श्रोतां व्हावें सावधान । आतां सांगतों ब्रह्मज्ञान । जेणें होये समाधान । साधकांचें ॥ १॥

श्रोत्यांनी सावध व्हावे; आता मी ब्रह्मज्ञान सांगतो, ज्यामुळे साधकांना समाधान लाभेल.

श्रोतां व्हावें सावधान । आतां सांगतों ब्रह्मज्ञान । जेणें होये समाधान । साधकांचें ॥ १॥

Let the listeners be attentive; I now speak of the knowledge of Brahman, through which seekers will find true contentment.

रत्नें साधाया कारणें । मृत्तिका लागे एकवटणें । चौदा ब्रह्मांचीं लक्षणें । जाणिजे तैसीं ॥ २॥

रत्न सिद्ध करण्यासाठी ज्याप्रमाणे आधी माती (कच्ची वस्तू) एकत्र आणावी लागते, त्याचप्रमाणे चौदा ब्रह्मांची लक्षणे समजून घ्यावी लागतात.

रत्नें साधाया कारणें । मृत्तिका लागे एकवटणें । चौदा ब्रह्मांचीं लक्षणें । जाणिजे तैसीं ॥ २॥

Just as to refine a gem one must first gather together the crude ore, so too the characteristics of the fourteen kinds of Brahman must first be understood.

पदार्थेंविण संकेत । द्वैतावेगळा दृष्टांत । पूर्वपक्षेंविण सिद्धांत । बोलतांचि नये ॥ ३॥

पदार्थाशिवाय संकेत, द्वैताशिवाय दृष्टांत आणि पूर्वपक्षाशिवाय सिद्धांत मांडताच येत नाही.

पदार्थेंविण संकेत । द्वैतावेगळा दृष्टांत । पूर्वपक्षेंविण सिद्धांत । बोलतांचि नये ॥ ३॥

Without an object there can be no reference, without duality there can be no illustration, and without first stating the opposing view there can be no final conclusion.

आधीं मिथ्या उभारावें । मग तें ओळखोन सांडावें । पुढें सत्य तें स्वभावें । अंतरीं बाणे ॥ ४॥

आधी मिथ्येची (खोट्याची) मांडणी करावी, मग ती ओळखून सोडून द्यावी; त्यानंतर सत्य आपोआप अंतरात ठसते.

आधीं मिथ्या उभारावें । मग तें ओळखोन सांडावें । पुढें सत्य तें स्वभावें । अंतरीं बाणे ॥ ४॥

One must first set up what is false, then recognize and discard it; only then does the truth naturally take root within.

म्हणोन चौदा ब्रह्मांचा संकेत । बोलिला कळावया सिद्धांत । येथें श्रोतीं सावचित्त । क्षण एक असावें ॥ ५॥

म्हणून सिद्धांत कळावा यासाठी चौदा ब्रह्मांचा संकेत सांगितला जात आहे; येथे श्रोत्यांनी क्षणभर सावचित्त राहावे.

म्हणोन चौदा ब्रह्मांचा संकेत । बोलिला कळावया सिद्धांत । येथें श्रोतीं सावचित्त । क्षण एक असावें ॥ ५॥

Hence the outline of the fourteen kinds of Brahman is given so that the final conclusion may be understood; here, let the listeners remain fully attentive for a moment.

पहिलें तें शब्दब्रह्म । दुजें ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म । तिसरें खंब्रह्म । बोलिली श्रुती ॥ ६॥

पहिले शब्दब्रह्म, दुसरे 'ओम्' हे एकाक्षर ब्रह्म, आणि तिसरे खं (आकाश) ब्रह्म, असे श्रुतीने सांगितले आहे.

पहिलें तें शब्दब्रह्म । दुजें ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म । तिसरें खंब्रह्म । बोलिली श्रुती ॥ ६॥

The first is word-Brahman, the second is the single syllable 'Om' as Brahman, and the third is space (kham) as Brahman - so the scriptures declare.

चौथें जाण सर्वब्रह्म । पांचवें चैतन्यब्रह्म । सहावें सत्ताब्रह्म । साक्षिब्रह्म सातवें ॥ ७॥

चौथे सर्वब्रह्म, पाचवे चैतन्यब्रह्म, सहावे सत्ताब्रह्म आणि सातवे साक्षिब्रह्म, हे जाणावे.

