक मला साधक म्हणतील' याचीच लाज वाटते; पण ब्रह्मदेवादिकही साधन करतात, हे त्याला माहीतच नसते.

लोक म्हणती हा साधक । हेचि लज्जा वाटे एक । साधन करिती ब्रह्मादिक । हें ठाउकें नाहीं ॥ ७१॥

One feels ashamed at the very thought that people might call him a mere seeker; but he does not even know that Brahmadeva and the other gods themselves engage in spiritual practice.

आतां असो हे अविद्या । अभ्याससारिणी विद्या । अभ्यासें पाविजे आद्या । पूर्ण ब्रह्म ॥ ७२॥

आता ही अविद्या इथेच सोडून देऊ; अभ्यासानेच खरी विद्या प्राप्त होते, आणि अभ्यासानेच आद्य असे पूर्ण ब्रह्म प्राप्त होते.

आतां असो हे अविद्या । अभ्याससारिणी विद्या । अभ्यासें पाविजे आद्या । पूर्ण ब्रह्म ॥ ७२॥

Let this ignorance rest here for now; true knowledge is gained only through practice, and it is through practice alone that the primal, complete Brahman is attained.

अभ्यास करावा कवण । ऐसा श्रोता करी प्रश्न । परमार्थाचें साधन । बोलिलें पाहिजे ॥ ७३॥

कोणता अभ्यास करावा, असा प्रश्न श्रोता विचारतो; तेव्हा परमार्थाचे साधन सांगितले पाहिजे, असे ठरते.

अभ्यास करावा कवण । ऐसा श्रोता करी प्रश्न । परमार्थाचें साधन । बोलिलें पाहिजे ॥ ७३॥

What kind of practice should one undertake - so the listener asks; and it is then agreed that the means of attaining the ultimate truth must indeed be explained.

याचें उत्तर श्रोतयासी । दिधलें पुढियलें समासीं । निरूपिलें साधनासी । परमार्थाच्या ॥ ७४॥

याचे उत्तर श्रोत्याला पुढील समासात दिले जाईल, ज्यात परमार्थाच्या साधनाचे निरूपण केले जाईल.

याचें उत्तर श्रोतयासी । दिधलें पुढियलें समासीं । निरूपिलें साधनासी । परमार्थाच्या ॥ ७४॥

The answer to this will be given to the listener in the following chapter, where the means of attaining the ultimate truth will be expounded.