अद्वैतब्रह्म निरूपिलें । जें कल्पनेरहित संचलें । क्षणएक तदाकार केलें । मज या निरूपणें ॥ १॥

अद्वैत ब्रह्माचे निरूपण केले गेले, जे कल्पनारहित व्यापून राहिले आहे; या निरूपणाने मला क्षणभर त्याच्याशी तद्रूप केले.

अद्वैतब्रह्म निरूपिलें । जें कल्पनेरहित संचलें । क्षणएक तदाकार केलें । मज या निरूपणें ॥ १॥

The non-dual Brahman has been expounded, that which pervades all, free of imagining; this exposition made me, for one moment, identical with it.

परी म्यां तदाकार व्हावें । ब्रह्मचि होऊन असावें । पुनः संसारास न यावें । चंचळपणें सर्वथा ॥ २॥

पण मी सदैव तद्रूप व्हावे, ब्रह्मच होऊन राहावे, आणि पुन्हा चंचलपणे संसाराकडे कधीच येऊ नये, असे मला वाटते.

परी म्यां तदाकार व्हावें । ब्रह्मचि होऊन असावें । पुनः संसारास न यावें । चंचळपणें सर्वथा ॥ २॥

But I wish that I should become identical with it always, remain as Brahman itself, and never again, through this restlessness, return to worldly life.

कल्पनारहित जें सुख । तेथें नाहीं संसारदुःख । म्हणोनि तेंचि एक । होऊन असावें ॥ ३॥

कल्पनारहित जे सुख आहे, तेथे संसाराचे दुःख नसते; म्हणून तेच एक होऊन राहावे, असे वाटते.

कल्पनारहित जें सुख । तेथें नाहीं संसारदुःख । म्हणोनि तेंचि एक । होऊन असावें ॥ ३॥

In that joy which is free of all imagining, there is no worldly sorrow; hence I wish to become and remain that alone.

ब्रह्मचि होइजे श्रवणें । पुन्हां वृत्तिवरी लागे येणें । ऐसें सदा येणें जाणें । चुकेना कीं ॥ ४॥

श्रवणाने ब्रह्मच होतो, पण नंतर पुन्हा वृत्तीवर परत यावे लागते; असे सतत येणे-जाणे चुकत नाही.

ब्रह्मचि होइजे श्रवणें । पुन्हां वृत्तिवरी लागे येणें । ऐसें सदा येणें जाणें । चुकेना कीं ॥ ४॥

Through listening one indeed becomes Brahman, but then one must come back again to the level of mental activity; such constant coming and going never seems to end.

मनें अंतरिक्षीं जावें । क्षणएक ब्रह्मचि व्हावें । पुन्हां तेथून कोसळावें । वृत्तिवरी मागुती ॥ ५॥

मनाने अंतराळात जावे, क्षणभर ब्रह्मच व्हावे, आणि पुन्हा तेथून वृत्तीवर खाली कोसळावे लागते.

मनें अंतरिक्षीं जावें । क्षणएक ब्रह्मचि व्हावें । पुन्हां तेथून कोसळावें । वृत्तिवरी मागुती ॥ ५॥

The mind soars into that boundless space, becomes Brahman itself for one brief moment, and then must tumble down again from there back onto the level of mental activity.

प्रत्यावृत्ति सैरावैरा । किती करूं येरज़ारा । पायीं लावूनियां दोरा । कीटक जैसा ॥ ६॥

अशा सैरावैरा प्रत्यावृत्ती किती वेळा कराव्यात? जणू पायाला दोरा बांधलेल्या किड्यासारखी ही अवस्था आहे.

प्रत्यावृत्ति सैरावैरा । किती करूं येरज़ारा । पायीं लावूनियां दोरा । कीटक जैसा ॥ ६॥

How many more times must I make these aimless back-and-forth returns? It is just like an insect with a thread tied to its leg.

उपदेशकाळीं तदाकार । होतां पडे हें शरीर । अथवा नेणें आपपर । ऐसें झालें पाहिजे ॥ ७॥

उपदेश घेतेवेळी तदाकार झाल्यावर हे शरीरच गळून पडावे, किंवा आपपरभाव पूर्णपणे नाहीसा व्हावा, असे व्हायला हवे.

उपदेशकाळीं तदाकार । होतां पडे हें शरीर । अथवा नेणें आपपर । ऐसें झालें पाहिजे ॥ ७॥

At the time of receiving instruction, once one becomes identical with it, either this body should drop away entirely, or the sense of self and other should vanish completely - it ought to become like that.

ऐसें नसतां जें बोलणें । तेंचि वाटे लाजिरवाणें । ब्रह्म होऊन संसार करणें । हेंही विपरीत दिसे ॥ ८॥

असे न झाल्यास नुसते बोलणेच लाजिरवाणे वाटते; ब्रह्म होऊनही संसार करत राहणे हेही विपरीतच दिसते.

ऐसें नसतां जें बोलणें । तेंचि वाटे लाजिरवाणें । ब्रह्म होऊन संसार करणें । हेंही विपरीत दिसे ॥ ८॥

If that does not happen, then merely talking about it feels shameful; and to become Brahman and yet still carry on with worldly life also appears quite contradictory.

जो स्वयें ब्रह्मचि झाला । तो मागुता कैसा आला । ऐसें ज्ञान माझें मजला । प्रशस्त न वाटे ॥ ९॥

जो स्वतः ब्रह्मच झाला, तो पुन्हा संसारात कसा परत आला? असे माझे हे ज्ञान मला स्वतःलाच योग्य वाटत नाही.

जो स्वयें ब्रह्मचि झाला । तो मागुता कैसा आला । ऐसें ज्ञान माझें मजला । प्रशस्त न वाटे ॥ ९॥

One who has himself become Brahman - how does he come back again? Such knowledge of mine does not seem satisfactory even to myself.