चौथें जाण सर्वब्रह्म । पांचवें चैतन्यब्रह्म । सहावें सत्ताब्रह्म । साक्षिब्रह्म सातवें ॥ ७॥

Know the fourth as all-Brahman, the fifth as consciousness-Brahman, the sixth as being-Brahman, and the seventh as witness-Brahman.

आठवें सगुणब्रह्म । नववें निर्गुण ब्रह्म । दहावें वाच्यब्रह्म । जाणावें पैं ॥ ८॥

आठवे सगुणब्रह्म, नववे निर्गुणब्रह्म आणि दहावे वाच्यब्रह्म, हे जाणून घ्यावे.

आठवें सगुणब्रह्म । नववें निर्गुण ब्रह्म । दहावें वाच्यब्रह्म । जाणावें पैं ॥ ८॥

The eighth is Brahman with attributes, the ninth is Brahman without attributes, and the tenth is Brahman as it is spoken of in words - know these as well.

अनुभव तें अकरावें । आनंदब्रह्म तें बारावें । तदाकार तें तेरावें । चौदावें अनिर्वाच्य ॥ ९॥

अकरावे अनुभवब्रह्म, बारावे आनंदब्रह्म, तेरावे तदाकारब्रह्म आणि चौदावे अनिर्वाच्यब्रह्म.

अनुभव तें अकरावें । आनंदब्रह्म तें बारावें । तदाकार तें तेरावें । चौदावें अनिर्वाच्य ॥ ९॥

The eleventh is experience-Brahman, the twelfth is bliss-Brahman, the thirteenth is that-formed-Brahman, and the fourteenth is the inexpressible Brahman.

ऐशीं हीं चौदा ब्रह्में । यांचीं निरूपिलीं नामें । आतां स्वरूपांचीं वर्में । संकेतें दावूं ॥ १०॥

अशी ही चौदा ब्रह्मांची नावे सांगितली; आता त्यांच्या स्वरूपाचे रहस्य थोडक्यात सांगतो.

ऐशीं हीं चौदा ब्रह्में । यांचीं निरूपिलीं नामें । आतां स्वरूपांचीं वर्में । संकेतें दावूं ॥ १०॥

Thus the names of these fourteen kinds of Brahman have been given; now let the secret of their true nature be shown, in brief.

अनुभवेंविण भ्रम । या नां शब्दब्रह्म । आतां ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म । तें एकाक्षर ॥ ११॥

प्रत्यक्ष अनुभवाशिवाय केवळ भ्रम, त्यालाच शब्दब्रह्म म्हणतात. आता ओंकार हे एकाक्षर ब्रह्म म्हणजे तेच एकाक्षर होय.

अनुभवेंविण भ्रम । या नां शब्दब्रह्म । आतां ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म । तें एकाक्षर ॥ ११॥

A mere delusion without any direct experience - that is called word-Brahman. Now, the single syllable 'Om' as Brahman is simply that one syllable itself.

खं शब्दें आकाशब्रह्म । महदाकाश व्यापक ब्रह्म । आतां बोलिजेल सूक्ष्म ब्रह्म । सर्वब्रह्म ॥ १२॥

'खं' या शब्दाने व्यापक महदाकाशाला ब्रह्म म्हटले आहे. आता सूक्ष्म असे सर्वब्रह्म सांगितले जाईल.

खं शब्दें आकाशब्रह्म । महदाकाश व्यापक ब्रह्म । आतां बोलिजेल सूक्ष्म ब्रह्म । सर्वब्रह्म ॥ १२॥

By the word 'kham', the all-pervading great space is called Brahman. Now the subtle all-Brahman will be described.

पंचभूतांचें कुवाडें । जें जें तत्त्व दृष्टीस पडे । तें तें ब्रह्मचि रोकडें । बोलिजेत आहे ॥ १३॥

पंचभूतांचा जो पसारा आहे, त्यातील जे जे तत्त्व डोळ्यांना दिसते, त्या प्रत्येकाला प्रत्यक्ष ब्रह्म असे म्हटले जाते.

पंचभूतांचें कुवाडें । जें जें तत्त्व दृष्टीस पडे । तें तें ब्रह्मचि रोकडें । बोलिजेत आहे ॥ १३॥

Within the whole array of the five elements, whatever principle appears before the eye is directly termed Brahman itself.

