कृतयुग सत्रा लक्ष अठ्ठावीस सहस्र । त्रेतायुग बारा लक्ष शाण्णव सहस्र । द्वापरयुग आठ लक्ष चौसष्ट सहस्र । आतां कलियुग ऐका ॥ १॥

कृतयुग सतरा लाख अठ्ठावीस हजार वर्षांचे, त्रेतायुग बारा लाख शहाण्णव हजार वर्षांचे, द्वापरयुग आठ लाख चौसष्ट हजार वर्षांचे असते; आता कलियुगाचा काळ ऐका.

कृतयुग सत्रा लक्ष अठ्ठावीस सहस्र । त्रेतायुग बारा लक्ष शाण्णव सहस्र । द्वापरयुग आठ लक्ष चौसष्ट सहस्र । आतां कलियुग ऐका ॥ १॥

The Krita Yuga lasts 1,728,000 years, the Treta Yuga 1,296,000 years, and the Dvapara Yuga 864,000 years — now hear the duration of the Kali Yuga.

कलियुग चार लक्ष बत्तीस सहस्र । चतुर्युगें त्रेचाळीस लक्ष वीस सहस्र । ऐशीं चतुर्युगें सहस्र । तो ब्रह्मयाचा एक दिवस ॥ २॥

कलियुग चार लाख बत्तीस हजार वर्षांचे असते; या चार युगांची मिळून एक चतुर्युगी होते जी त्रेचाळीस लाख वीस हजार वर्षांची असते; अशा हजार चतुर्युगी मिळून ब्रह्मदेवाचा एक दिवस होतो.

कलियुग चार लक्ष बत्तीस सहस्र । चतुर्युगें त्रेचाळीस लक्ष वीस सहस्र । ऐशीं चतुर्युगें सहस्र । तो ब्रह्मयाचा एक दिवस ॥ २॥

The Kali Yuga lasts 432,000 years; the four ages together form one "great age" of 4,320,000 years; and a thousand such great ages make up a single day of Brahmadeva.

ऐसे ब्रह्मे सहस्र देखा । तेव्हां विष्णूची एक घटिका । विष्णू सहस्र होतां ऐका । पळ एक ईश्वराचें ॥ ३॥

असे हजार ब्रह्मदेवांचे दिवस मिळून विष्णूची एक घटिका होते; आणि विष्णूचे हजार दिवस मिळून शंकराचे एक पळ होते, हे ऐका.

ऐसे ब्रह्मे सहस्र देखा । तेव्हां विष्णूची एक घटिका । विष्णू सहस्र होतां ऐका । पळ एक ईश्वराचें ॥ ३॥

A thousand such days of Brahma make up one measure (ghatika) of Vishnu's time; and a thousand of Vishnu's measures make up one moment (pala) of Shiva's time — so hear it.

ईश्वर जाय सहस्र वेळ । तैं शक्तीचें अर्ध पळ । ऐशी संख्या बोलिली सकळ । शास्त्रांतरीं ॥ ४॥

शंकराचे हजार पळ गेले की शक्तीचे अर्धे पळ होते; अशी ही सर्व संख्या शास्त्रांमध्ये सांगितलेली आहे.

ईश्वर जाय सहस्र वेळ । तैं शक्तीचें अर्ध पळ । ऐशी संख्या बोलिली सकळ । शास्त्रांतरीं ॥ ४॥

When a thousand of Shiva's moments pass, that equals half a moment of the Divine Mother's time; such is the reckoning given in the scriptures.

चतुर्युगसहस्राणि दिनमेकंपितामहम् । पितामहसहस्राणि विष्णोर्घटिकमेव च ॥ विष्णोरेकः सहस्राणि पलमेकं महेश्वरम् । महेश्वरसहस्राणि शक्तेरर्धं पलं भवेत् ॥ ऐशा अनन्त शक्ती होती । अनंत रचना होती जाती । तरी अखंड खंडेना स्थिति । परब्रह्माची ॥ ५॥

याप्रमाणे संस्कृत श्लोकांत हा काळाचा क्रम सांगितला आहे; अशा अनंत शक्ती होऊन गेल्या, अनंत सृष्टिरचना निर्माण होऊन नाश पावल्या, तरीही परब्रह्माची अखंड स्थिती कधी खंडित होत नाही.