ब्रह्मचि होऊन जावें । कां तें संसारीच असावें । दोहींकडे भरंगळावें । किती म्हणोनि ॥ १०॥

एकतर ब्रह्मच होऊन जावे, किंवा संसारातच राहावे; दोन्हीकडे किती काळ भरकटत राहावे?

ब्रह्मचि होऊन जावें । कां तें संसारीच असावें । दोहींकडे भरंगळावें । किती म्हणोनि ॥ १०॥

Either one should become Brahman entirely, or else remain wholly in worldly life; how long must one keep wavering, torn between the two?

निरूपणीं ज्ञान प्रबळे । उठोन जातां तें मावळे । मागुता काम क्रोध खवळे । ब्रह्मरूपासी ॥ ११॥

निरूपण ऐकताना ज्ञान प्रबळ होते, पण तिथून उठून गेल्यावर ते मावळते आणि पुन्हा त्या ब्रह्मरूपाला काम-क्रोध खवळून टाकतात.

निरूपणीं ज्ञान प्रबळे । उठोन जातां तें मावळे । मागुता काम क्रोध खवळे । ब्रह्मरूपासी ॥ ११॥

While listening to the exposition, knowledge grows strong, but once one gets up and leaves, it fades away, and again lust and anger stir up that very one who was Brahman-formed.

ऐसा कैसा ब्रह्म झाला । दोहींकडे अंतरला । वोडगस्तपणेंचि गेला । संसार त्याचा ॥ १२॥

असा हा ब्रह्म कसा झाला, जो दोन्हींकडूनही दुरावला? त्याचा संसार अर्धवटपणेच निघून गेला.

ऐसा कैसा ब्रह्म झाला । दोहींकडे अंतरला । वोडगस्तपणेंचि गेला । संसार त्याचा ॥ १२॥

What kind of Brahman is this, cut off from both sides? His worldly life has simply passed by in a half-hearted, incomplete way.

घेतां ब्रह्मसुखाची गोडी । संसारिक मागें वोढी । संसार करितां आवडी । ब्रह्मीं उपजे मागुती ॥ १३॥

ब्रह्मसुखाची गोडी घेतली की संसार मागे ओढतो, आणि संसार करताना पुन्हा ब्रह्माची आवड उत्पन्न होते.

घेतां ब्रह्मसुखाची गोडी । संसारिक मागें वोढी । संसार करितां आवडी । ब्रह्मीं उपजे मागुती ॥ १३॥

When one takes to the sweetness of Brahman's bliss, worldly life pulls one back; and when one engages in worldly life, the longing for Brahman again arises.

ब्रह्मसुख नेलें संसारें । संसार गेला ज्ञानद्वारें । दोहीं अपुरीं पुरें । एकही नाहीं ॥ १४॥

संसाराने ब्रह्मसुख हिरावून घेतले, आणि ज्ञानाच्या मार्गामुळे संसार सुटला; अशाप्रकारे दोन्हींपैकी एकही पूर्णत्वाला पोहोचत नाही.

ब्रह्मसुख नेलें संसारें । संसार गेला ज्ञानद्वारें । दोहीं अपुरीं पुरें । एकही नाहीं ॥ १४॥

Worldly life has taken away the bliss of Brahman, and the path of knowledge has taken away worldly life; of the two, neither one is ever brought to completion.

याकारणें माझें चित्त । चंचळ झालें दुश्चित । काय करणें निश्चितार्थ । एकही नाहीं ॥ १५॥

यामुळे माझे चित्त चंचल आणि अस्वस्थ झाले आहे; निश्चितपणे काय करावे, हेही मला कळत नाही.

याकारणें माझें चित्त । चंचळ झालें दुश्चित । काय करणें निश्चितार्थ । एकही नाहीं ॥ १५॥

Because of this, my mind has become restless and troubled; I have no single definite answer as to what should be done.

ऐसा श्रोता करी विनंती । आतां रहावें कोणे रीतीं । म्हणे अखंड माझी मती । ब्रह्माकार नाहीं ॥ १६॥

असे म्हणत श्रोता विनंती करतो - आता कोणत्या पद्धतीने राहावे? माझी बुद्धी सतत ब्रह्माकार राहत नाही, असे तो म्हणतो.

ऐसा श्रोता करी विनंती । आतां रहावें कोणे रीतीं । म्हणे अखंड माझी मती । ब्रह्माकार नाहीं ॥ १६॥

So says the listener, making his request - in what manner should one now live? My intellect, he says, does not remain constantly identified with the form of Brahman.

आतां याचें प्रत्युत्तर । वक्ता देईल सुंदर । श्रोतीं व्हावें निरुत्तर । क्षण एक आतां ॥ १७॥

आता याचे सुंदर उत्तर वक्ता देईल; तोपर्यंत श्रोत्यांनी क्षणभर निरुत्तर होऊन ऐकावे.

आतां याचें प्रत्युत्तर । वक्ता देईल सुंदर । श्रोतीं व्हावें निरुत्तर । क्षण एक आतां ॥ १७॥

Now the speaker will give a fitting answer to this; until then, let the listeners fall silent and attentive for just a moment.

ब्रह्मचि होऊन जे पडले । तेचि मुक्तिपदास गेले । येर ते काय बुडाले । व्यासादिक ॥ १८॥

जे ब्रह्मच होऊन देह टाकून गेले, तेच मुक्तिपदाला पोहोचले; मग बाकीचे व्यासादिक काय बुडाले असे म्हणायचे?

ब्रह्मचि होऊन जे पडले । तेचि मुक्तिपदास गेले । येर ते काय बुडाले । व्यासादिक ॥ १८॥

Only those who became Brahman and then dropped their bodies reached the state of liberation - so does that mean the rest, like Vyasa and others, were lost?