या नांव सर्वब्रह्म । श्रुतिआश्रयाचें वर्म । आतां चैतन्यब्रह्म । बोलिजेल ॥ १४॥

यालाच सर्वब्रह्म म्हणतात, हे श्रुतीच्या आधारावरचे रहस्य आहे. आता चैतन्यब्रह्म सांगितले जाईल.

या नांव सर्वब्रह्म । श्रुतिआश्रयाचें वर्म । आतां चैतन्यब्रह्म । बोलिजेल ॥ १४॥

This is what is called all-Brahman, a secret resting on the authority of the scriptures. Now consciousness-Brahman will be described.

पंचभूतादि मायेतें । चैतन्यचि चेतवितें । म्हणोनियां चैतन्यातें । चैतन्यब्रह्म बोलिजे ॥ १५॥

पंचभूतांसह सर्व मायेला चैतन्यच चेतना देते; म्हणून त्या चैतन्यालाच चैतन्यब्रह्म म्हणतात.

पंचभूतादि मायेतें । चैतन्यचि चेतवितें । म्हणोनियां चैतन्यातें । चैतन्यब्रह्म बोलिजे ॥ १५॥

It is consciousness alone that animates all of maya, including the five elements; hence that very consciousness is called consciousness-Brahman.

चैतन्यास ज्याची सत्ता । तें सत्ताब्रह्म तत्त्वतां । तये सत्तेस जाणता । या नांव साक्षिब्रह्म ॥ १६॥

चैतन्यालाही ज्याच्या सत्तेचा आधार आहे, ते खरोखर सत्ताब्रह्म होय; आणि त्या सत्तेला जाणणारा तो साक्षिब्रह्म होय.

चैतन्यास ज्याची सत्ता । तें सत्ताब्रह्म तत्त्वतां । तये सत्तेस जाणता । या नांव साक्षिब्रह्म ॥ १६॥

That by whose very being consciousness itself exists - that in truth is being-Brahman; and that which knows that being is called witness-Brahman.

साक्षित्व जयापासूनी । तेंहीं आकळिलें गुणीं । सगुणब्रह्म हे वाणी । तयासि वदे ॥ १७॥

ज्यापासून साक्षित्व येते, तेच गुणांनी वेढले गेले की त्याला सगुणब्रह्म असे संबोधले जाते.

साक्षित्व जयापासूनी । तेंहीं आकळिलें गुणीं । सगुणब्रह्म हे वाणी । तयासि वदे ॥ १७॥

That from which witnessing itself arises, when it comes to be enveloped in attributes, is spoken of by this term: attribute-Brahman.

जेथें नाहीं गुणवार्ता । तें निर्गुणब्रह्म तत्त्वतां । वाच्यब्रह्म तेंही आतां । बोलिजेल ॥ १८॥

जेथे गुणांची वार्ताच नाही, ते खरोखर निर्गुणब्रह्म होय. आता वाच्यब्रह्मही सांगितले जाईल.

जेथें नाहीं गुणवार्ता । तें निर्गुणब्रह्म तत्त्वतां । वाच्यब्रह्म तेंही आतां । बोलिजेल ॥ १८॥

Where there is no trace of any attribute at all, that in truth is Brahman without attributes. Now the Brahman spoken of in words will also be described.

जे वाचें बोलतां आलें | तें वाच्यब्रह्म बोलिलें ॥ अनुभवासि कथिलें | नवचे सर्वथा ॥ १९ ॥

वाणीने जे बोलता येते, त्याला वाच्यब्रह्म म्हटले जाते; पण त्याने प्रत्यक्ष अनुभव मुळीच सांगता येत नाही.

जे वाचें बोलतां आलें | तें वाच्यब्रह्म बोलिलें ॥ अनुभवासि कथिलें | नवचे सर्वथा ॥ १९ ॥

Whatever can be uttered by speech is called Brahman-as-spoken; but by it, direct experience can never truly be conveyed at all.

या नांव अनुभवब्रह्म । आनंदवृत्तीचा धर्म । परंतु याचेंही वर्म । बोलवेना ॥ २०॥

याच अनुभवाला अनुभवब्रह्म म्हणतात, हा आनंदवृत्तीचा गुणधर्म आहे; पण याचेही खरे रहस्य शब्दांत सांगता येत नाही.