चतुर्युगसहस्राणि दिनमेकंपितामहम् । पितामहसहस्राणि विष्णोर्घटिकमेव च ॥ विष्णोरेकः सहस्राणि पलमेकं महेश्वरम् । महेश्वरसहस्राणि शक्तेरर्धं पलं भवेत् ॥ ऐशा अनन्त शक्ती होती । अनंत रचना होती जाती । तरी अखंड खंडेना स्थिति । परब्रह्माची ॥ ५॥

The Sanskrit verses here spell out this scale of cosmic time in Vyasa's own words. Countless such divine powers have arisen, countless creations have come and gone, yet the unbroken state of the Supreme Brahman is never affected at all.

परब्रह्मासि कैंची स्थिती । परी ही बोलावयाची रीती । वेदश्रुती नेति नेति म्हणती । परब्रह्मीं ॥ ६॥

परब्रह्माला खरे तर 'स्थिती' असे काही नसतेच, पण बोलण्याची ही एक रीत आहे; वेद-श्रुती परब्रह्माबद्दल 'नेति नेति' असेच म्हणतात.

परब्रह्मासि कैंची स्थिती । परी ही बोलावयाची रीती । वेदश्रुती नेति नेति म्हणती । परब्रह्मीं ॥ ६॥

Strictly speaking Brahman has no "state" at all — this is merely a manner of speech; the Vedas and scriptures can only say of Brahman, "not this, not this" (neti neti).

चार सहस्र सातशें साठी । इतुकी कलियुगाची राहाटी । उरल्या कलियुगाची गोष्टी । ऐसी असे ॥ ७॥

कलियुगाची शुद्ध राहाटी चार हजार सातशे साठ वर्षांची आहे; उरलेल्या कलियुगाबद्दलची गोष्ट अशी आहे.

चार सहस्र सातशें साठी । इतुकी कलियुगाची राहाटी । उरल्या कलियुगाची गोष्टी । ऐसी असे ॥ ७॥

The pure span of the Kali Yuga's proper conduct is 4,760 years; and here is what is said about the remainder of the Kali Yuga.

चार लक्ष सत्तावीस सहस्र । दोनशें चाळीस संवत्सर । पुढें अन्योन्य वर्णसंकर । होणार आहे ॥ ८॥

चार लाख सत्तावीस हजार दोनशें चाळीस वर्षे बाकी उरतात, त्यानंतर परस्परांमध्ये वर्णसंकर होणार आहे.

चार लक्ष सत्तावीस सहस्र । दोनशें चाळीस संवत्सर । पुढें अन्योन्य वर्णसंकर । होणार आहे ॥ ८॥

Four hundred twenty-seven thousand two hundred forty years remain, after which mixing of castes among people will occur.

ऐसें रचलें चराचर । येथें एकाहूनि एक थोर । पाहतां येथींचा विचार । अंत न लगे ॥ ९॥

असे हे चराचर जग रचले गेले आहे, यात एकाहून एक श्रेष्ठ असे अनेक आहेत; याचा विचार करू गेल्यास अंत लागत नाही.

ऐसें रचलें चराचर । येथें एकाहूनि एक थोर । पाहतां येथींचा विचार । अंत न लगे ॥ ९॥

Thus this whole moving and unmoving universe has been fashioned, with one thing greater than another; if one tries to fathom it, there is no end to it.

एक म्हणती विष्णु थोर । एक म्हणती रुद्र थोर । एक म्हणती शक्ति थोर । सकळांमध्यें ॥ १०॥

कोणी विष्णूला सर्वश्रेष्ठ म्हणतात, कोणी रुद्राला सर्वश्रेष्ठ म्हणतात, तर कोणी शक्तीलाच सर्वांत श्रेष्ठ म्हणतात.