श्रोता विनंती करी पुढती । शुक मुक्तो वामदेवो वा हे श्रुती । दोघेचि मुक्त आदिअंतीं । बोलत असे ॥ १९॥

श्रोता पुन्हा विनंती करतो - 'शुक मुक्त झाला, वामदेवही मुक्त झाला' असे श्रुती सांगते; ती केवळ या दोघांनाच सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत मुक्त म्हणते.

श्रोता विनंती करी पुढती । शुक मुक्तो वामदेवो वा हे श्रुती । दोघेचि मुक्त आदिअंतीं । बोलत असे ॥ १९॥

The listener asks again - the scripture says 'Shuka is liberated, Vamadeva is liberated'; it speaks of only these two as liberated, from beginning to end.

वेदें बद्ध केले सर्व । मुक्त शुक वामदेव । वेदवचनीं अभाव । कैसा धरावा ॥ २०॥

वेदाने बाकी सर्वांना बद्ध म्हटले आणि फक्त शुक व वामदेव यांनाच मुक्त म्हटले; वेदवचनावर अविश्वास तरी कसा धरावा?

वेदें बद्ध केले सर्व । मुक्त शुक वामदेव । वेदवचनीं अभाव । कैसा धरावा ॥ २०॥

The Veda has declared everyone else bound, and only Shuka and Vamadeva as liberated; how then can one hold any disbelief toward the Veda's own statement?

ऐसा श्रोता वेदाधारें । देता झाला प्रत्युत्तरें । दोघेचि मुक्त अत्यादरें । प्रतिपाद्य केले ॥ २१॥

अशा प्रकारे श्रोता वेदाच्या आधारे उत्तर देतो, आणि केवळ त्या दोघांनाच अत्यंत आदराने मुक्त म्हणून प्रतिपादित करतो.

ऐसा श्रोता वेदाधारें । देता झाला प्रत्युत्तरें । दोघेचि मुक्त अत्यादरें । प्रतिपाद्य केले ॥ २१॥

Thus the listener, on the authority of the Veda, gives his reply, asserting with great insistence that only those two are established as liberated.

वक्ता बोले याउपरी । दोघेचि मुक्त सृष्टीवरी । ऐसें बोलतां उरी । कोणास आहे ॥ २२॥

यावर वक्ता म्हणतो - 'या सृष्टीवर फक्त हे दोघेच मुक्त आहेत' असे म्हटले, तर मग बाकीच्यांना काही आशा तरी उरते का?

वक्ता बोले याउपरी । दोघेचि मुक्त सृष्टीवरी । ऐसें बोलतां उरी । कोणास आहे ॥ २२॥

To this the speaker responds - if it is said that only these two in all creation are liberated, then what hope is left for anyone else at all?

बहु ऋषि बहु मुनी । सिद्ध योगी आत्मज्ञानी । झाले पुरुष समाधानी । असंख्यात ॥ २३॥

अनेक ऋषी, अनेक मुनी, सिद्ध, योगी आणि आत्मज्ञानी - असे असंख्य समाधानी पुरुष होऊन गेले आहेत.

बहु ऋषि बहु मुनी । सिद्ध योगी आत्मज्ञानी । झाले पुरुष समाधानी । असंख्यात ॥ २३॥

Many sages, many ascetics, adepts, yogis, and self-realized souls - countless such contented beings have lived.

प्रर्‍हादनारदपराशरपुंडरीक- व्यासांबरीषशुकशौनकभीष्मदाल्भ्यान् । रुक्मांगदार्जुनवसिष्ठविभीषणादीन् पुण्यानिमान्परमभागवतान्स्मरामि ॥ १॥

(संस्कृत श्लोक उद्धृत, भागवतातील) प्रल्हाद, नारद, पराशर, पुंडरीक, व्यास, अंबरीष, शुक, शौनक, भीष्म, दाल्भ्य, रुक्मांगद, अर्जुन, वसिष्ठ, विभीषण आदी या पुण्यवान परम भागवतांचे मी स्मरण करतो.

प्रर्‍हादनारदपराशरपुंडरीक- व्यासांबरीषशुकशौनकभीष्मदाल्भ्यान् । रुक्मांगदार्जुनवसिष्ठविभीषणादीन् पुण्यानिमान्परमभागवतान्स्मरामि ॥ १॥

(Cited Sanskrit shloka, from the Bhagavata) I remember these holy, supreme devotees of the Lord: Prahlada, Narada, Parashara, Pundarika, Vyasa, Ambarisha, Shuka, Shaunaka, Bhishma, Dalbhya, Rukmangada, Arjuna, Vasishtha, Vibhishana, and others.

कविर्हरिरंतरिक्षः प्रबुद्धः पिप्पलायनः । आविर्होत्रो । अथ द्रुमिलश्चमसः करभाजनः ॥ २॥

(संस्कृत श्लोक उद्धृत, भागवतातील नवयोगी) कवी, हरी, अंतरिक्ष, प्रबुद्ध, पिप्पलायन, आविर्होत्र, द्रुमिल, चमस आणि करभाजन - हे नऊ योगींद्र होत.

कविर्हरिरंतरिक्षः प्रबुद्धः पिप्पलायनः । आविर्होत्रो । अथ द्रुमिलश्चमसः करभाजनः ॥ २॥

(Cited Sanskrit shloka, the nine yogis of the Bhagavata) Kavi, Hari, Antariksha, Prabuddha, Pippalayana, Avirhotra, Drumila, Chamasa, and Karabhajana - these are the nine great yogis.

यांहीवेगळे थोर थोर । ब्रह्मा विष्णु महेश्वर । आदिकरून दिगंबर । विदेहादिक ॥ २४॥

यांच्याहूनही थोर असे ब्रह्मा, विष्णू, महेश्वर, तसेच दिगंबर शिव आणि विदेह राजेही होऊन गेले.