या नांव अनुभवब्रह्म । आनंदवृत्तीचा धर्म । परंतु याचेंही वर्म । बोलवेना ॥ २०॥

This experience itself is called experience-Brahman, a quality of the blissful state of mind; yet even its true secret cannot be put into words.

ऐसें हें ब्रह्म आनंद । तदाकार तें अभेद । अनिर्वाच्य संवाद । तुटोनि गेला ॥ २१॥

असे हे आनंदब्रह्म आहे; तदाकार अवस्था म्हणजे अभेद अवस्था; आणि अनिर्वाच्य अवस्थेत तर सर्व संवादच तुटून जातो.

ऐसें हें ब्रह्म आनंद । तदाकार तें अभेद । अनिर्वाच्य संवाद । तुटोनि गेला ॥ २१॥

Such is this Brahman of bliss; the state of identity with it is a state without distinction; and in the inexpressible state, even dialogue itself comes to an end.

ऐशीं हीं चौदा ब्रह्में । निरूपिलीं अनुक्रमें । साधकें पाहतां भ्रमें । बाधिजेना ॥ २२॥

अशी ही चौदा ब्रह्मे अनुक्रमाने सांगितली; साधकाने ती नीट पाहिली तर त्याला भ्रम बाधत नाही.

ऐशीं हीं चौदा ब्रह्में । निरूपिलीं अनुक्रमें । साधकें पाहतां भ्रमें । बाधिजेना ॥ २२॥

Thus these fourteen kinds of Brahman have been explained in order; if a seeker examines them carefully, delusion will not afflict him.

ब्रह्म जाणावें शाश्वत । माया तेचि अशाश्वत । चौदा ब्रह्मांचा सिद्धांत । होईल आतां ॥ २३॥

ब्रह्म शाश्वत आहे हे जाणावे, आणि माया ही अशाश्वत आहे; आता चौदा ब्रह्मांचा सिद्धांत (निष्कर्ष) सांगितला जाईल.

ब्रह्म जाणावें शाश्वत । माया तेचि अशाश्वत । चौदा ब्रह्मांचा सिद्धांत । होईल आतां ॥ २३॥

Know Brahman to be eternal, and maya to be that which is not eternal; now the final conclusion regarding the fourteen kinds of Brahman will be reached.

शब्दब्रह्म तें शाब्दिक । अनुभवेंविण मायिक । शाश्वताचा विवेक । तेथें नाहीं ॥ २४॥

शब्दब्रह्म हे केवळ शाब्दिक आहे, अनुभवाशिवाय ते मायिकच आहे; त्यात शाश्वताचा विवेक सापडत नाही.

शब्दब्रह्म तें शाब्दिक । अनुभवेंविण मायिक । शाश्वताचा विवेक । तेथें नाहीं ॥ २४॥

Word-Brahman is merely verbal; without direct experience it is nothing but illusory; no discernment of the eternal is to be found in it.

जेथें क्षर ना अक्षर । तेथें कैंचें ओमित्येकाक्षर । शाश्वताचा विचार । तेथें न दिसे ॥ २५॥

जेथे क्षर (नाशवंत) किंवा अक्षर (अविनाशी) असे काही नाही, तेथे ओंकार हे एकाक्षर तरी कुठून असणार? तिथेही शाश्वताचा विचार दिसत नाही.

जेथें क्षर ना अक्षर । तेथें कैंचें ओमित्येकाक्षर । शाश्वताचा विचार । तेथें न दिसे ॥ २५॥

Where there is neither the perishable nor the imperishable, how then can the single syllable 'Om' exist there? No trace of the eternal is found there either.

खंब्रह्म ऐसें वचन । तरी शून्यातें नाशी ज्ञान । शाश्वताचें अधिष्ठान । तेथें न दिसे ॥ २६॥

'खंब्रह्म' असे जरी म्हटले, तरी ज्ञान झाल्यावर ती शून्यताच नाहीशी होते; तेथे शाश्वताचा आधारही दिसत नाही.

खंब्रह्म ऐसें वचन । तरी शून्यातें नाशी ज्ञान । शाश्वताचें अधिष्ठान । तेथें न दिसे ॥ २६॥

Though it is said 'space is Brahman', once true knowledge dawns, even that voidness itself is dissolved; no foundation of the eternal is to be seen there either.