यांहीवेगळे थोर थोर । ब्रह्मा विष्णु महेश्वर । आदिकरून दिगंबर । विदेहादिक ॥ २४॥

Beyond even these, there have been the even greater Brahma, Vishnu, and Maheshvara, as well as the sky-clad Shiva and kings like Janaka who were liberated while yet in the body.

शुक वामदेव मुक्त झाले । येर हे अवघेच बुडाले । या वचनें विश्वासले । ते पढतमूर्ख ॥ २५॥

शुक आणि वामदेव मुक्त झाले, बाकीचे सगळेच बुडाले - या वचनावर जे विश्वास ठेवतात, ते खरे तर विद्वान असूनही मूर्खच होत.

शुक वामदेव मुक्त झाले । येर हे अवघेच बुडाले । या वचनें विश्वासले । ते पढतमूर्ख ॥ २५॥

'Shuka and Vamadeva alone attained liberation, and all the rest were lost' - those who place their faith in such a statement are, in truth, learned fools.

तरी वेद कैसा बोलिला । तो काय तुम्हीं मिथ्या केला । ऐकोन वक्ता देता झाला । प्रत्युत्तर ॥ २६॥

मग वेदाने तसे का सांगितले, ते तुम्ही खोटे ठरवता का, असे विचारल्यावर वक्ता उत्तर देऊ लागतो.

तरी वेद कैसा बोलिला । तो काय तुम्हीं मिथ्या केला । ऐकोन वक्ता देता झाला । प्रत्युत्तर ॥ २६॥

Then why did the Veda speak in that way - are you calling it false? Hearing this question, the speaker begins to give his reply.

वेद बोलिला पूर्वपक्ष । मूर्ख तेथेंचि लावी लक्ष । साधु आणि व्युत्पन्न दक्ष । त्यांस हें न माने ॥ २७॥

वेदाने ते वचन केवळ पूर्वपक्ष (प्रारंभिक मांडणी) म्हणून सांगितले आहे; मूर्ख माणूस तेवढ्यावरच लक्ष केंद्रित करतो, पण साधू व सुज्ञ व्युत्पन्न लोकांना हे मान्य होत नाही.

वेद बोलिला पूर्वपक्ष । मूर्ख तेथेंचि लावी लक्ष । साधु आणि व्युत्पन्न दक्ष । त्यांस हें न माने ॥ २७॥

The Veda states this merely as a preliminary position; the foolish fix their attention on that alone, but the saints and the truly learned do not accept it as the final word.

तथापि हें जरी मानलें । तरी वेदसामर्थ्य बुडालें । वेदाचेनि उद्धरिलें । न वचे कोणा ॥ २८॥

तरीही हे जर खरे मानले, तर वेदाचे सामर्थ्यच बुडून जाते, कारण मग वेदाच्या साहाय्याने कुणाचाच उद्धार होऊ शकणार नाही.

तथापि हें जरी मानलें । तरी वेदसामर्थ्य बुडालें । वेदाचेनि उद्धरिलें । न वचे कोणा ॥ २८॥

Yet if this were taken as true, then the very power of the Veda would be lost, for then no one at all could be redeemed through the Veda's help.

वेदाअंगीं सामर्थ्य नसे । तरी या वेदासि कोण पुसे । म्हणोनि वेदीं सामर्थ्य असे । जन उद्धरावया ॥ २९॥

वेदात सामर्थ्यच नसेल, तर या वेदाला कोण विचारेल? म्हणून लोकांचा उद्धार करण्याचे सामर्थ्य वेदात नक्कीच आहे.

वेदाअंगीं सामर्थ्य नसे । तरी या वेदासि कोण पुसे । म्हणोनि वेदीं सामर्थ्य असे । जन उद्धरावया ॥ २९॥

If the Veda had no power at all, who would ever heed it? Hence the Veda indeed does have the power to redeem people.

वेदाक्षर घडे ज्यासी । तो बोलिजे पुण्यराशी । म्हणोनि वेदीं सामर्थ्यासी । काय उणें ॥ ३०॥

ज्याला वेदाक्षराचे श्रवण घडते, तो पुण्यराशीच म्हटला जातो; म्हणून वेदाच्या सामर्थ्यात काहीही उणे नाही.

वेदाक्षर घडे ज्यासी । तो बोलिजे पुण्यराशी । म्हणोनि वेदीं सामर्थ्यासी । काय उणें ॥ ३०॥

One who is graced with even a single syllable of the Veda is called a mass of merit; so what deficiency could there be in the power of the Veda?

वेद शास्त्र पुराण । भाग्यें झालिया श्रवण । तेणें होइजे पावन । हें बोलती साधु ॥ ३१॥

वेद, शास्त्र आणि पुराण यांचे भाग्याने श्रवण घडले, तर त्यानेच माणूस पावन होतो, असे साधू सांगतात.

वेद शास्त्र पुराण । भाग्यें झालिया श्रवण । तेणें होइजे पावन । हें बोलती साधु ॥ ३१॥

If, by good fortune, one comes to hear the Veda, the scriptures, and the Puranas, one becomes purified through that alone - so say the saints.

श्लोक अथवा श्लोकार्ध । नाहीं तरी श्लोकपाद । श्रवण होतां एक शब्द । नाना दोष जाती ॥ ३२॥

एखादा संपूर्ण श्लोक, किंवा त्याचे अर्धे, किंवा एका चरणाचे श्रवण झाले, तरी त्या एका शब्दानेही अनेक दोष नाहीसे होतात.

श्लोक अथवा श्लोकार्ध । नाहीं तरी श्लोकपाद । श्रवण होतां एक शब्द । नाना दोष जाती ॥ ३२॥

Even the hearing of a single verse, or half a verse, or even just one line of it, or even a single word, can wipe away many faults.

वेद शास्त्रीं पुराणीं । ऐशा वाक्यांच्या आयणी । अगाध महिमा व्यासवाणी । वदोनि गेली ॥ ३३॥

वेद, शास्त्र आणि पुराणांत अशा वाक्यांच्या अनेक ओळी आहेत; व्यासवाणीने त्यांचा अगाध महिमा वर्णन करून ठेवला आहे.

वेद शास्त्रीं पुराणीं । ऐशा वाक्यांच्या आयणी । अगाध महिमा व्यासवाणी । वदोनि गेली ॥ ३३॥

In the Vedas, the scriptures, and the Puranas, there are many such lines of sayings; the voice of Vyasa has already declared their unfathomable glory.

एकाक्षर होतां श्रवण । तात्काळचि होइजे पावन । ऐसें ग्रंथाचें महिमान । ठायीं ठायीं बोलिलें ॥ ३४॥

एका अक्षराचेही श्रवण झाले तरी माणूस त्वरित पावन होतो, असा ग्रंथांचा महिमा ठिकठिकाणी सांगितला आहे.

एकाक्षर होतां श्रवण । तात्काळचि होइजे पावन । ऐसें ग्रंथाचें महिमान । ठायीं ठायीं बोलिलें ॥ ३४॥

Even the hearing of a single syllable brings instant purification - such is the glory of these texts, declared again and again in many places.

दोहींवेगळा तिजा नुद्धरे । तरी महिमा कैंचा उरे । असो हें जाणिजे चतुरें । येरां गाथागोवी ॥ ३५॥

जर या दोघांशिवाय तिसरा कोणी उद्धरत नसेल, तर मग हा महिमा तरी कुठे उरतो? असो, हे शहाण्यांनी जाणावे, बाकीच्यांसाठी ही केवळ शब्दांची गुंतागुंत आहे.

दोहींवेगळा तिजा नुद्धरे । तरी महिमा कैंचा उरे । असो हें जाणिजे चतुरें । येरां गाथागोवी ॥ ३५॥

If no third person besides these two is ever redeemed, then what remains of this claimed glory at all? Enough - let the wise understand this; for others it is mere tangled words.

वेद शास्त्रें पुराणें । कैशीं होती अप्रमाणें । दोघावांचूनि तिसरा कोणें । उद्धरावा ॥ ३६॥

वेद, शास्त्रे आणि पुराणे अप्रमाण कशी ठरतील? या दोघांशिवाय तिसऱ्या कुणाचा उद्धार करायचा राहतोच.

वेद शास्त्रें पुराणें । कैशीं होती अप्रमाणें । दोघावांचूनि तिसरा कोणें । उद्धरावा ॥ ३६॥

How can the Veda, the scriptures, and the Puranas ever be declared invalid? Besides these two, there still remains a third person to be redeemed.

म्हणसी काष्ठ होऊनि पडिला । तोचि एक मुक्त झाला । शुक तोही अनुवादला । नाना निरूपणें ॥ ३७॥

तू म्हणशील की, काष्ठासारखा जड, निश्चेष्ट होऊन पडला, तोच एक मुक्त झाला; पण शुकानेही तर नाना निरूपणे केली, बोलला.

म्हणसी काष्ठ होऊनि पडिला । तोचि एक मुक्त झाला । शुक तोही अनुवादला । नाना निरूपणें ॥ ३७॥

You might say, only he who fell like a lifeless log became liberated; but Shuka too spoke, giving many discourses and expositions.

शुक मुक्त ऐसें वचन । वेद बोलिला हें प्रमाण । परी तो नव्हता अचेतन । ब्रह्माकार ॥ ३८॥

'शुक मुक्त झाला' असे वेदाचे वचन हे प्रमाणच आहे; पण तो ब्रह्माकार असतानाही काही जडासारखा अचेतन नव्हता.

शुक मुक्त ऐसें वचन । वेद बोलिला हें प्रमाण । परी तो नव्हता अचेतन । ब्रह्माकार ॥ ३८॥

The Vedic statement 'Shuka is liberated' is indeed authoritative; but even while identified with Brahman, he was not lifeless or inert.

अचेतन ब्रह्माकार । असता शुक योगीश्वर । तरी सारासार विचार । बोलणें न घडे ॥ ३९॥

शुक हा योगीश्वर जर अचेतन ब्रह्माकार असता, तर त्याला सारासार विचार सांगणेच घडले नसते.

अचेतन ब्रह्माकार । असता शुक योगीश्वर । तरी सारासार विचार । बोलणें न घडे ॥ ३९॥

If Shuka, that lord among yogis, had been an inert form identified with Brahman, he could never have expounded discernment between the real and the unreal.

जो ब्रह्माकार झाला । तो काष्ठ होऊन पडिला । शुक भागवत बोलिला । परीक्षितीपुढें ॥ ४०॥

जर तुझे म्हणणे खरे मानले तर जो ब्रह्माकार झाला तो लाकडासारखा निश्चेष्ट पडून राहायला हवा; पण शुकाने तर परीक्षिती राजापुढे भागवतच निरूपण केले.

जो ब्रह्माकार झाला । तो काष्ठ होऊन पडिला । शुक भागवत बोलिला । परीक्षितीपुढें ॥ ४०॥

If one who becomes identified with Brahman must fall lifeless like a log, then how did Shuka expound the entire Bhagavata before King Parikshit?

निरूपण हें सारासार । बोलिला पाहिजे विचार । धांडोळावें चराचर । दृष्टांताकारणें ॥ ४१॥

निरूपण करताना सारासार विचार बोलावाच लागतो; दृष्टांतासाठी सारे चराचर धुंडाळावे लागते.

निरूपण हें सारासार । बोलिला पाहिजे विचार । धांडोळावें चराचर । दृष्टांताकारणें ॥ ४१॥

In giving any exposition, one must speak with discernment between the real and the unreal; the whole of creation must be searched through for fitting illustrations.