सर्वत्रांस होतो अंत । हें तों प्रगटचि दिसत । प्रळय बोलिला निश्चित । वेदांतशास्त्रीं ॥ २७॥

सर्व गोष्टींचा अंत होतो हे तर उघडच दिसते; वेदांतशास्त्रांनी प्रलय निश्चितपणे सांगितला आहे.

सर्वत्रांस होतो अंत । हें तों प्रगटचि दिसत । प्रळय बोलिला निश्चित । वेदांतशास्त्रीं ॥ २७॥

That everything comes to an end is plainly evident; the dissolution of the universe is clearly declared in the scriptures of Vedanta.

ब्रह्मप्रळय मांडेल जेथें । भूतान्वय कैंचा तेथें । म्हणोनियां सर्वब्रह्मातें । नाश आहे ॥ २८॥

जिथे ब्रह्मांडाचाच प्रलय होणार आहे, तिथे पंचभूतांचा संबंध तरी कुठून राहणार? म्हणून सर्वब्रह्मालाही नाश आहे.

ब्रह्मप्रळय मांडेल जेथें । भूतान्वय कैंचा तेथें । म्हणोनियां सर्वब्रह्मातें । नाश आहे ॥ २८॥

Where the very dissolution of the cosmos is to occur, how then can the connection of the elements remain? Hence even all-Brahman is subject to destruction.

अचळासी आणी चळण । निर्गुणास लावितां गुण । आकारास विचक्षण । मानीतना ॥ २९॥

अचलाला चलन आणणे, निर्गुणाला गुण जोडणे - हे विचारी माणसाला मान्य होत नाही.

अचळासी आणी चळण । निर्गुणास लावितां गुण । आकारास विचक्षण । मानीतना ॥ २९॥

To attribute motion to the unmoving, or to fasten attributes onto that which is without attributes - the discerning person cannot accept this.

जें निर्माण पंचभूत । तें प्रत्यक्ष नाशवंत । सर्वब्रह्म हे मात । घडे केंवीं ॥ ३०॥

जे पंचभूतांपासून निर्माण झाले आहे, ते प्रत्यक्षच नाशवंत आहे; मग 'सर्वच ब्रह्म आहे' हे म्हणणे कसे घडेल?

जें निर्माण पंचभूत । तें प्रत्यक्ष नाशवंत । सर्वब्रह्म हे मात । घडे केंवीं ॥ ३०॥

Whatever is produced from the five elements is manifestly perishable; how then can the claim that 'everything is Brahman' hold true?

असो आतां हें बहुत । सर्वब्रह्म नाशवंत । वेगळेपणास अंत । पाहणें कैंचें ॥ ३१॥

असो, हे बोलणे आता पुरे; सर्वब्रह्म नाशवंत आहे हे सिद्ध झाले; मग त्याच्या वेगळेपणाचा शेवट शोधण्याचे काय प्रयोजन?

असो आतां हें बहुत । सर्वब्रह्म नाशवंत । वेगळेपणास अंत । पाहणें कैंचें ॥ ३१॥

Enough said on this; all-Brahman has thus been shown to be perishable; what then is the point of seeking an end to its separateness?

आतां जयास चेतवावें । तेंचि मायिक स्वभावें । तेथें चैतन्याच्या नांवें । नाश आला ॥ ३२॥

आता ज्याला चेतना द्यावी लागते तेच मुळात मायिक स्वरूपाचे आहे; त्यामुळे तिथेही चैतन्य या नावाला नाश आलाच.

आतां जयास चेतवावें । तेंचि मायिक स्वभावें । तेथें चैतन्याच्या नांवें । नाश आला ॥ ३२॥

Now, whatever needs to be animated is itself, by nature, illusory; hence even there, the very name 'consciousness' meets with destruction.

परिवारेंविण सत्ता । ते सत्ता नव्हे तत्त्वतां । पदार्थेंविण साक्षता । तेही मिथ्या ॥ ३३॥

ज्यावर सत्ता चालवायची तो परिवारच नसेल तर ती सत्ता खरी सत्ता उरत नाही; आणि पदार्थ नसेल तर साक्षित्वही मिथ्याच ठरते.

परिवारेंविण सत्ता । ते सत्ता नव्हे तत्त्वतां । पदार्थेंविण साक्षता । तेही मिथ्या ॥ ३३॥

Authority without any subjects to rule over is, in truth, no authority at all; and witnessing without any object to witness is likewise unreal.