क्षण एक ब्रह्मचि व्हावें । क्षण एक दृश्य धांडोळावें । नाना दृष्टांतीं संपादावें । वक्तृत्वासी ॥ ४२॥

क्षणभर ब्रह्मच व्हावे लागते आणि क्षणभर दृश्य जगातही धुंडाळावे लागते; नाना दृष्टांतांनी वक्तृत्व साधावे लागते.

क्षण एक ब्रह्मचि व्हावें । क्षण एक दृश्य धांडोळावें । नाना दृष्टांतीं संपादावें । वक्तृत्वासी ॥ ४२॥

For one moment one must become Brahman itself, and for another moment one must search through the visible world; through many illustrations, the art of exposition must be accomplished.

असो भागवतनिरूपण । शुक बोलिला आपण । तया अंगीं बद्धपण । लावूं नये कीं ॥ ४३॥

असो, भागवताचे निरूपण शुकाने स्वतः केले; त्याच्या अंगी बद्धपणा चिकटवणे योग्य नाही.

असो भागवतनिरूपण । शुक बोलिला आपण । तया अंगीं बद्धपण । लावूं नये कीं ॥ ४३॥

In any case, Shuka himself gave the exposition of the Bhagavata; it would not be right to attribute bondage to him.

म्हणोनि बोलतां चालतां । निचेष्टित पडिलें नसतां । मुक्ति लाभे सायुज्यता । सद्‌गुरुबोधें ॥ ४४॥

म्हणून बोलत-चालत असतानाही, निश्चेष्ट होऊन न पडता, सद्‌गुरूंच्या बोधाने सायुज्य मुक्ती प्राप्त होऊ शकते.

म्हणोनि बोलतां चालतां । निचेष्टित पडिलें नसतां । मुक्ति लाभे सायुज्यता । सद्‌गुरुबोधें ॥ ४४॥

Hence, even while speaking and moving about, without falling motionless, liberation in the form of union with the divine can be attained through the teaching of a true Guru.

येक मुक्त एक नित्यमुक्त । एक जाणावे जीवन्मुक्त । येक योगी विदेहमुक्त । समाधानी ॥ ४५॥

एक प्रकार मुक्त, एक नित्यमुक्त, एक जीवन्मुक्त म्हणून जाणावे, आणि एक योगी विदेहमुक्त असून समाधानी असतो.

येक मुक्त एक नित्यमुक्त । एक जाणावे जीवन्मुक्त । येक योगी विदेहमुक्त । समाधानी ॥ ४५॥

One kind is simply liberated, another is eternally liberated, another should be known as liberated while living, and yet another yogi is liberated at the dropping of the body, remaining forever content.

सचेतन ते जीवन्मुक्त । अचेतन ते विदेहमुक्त । दोहीवेगळे नित्यमुक्त । योगेश्वर जाणावे ॥ ४६॥

जिवंत असतानाच मुक्त तो जीवन्मुक्त, आणि देह पडल्यानंतर मुक्त तो विदेहमुक्त; या दोहोंहूनही वेगळे नित्यमुक्त योगेश्वर असतात, हे जाणावे.

सचेतन ते जीवन्मुक्त । अचेतन ते विदेहमुक्त । दोहीवेगळे नित्यमुक्त । योगेश्वर जाणावे ॥ ४६॥

One who is liberated while still living is jivanmukta, and one liberated after the body falls is videhamukta; distinct from both of these are the eternally liberated masters of yoga, know this.

स्वरूपबोधें स्तब्धता । ते जाणावी तटस्थता । तटस्थता आणि स्तब्धता । हा देहसंबंध ॥ ४७॥

स्वरूपाच्या बोधाने जी स्तब्धता येते तीच तटस्थता जाणावी; तटस्थता आणि स्तब्धता हा तर देहाशी संबंधित असा भाग आहे.

स्वरूपबोधें स्तब्धता । ते जाणावी तटस्थता । तटस्थता आणि स्तब्धता । हा देहसंबंध ॥ ४७॥

The stillness that comes from realization of one's true nature should be understood as detachment; both detachment and stillness, however, are matters that pertain merely to the body.

येथें अनुभवासीच कारण । येर सर्व निष्कारण । तृप्ति पावावी आपण । आपुल्या स्वानुभवें ॥ ४८॥

इथे खरे कारण फक्त अनुभवच आहे, बाकी सर्व निष्कारणच आहे; आपण आपल्याच स्वानुभवाने तृप्ती पावावी.

येथें अनुभवासीच कारण । येर सर्व निष्कारण । तृप्ति पावावी आपण । आपुल्या स्वानुभवें ॥ ४८॥

Here direct experience alone is the essential cause; all else is without real significance; one should attain fulfillment through one's own personal experience alone.

कंठमर्याद जेविला । त्यास म्हणती भुकेला । तेणें शब्दें जाजावला । हें तों घडेना ॥ ४९॥

जो पोटभर जेवला त्यालाही 'भुकेला' म्हणावे, आणि त्या शब्दानेच त्याला भूक जाणवावी, असे तर घडत नाही.

कंठमर्याद जेविला । त्यास म्हणती भुकेला । तेणें शब्दें जाजावला । हें तों घडेना ॥ ४९॥

If someone who has eaten his fill is still called 'hungry', it does not follow that he will actually feel hungry merely because of that word.

स्वरूपीं नाहीं देह । तेथें कायसा संदेह । बद्ध मुक्त ऐसा भाव । विदेहाचकडे ॥ ५०॥

स्वरूपात मुळात देहच नाही, तर तिथे संदेह तरी कशासाठी? बद्ध-मुक्त असा भाव देहाशी संबंधित असणाऱ्यालाच लागू होतो.

स्वरूपीं नाहीं देह । तेथें कायसा संदेह । बद्ध मुक्त ऐसा भाव । विदेहाचकडे ॥ ५०॥

In one's true nature there is no body at all, so what doubt can arise there? The very notion of bound or liberated pertains only to one who still identifies with the body.