सगुणास नाश आहे । प्रत्यक्षास प्रमाण काये । सगुणब्रह्म निश्चयें । नाशवंत ॥ ३४॥

सगुणालाही नाश आहे, हे प्रत्यक्षच दिसते, त्याला वेगळा पुरावा कशाला? म्हणून सगुणब्रह्मही निश्चितपणे नाशवंत आहे.

सगुणास नाश आहे । प्रत्यक्षास प्रमाण काये । सगुणब्रह्म निश्चयें । नाशवंत ॥ ३४॥

That which has attributes is subject to destruction - this is plainly visible, what further proof is needed? Hence attribute-Brahman is, without doubt, perishable.

निर्गुण ऐसें जें नांव । त्या नांवास कैंचा ठाव । गुणेंवीण गौरव । येईल कैंचें ॥ ३५॥

'निर्गुण' असे जे नाव आहे, त्या नावालाही अस्तित्वाचा आधार कुठून मिळणार? गुणाशिवाय त्याला महत्त्व तरी कसे प्राप्त होईल?

निर्गुण ऐसें जें नांव । त्या नांवास कैंचा ठाव । गुणेंवीण गौरव । येईल कैंचें ॥ ३५॥

Even the very name 'without attributes' - where does that name find its own basis? Without any attribute at all, how can it acquire any distinction?

माया जैसें मृगजळ । ऐसें बोलती सकळ । कां तें कल्पनेचें आभाळ । नाथिलेंचि ॥ ३६॥

माया ही मृगजळासारखी आहे, असे सर्वजण म्हणतात; किंवा ती कल्पनेचे ढग आहे, जे मुळातच अस्तित्वात नाही.

माया जैसें मृगजळ । ऐसें बोलती सकळ । कां तें कल्पनेचें आभाळ । नाथिलेंचि ॥ ३६॥

Maya is like a mirage - so everyone says; or she is but a cloud of mere imagination, having no real existence at all.

ग्रामो नास्ति कुतः सीमा । जन्मेंविण जीवात्मा । अद्वैतासी उपमा । द्वैताची असे ॥ ३७॥

जिथे गावच नाही तिथे त्याची सीमा तरी कशी असेल? आणि जन्मच नसलेल्या जीवात्म्याला उपमा तरी द्वैताचीच दिली जाते.

ग्रामो नास्ति कुतः सीमा । जन्मेंविण जीवात्मा । अद्वैतासी उपमा । द्वैताची असे ॥ ३७॥

Where there is no village at all, how can there be its boundary? And the birthless self, too, can only be described through an illustration drawn from duality.

मायेविरहित सत्ता । पदार्थाविण जाणता । अविद्येविण चैतन्यता । कोणास आली ॥ ३८॥

मायेशिवाय सत्ता, पदार्थाशिवाय जाणतेपणा, अविद्येशिवाय चैतन्यता - हे कोणाला बरे प्राप्त झाले आहे?

मायेविरहित सत्ता । पदार्थाविण जाणता । अविद्येविण चैतन्यता । कोणास आली ॥ ३८॥

Being without maya, knowing without any object, consciousness without ignorance - who, indeed, has ever attained such a thing?

सत्ता चैतन्यता साक्षी । सर्वही गुणांचिये पाशीं । ठायींचें निर्गुण त्यासीं । गुण कैंचें ॥ ३९॥

सत्ता, चैतन्यता व साक्षित्व हे सर्व गुणांच्या पाशातच अडकलेले असतात; मुळातच निर्गुण असणाऱ्याला गुण कुठून लागणार?

सत्ता चैतन्यता साक्षी । सर्वही गुणांचिये पाशीं । ठायींचें निर्गुण त्यासीं । गुण कैंचें ॥ ३९॥

Being, consciousness, and witnessing are all themselves caught in the snare of attributes; how then can that which is essentially without attributes ever acquire any attribute?

ऐसें जें गुणरहित । तेथें नामाचा संकेत । तोचि जाणावा अशाश्वत । निश्चयेंसीं ॥ ४०॥

असे जे गुणरहित तत्त्व आहे, त्याला दिलेला नावाचा संकेतही अशाश्वतच आहे, हे निश्चितपणे जाणावे.

ऐसें जें गुणरहित । तेथें नामाचा संकेत । तोचि जाणावा अशाश्वत । निश्चयेंसीं ॥ ४०॥

That which is thus utterly without attributes - even the mere naming applied to it should be known, with certainty, to be itself not eternal.

निर्गुण ब्रह्मासी संकेतें । नामें ठेविलीं बहुतें । तें वाच्यब्रह्म त्यातें । नाश आहे ॥ ४१॥

निर्गुण ब्रह्माला संकेताने अनेक नावे दिली गेली; ते वाच्यब्रह्मही नाशवंतच आहे.

निर्गुण ब्रह्मासी संकेतें । नामें ठेविलीं बहुतें । तें वाच्यब्रह्म त्यातें । नाश आहे ॥ ४१॥

Many names have been given, by convention, to the attributeless Brahman; that Brahman as spoken of in words is likewise subject to destruction.

आनंदाचा अनुभव । हाही वृत्तीचाच भाव । तदाकारीं ठाव । वृत्तीस नाहीं ॥ ४२॥

आनंदाचा अनुभवही वृत्तीचाच एक भाव आहे; तदाकार अवस्थेत मात्र वृत्तीला स्थानच उरत नाही.

आनंदाचा अनुभव । हाही वृत्तीचाच भाव । तदाकारीं ठाव । वृत्तीस नाहीं ॥ ४२॥

Even the experience of bliss is itself but a state of the mind's activity; in the state of identity with that reality, the mind's activity has no place left at all.

अनिर्वाच्य याकारणें । संकेतवृत्तीच्या गुणें । तया संकेतास उणें । निवृत्तीनें आणिलें ॥ ४३॥

म्हणूनच ते अनिर्वाच्य आहे, कारण ते संकेतरूप वृत्तीचेच स्वरूप आहे; आणि निवृत्तीने त्या संकेतालाही उणे ठरवले.

अनिर्वाच्य याकारणें । संकेतवृत्तीच्या गुणें । तया संकेतास उणें । निवृत्तीनें आणिलें ॥ ४३॥

Hence it is called inexpressible, for even that too is merely a matter of the conventional workings of the mind; and it is the state of complete cessation that renders even that convention deficient.

अनिर्वाच्य ते निवृत्ती । तेचि उन्मनीची स्थिती । निरुपाधि विश्रांती । योगियांची ॥ ४४॥

ती अनिर्वाच्य अवस्थाच निवृत्ती आहे, तीच उन्मनी अवस्था आहे; ती योग्यांची उपाधिरहित विश्रांती होय.

अनिर्वाच्य ते निवृत्ती । तेचि उन्मनीची स्थिती । निरुपाधि विश्रांती । योगियांची ॥ ४४॥

That inexpressible state is itself the state of cessation; that is itself the state beyond the mind; it is the unconditioned repose of the yogis.

वस्तु जे कां निरुपाधी । तेचि सहज समाधी । जेणें तुटे आधिव्याधी । भवदुःखाची ॥ ४५॥

जी वस्तू उपाधिरहित आहे, तीच सहज समाधी होय; तिच्यामुळेच भवदुःखाच्या सर्व आधिव्याधी तुटून जातात.

वस्तु जे कां निरुपाधी । तेचि सहज समाधी । जेणें तुटे आधिव्याधी । भवदुःखाची ॥ ४५॥

That reality which is free of all conditioning is itself the natural state of samadhi; through it, all the mental and bodily afflictions born of worldly suffering are cut away.

जो उपाधीचा अंत । तोचि जाणावा सिद्धांत । सिद्धांत आणि वेदांत । धादांत आत्मा ॥ ४६॥

उपाधीचा जो अंत होतो, तोच खरा सिद्धांत म्हणून जाणावा; सिद्धांत, वेदांत आणि निखळ शुद्ध आत्मा हे एकच आहे.

जो उपाधीचा अंत । तोचि जाणावा सिद्धांत । सिद्धांत आणि वेदांत । धादांत आत्मा ॥ ४६॥

That which marks the end of all conditioning should be known as the true conclusion; the final conclusion, the wisdom of Vedanta, and the pure, unadulterated self are all one and the same.

असो ऐसें जें शाश्वत ब्रह्म । जेथें नाहीं मायाभ्रम । अनुभवी जाणे वर्म । स्वानुभवें ॥ ४७॥

असो, असे हे शाश्वत ब्रह्म आहे, जिथे मायेचा भ्रम मुळीच नाही; त्याचे रहस्य फक्त स्वानुभवी माणूसच स्वानुभवाने जाणतो.