देहबुद्धी धरून चिंतीं । मुक्त ब्रह्मादिक नव्हेती । तेथें शुकाची कोण गती । मुक्तपणाची ॥ ५१॥

देहबुद्धी धरून विचार केला, तर ब्रह्मदेवादिकही मुक्त ठरत नाहीत; मग शुकाच्या मुक्तपणाची काय गत होणार?

देहबुद्धी धरून चिंतीं । मुक्त ब्रह्मादिक नव्हेती । तेथें शुकाची कोण गती । मुक्तपणाची ॥ ५१॥

If one reasons while still clinging to body-consciousness, then not even Brahmadeva and the other gods would count as liberated; what then would become of Shuka's own liberation?

मुक्तपण हेंचि बद्ध । मुक्त बद्ध हें अबद्ध । स्वस्वरूप स्वतःसिद्ध । बद्ध ना मुक्त ॥ ५२॥

'मुक्तपण' मानणे हेच खरे तर बद्धपण आहे; 'मुक्त' आणि 'बद्ध' हे दोन्ही शब्दच मुळात चुकीचे आहेत; स्वस्वरूप हे स्वतःसिद्ध असून ते बद्धही नाही व मुक्तही नाही.

मुक्तपण हेंचि बद्ध । मुक्त बद्ध हें अबद्ध । स्वस्वरूप स्वतःसिद्ध । बद्ध ना मुक्त ॥ ५२॥

To hold onto the very notion of 'being liberated' is itself a form of bondage; the terms 'liberated' and 'bound' are both, in truth, mistaken; one's own true nature is self-evident, and is neither bound nor liberated.

मुक्तपणाची पोटीं शिळा । बांधतां जाइजे पाताळा । देहबुद्धीची अर्गळा । स्वरूपीं न संटे ॥ ५३॥

'मुक्तपणा'चीच शिळा पोटाशी बांधली, तर ती खोलवर पाताळात नेते; देहबुद्धीची ही अर्गळा स्वरूपाला कधीच लागू पडत नाही.

मुक्तपणाची पोटीं शिळा । बांधतां जाइजे पाताळा । देहबुद्धीची अर्गळा । स्वरूपीं न संटे ॥ ५३॥

If the very stone of 'being liberated' is tied to one's belly, it will drag one down into the netherworld; this bolt of body-consciousness simply does not fit upon one's true nature at all.

मीपणापासून सुटला । तोचि एक मुक्त जाहला । मुका अथवा बोलिला । तरी तो मुक्त ॥ ५४॥

जो मीपणापासून सुटला, तोच एक खरा मुक्त झाला; तो मुका राहिला किंवा बोलला, तरीही तो मुक्तच असतो.

मीपणापासून सुटला । तोचि एक मुक्त जाहला । मुका अथवा बोलिला । तरी तो मुक्त ॥ ५४॥

Only one who has freed himself from the sense of 'I' is truly liberated; whether he remains silent or speaks, he is liberated all the same.

जयास बांधावें तें वाव । तेथें कैंचा मुक्तभाव । पाहों जातां सकळ वाव । गुणवार्ता ॥ ५५॥

ज्याला बांधायचे तेच मुळात अस्तित्वात नाही, तर तेथे मुक्तभाव तरी कुठून? पाहू गेल्यास हे सगळे गुणांविषयीचे बोलणे व्यर्थच ठरते.

जयास बांधावें तें वाव । तेथें कैंचा मुक्तभाव । पाहों जातां सकळ वाव । गुणवार्ता ॥ ५५॥

That which is supposed to be bound does not even exist in the first place, so where can the notion of liberation come from? On close examination, all this talk of attributes proves entirely empty.

बद्धो मुक्त इति व्याख्या गुणतो न मे वस्तुतः । गुणस्य मायामूलत्वान्न मे मोक्षो न बंधनम् ॥ १॥

(संस्कृत श्लोक उद्धृत) 'बद्ध' आणि 'मुक्त' हे वर्णन गुणांच्या आधारे केले जाते, माझ्या खऱ्या स्वरूपाच्या दृष्टीने नव्हे; गुण हे मायेच्या मुळाशी असल्यामुळे मला ना बंधन आहे ना मोक्ष.

बद्धो मुक्त इति व्याख्या गुणतो न मे वस्तुतः । गुणस्य मायामूलत्वान्न मे मोक्षो न बंधनम् ॥ १॥

(Cited Sanskrit shloka) 'Bound' and 'liberated' are descriptions made only in terms of the gunas, not with respect to my true reality; since the gunas are rooted in maya, for me there is neither bondage nor liberation.

तत्त्वज्ञाता परमशुद्ध । तयासि नाहीं मुक्त बद्ध । मुक्त बद्ध हा विनोद । मायागुणें ॥ ५६॥

तत्त्वज्ञान झालेला परमशुद्ध पुरुष असतो, त्याला मुक्त-बद्ध असे काही नसते; मुक्त-बद्ध हा तर मायेच्या गुणांचाच विनोद आहे.

तत्त्वज्ञाता परमशुद्ध । तयासि नाहीं मुक्त बद्ध । मुक्त बद्ध हा विनोद । मायागुणें ॥ ५६॥

The one who has attained true knowledge of reality is utterly pure; for him there is neither liberation nor bondage; 'liberated' and 'bound' are merely a jest played by the attributes of maya.

जेथें नाम रूप हें सरे । तेथें मुक्तपण कैंचें उरे । मुक्त बद्ध हें विसरे । विसरपणेंशीं ॥ ५७॥

जिथे नाम आणि रूप संपतात, तिथे मुक्तपणा तरी कुठून उरणार? मुक्त-बद्ध हे दोन्ही तेथे विसरूनच जावे लागते.

जेथें नाम रूप हें सरे । तेथें मुक्तपण कैंचें उरे । मुक्त बद्ध हें विसरे । विसरपणेंशीं ॥ ५७॥

Where name and form themselves come to an end, how can any notion of liberation remain there? Both 'liberated' and 'bound' must simply be forgotten there, through that very forgetting.

बद्ध मुक्त झाला कोण । ऐसा श्रोता करी प्रश्न । बाधक जाणावें मीपण । धर्त्यास बाधी ॥ ५८॥

बद्ध किंवा मुक्त झाला तो कोण, असा प्रश्न श्रोता विचारतो; तेव्हा उत्तर मिळते - मीपणालाच बाधक जाणावे, ते धरणाऱ्यालाच बाधते.

बद्ध मुक्त झाला कोण । ऐसा श्रोता करी प्रश्न । बाधक जाणावें मीपण । धर्त्यास बाधी ॥ ५८॥

Who, then, is it that becomes bound or liberated - so the listener asks; the answer is that it is the sense of 'I' itself that should be recognized as the true obstruction, afflicting only the one who clings to it.

एवं हा अवघा श्रम । अहंतेचा जाण भ्रम । मायातीत जो विश्राम । सेविला नाहीं ॥ ५९॥

अशाप्रकारे हा सगळा त्रास अहंकाराचाच भ्रम आहे, हे जाणावे; मायेच्या पलीकडचा जो विश्राम आहे, तो अजून सेवन केला गेलेला नाही.

एवं हा अवघा श्रम । अहंतेचा जाण भ्रम । मायातीत जो विश्राम । सेविला नाहीं ॥ ५९॥

Thus, know that all this trouble is nothing but the delusion of egotism; that rest which lies beyond maya has simply not yet been embraced.

असो बद्धता आणि मुक्तता । आली कल्पनेच्या माथां । ते कल्पना तरी तत्त्वतां । साच आहे ॥ ६०॥

असो, बद्धता आणि मुक्तता या दोन्ही कल्पनेच्याच माथी आल्या आहेत; मग ती कल्पना तरी खरोखर सत्य आहे का?

असो बद्धता आणि मुक्तता । आली कल्पनेच्या माथां । ते कल्पना तरी तत्त्वतां । साच आहे ॥ ६०॥

In any case, both bondage and liberation have come to rest upon the head of mere imagination; but is that imagination itself, in truth, actually real?

म्हणोनि हें मृगजळ । माया नाथिलें आभाळ । स्वप्न मिथ्या तात्काळ । जागृतीस होय ॥ ६१॥

म्हणून हे सारे मृगजळासारखे आहे, माया म्हणजे अस्तित्वहीन आभाळच आहे; जागृती आल्यावर स्वप्न जसे तात्काळ मिथ्या ठरते, तसेच हे आहे.

म्हणोनि हें मृगजळ । माया नाथिलें आभाळ । स्वप्न मिथ्या तात्काळ । जागृतीस होय ॥ ६१॥

Hence all this is like a mirage, maya being but a cloud with no real existence; just as a dream is instantly revealed as false the moment one wakes.

स्वप्नीं बद्ध मुक्त झाला । तो जागृतीस नाहीं आला । कैंचा कोण काय झाला । कांहीं कळेना ॥ ६२॥

स्वप्नात जो बद्ध किंवा मुक्त झाला, तो जागृतीत मात्र कधी आलाच नाही; मग कोण कुठला आणि काय झाला, हे काहीच कळत नाही.

स्वप्नीं बद्ध मुक्त झाला । तो जागृतीस नाहीं आला । कैंचा कोण काय झाला । कांहीं कळेना ॥ ६२॥

Whoever became bound or liberated within a dream never actually arrived in the waking state at all; who was who, and what became of whom - none of this can be known at all.

म्हणोन मुक्त विश्वजन । जयांस झालें आत्मज्ञान । शुद्धज्ञानें मुक्तपण । समूळ वाव ॥ ६३॥

म्हणून ज्यांना आत्मज्ञान झाले, ते सर्व जन मुक्तच आहेत; शुद्ध ज्ञान प्राप्त झाल्यावर मुक्तपणा हा शब्दच मुळात व्यर्थ ठरतो.

म्हणोन मुक्त विश्वजन । जयांस झालें आत्मज्ञान । शुद्धज्ञानें मुक्तपण । समूळ वाव ॥ ६३॥

Hence all the people of this world who have attained self-knowledge are indeed liberated; once pure knowledge is attained, the very notion of 'liberation' itself becomes entirely empty.

बद्ध मुक्त हा संदेह । धरी कल्पनेचा देह । साधु सदा निःसंदेह । देहातीत वस्तु ॥ ६४॥

बद्ध-मुक्त हा संदेह कल्पनेच्याच देहाला चिकटलेला असतो; साधू मात्र सदैव निःसंदेह असतो, कारण तो देहातीत तत्त्वच असतो.

बद्ध मुक्त हा संदेह । धरी कल्पनेचा देह । साधु सदा निःसंदेह । देहातीत वस्तु ॥ ६४॥

The doubt of 'bound or liberated' clings only to the body made of imagination; the saint, however, is always free of doubt, for he is that very reality which is beyond the body.

आतां असो हें पुढती । पुढें रहावें कोणें रीतीं । तेंचि निरूपण श्रोतीं । सावध परिसावें ॥ ६५॥

आता हे बोलणे इथे पुरे; पुढे कोणत्या पद्धतीने राहावे, तेच निरूपण श्रोत्यांनी सावधपणे ऐकावे.

आतां असो हें पुढती । पुढें रहावें कोणें रीतीं । तेंचि निरूपण श्रोतीं । सावध परिसावें ॥ ६५॥

Let this discussion rest here for now; how one should live from here on - let the listeners attentively hear that very exposition next.