असो ऐसें जें शाश्वत ब्रह्म । जेथें नाहीं मायाभ्रम । अनुभवी जाणे वर्म । स्वानुभवें ॥ ४७॥

Such then is that eternal Brahman, where there is no delusion of maya at all; its secret is known only to one who has had the direct experience, through that very experience.

आपुलेनि अनुभवें । कल्पनेसि मोडावें । मग सुकाळीं पडावें । अनुभवाचे ॥ ४८॥

आपल्या स्वतःच्या अनुभवाने कल्पनेला मोडून टाकावे; मगच अनुभवाच्या समृद्धीत जगता येते.

आपुलेनि अनुभवें । कल्पनेसि मोडावें । मग सुकाळीं पडावें । अनुभवाचे ॥ ४८॥

One must break down all imagining through one's own direct experience; only then does one come to dwell in the abundance of true experience.

निर्विकल्पासि कल्पावें । कल्पना मोडे स्वभावें । मग नसोनि असावें । कल्पकोटी ॥ ४९॥

निर्विकल्प तत्त्वाचीच कल्पना करावी, म्हणजे कल्पनाच स्वाभाविकपणे मोडून पडते; मग जणू नसूनही असावे, कोट्यवधी कल्पांपर्यंत.

निर्विकल्पासि कल्पावें । कल्पना मोडे स्वभावें । मग नसोनि असावें । कल्पकोटी ॥ ४९॥

One should direct one's imagining toward that which is beyond all concepts; then imagining itself naturally breaks down, and one comes to exist, as it were without existing, through countless ages.

कल्पनेचें एक बरें । मोहरितांच मोहरे । स्वरूपीं घालितां भरे । निर्विकल्पीं ॥ ५०॥

कल्पनेचे एक बरे आहे - ती जिकडे वळवावी तिकडे लगेच वळते; स्वरूपाकडे तिला वळवली की ती निर्विकल्पातच भरून जाते.

कल्पनेचें एक बरें । मोहरितांच मोहरे । स्वरूपीं घालितां भरे । निर्विकल्पीं ॥ ५०॥

There is one good thing about imagination - wherever it is turned, it turns readily; when directed toward one's true nature, it becomes wholly absorbed into that which is beyond all concepts.

निर्विकल्पास कल्पितां । कल्पनेचि नुरे वार्ता । निःसंगास भेटों जातां । निःसंग होइजे ॥ ५१॥

निर्विकल्प तत्त्वाची कल्पना करता करता कल्पनेचीच वार्ता उरत नाही; निःसंग तत्त्वाला भेटायला जाताना आपणही निःसंग होऊन जातो.

निर्विकल्पास कल्पितां । कल्पनेचि नुरे वार्ता । निःसंगास भेटों जातां । निःसंग होइजे ॥ ५१॥

In imagining that which is beyond all concepts, even the very trace of imagination ceases to remain; going forth to meet that which is unattached, one becomes unattached oneself.

पदार्था ऐसें ब्रह्म नव्हे । मा तें हातीं धरूनि द्यावें । असो हें अनुभवावें । सद्‌गुरुमुखें ॥ ५२॥

ब्रह्म हे एखाद्या पदार्थासारखे नाही की ते हातात धरून दुसऱ्याला द्यावे; असो, हे फक्त सद्‌गुरूंच्या मुखाने अनुभवावे.

पदार्था ऐसें ब्रह्म नव्हे । मा तें हातीं धरूनि द्यावें । असो हें अनुभवावें । सद्‌गुरुमुखें ॥ ५२॥

Brahman is not like some object that one can take in hand and hand over to another; enough said - this must be experienced only through the words of a true Guru.

पुढें कथेच्या अन्वयें । केलाचि करूं निश्चये । जेणें अनुभवास ये । केवळ ब्रह्म ॥ ५३॥

पुढे कथेच्या ओघात हाच निश्चय पुन्हा दृढ करू, ज्यायोगे केवळ ब्रह्माचा अनुभव प्राप्त होईल.

पुढें कथेच्या अन्वयें । केलाचि करूं निश्चये । जेणें अनुभवास ये । केवळ ब्रह्म ॥ ५३॥

Further on, in the course of the narrative, this same conviction will be firmly established again, so that the experience of pure Brahman alone may be attained.