एक म्हणती विष्णु थोर । एक म्हणती रुद्र थोर । एक म्हणती शक्ति थोर । सकळांमध्यें ॥ १०॥

Some say Vishnu is the greatest, some say Rudra is the greatest, and some say the Divine Mother is the greatest of all.

ऐसे आपुलालेपरी बोलती । परंतु अवघेंचि नासेल कल्पांतीं । यद्दृष्टं तन्नष्टं हें श्रुति । बोलतसे ॥ ११॥

असे प्रत्येकजण आपापल्या मताप्रमाणे बोलतो; पण कल्पांतकाळी हे सर्व नाश पावणारच आहे; 'जे दृश्य आहे ते नष्ट होणारच' असे श्रुती सांगते.

ऐसे आपुलालेपरी बोलती । परंतु अवघेंचि नासेल कल्पांतीं । यद्दृष्टं तन्नष्टं हें श्रुति । बोलतसे ॥ ११॥

Each speaks according to his own view, but at the great dissolution all of it will perish; the scripture declares, "whatever is seen is destined to be destroyed."

आपुलाली उपासना । अभिमान लागला जनां । याचा निश्चयो निवडेना । साधुविण ॥ १२॥

प्रत्येकाला आपापल्या उपासनेचा अभिमान असतो; या कोण श्रेष्ठ याच्या निर्णयाचा निवाडा साधूंशिवाय होत नाही.

आपुलाली उपासना । अभिमान लागला जनां । याचा निश्चयो निवडेना । साधुविण ॥ १२॥

People become attached to pride in their own particular form of worship; without a true saint, this matter cannot be properly settled.

साधु निश्चयो करिती एक । आत्मा सर्वत्र व्यापक । येर हें अवघेंचि मायिक । चराचर ॥ १३॥

साधू एकच निश्चय करतात की आत्मा सर्वत्र व्यापक आहे; बाकी हे सर्व चराचर मायिकच आहे.

साधु निश्चयो करिती एक । आत्मा सर्वत्र व्यापक । येर हें अवघेंचि मायिक । चराचर ॥ १३॥

Saints arrive at one settled conclusion: the Self alone pervades everything; all the rest of this moving and unmoving universe is merely illusory.

चित्रीं लिहिली सेना । त्यांत कोण थोर कोण साना । हें कां तुम्ही विचाराना । आपुलें ठायीं ॥ १४॥

चित्रात रंगवलेल्या सैन्यात कोण मोठा आणि कोण लहान हे तुम्हीच आपल्या मनाशी विचारून पाहा.

चित्रीं लिहिली सेना । त्यांत कोण थोर कोण साना । हें कां तुम्ही विचाराना । आपुलें ठायीं ॥ १४॥

In a painted army, who is great and who is small? Consider this for yourself.

स्वप्नीं उदंड देखिलें । लहान थोरही कल्पिलें । परंतु जागें झालिया झालें । कैसें पहा ॥ १५॥

स्वप्नात खूप काही पाहिले, लहान-मोठेही कल्पिले; पण जागे झाल्यावर त्याचे काय होते ते पाहा.

स्वप्नीं उदंड देखिलें । लहान थोरही कल्पिलें । परंतु जागें झालिया झालें । कैसें पहा ॥ १५॥

In a dream one sees a great deal, imagining small and great alike; but see what becomes of it all once one wakes up.

पाहतां जागृतीचा विचार । कैंचें लहान कैंचें थोर । झाला अवघाचि विचार । स्वप्नरचनेचा ॥ १६॥

जागृतीच्या दृष्टीने पाहता कुठले लहान आणि कुठले मोठे? ते सर्व स्वप्नरचनेतीलच विचार होते.

पाहतां जागृतीचा विचार । कैंचें लहान कैंचें थोर । झाला अवघाचि विचार । स्वप्नरचनेचा ॥ १६॥

Seen from the standpoint of waking reality, where is small, where is great? It was all merely the fabric of a dream.

अवघाचि मायिक विचार । कैंचें लहान कैंचें थोर । लहानथोराचा हा निर्धार । जाणती ज्ञानी ॥ १७॥

या जगातील सर्व लहान-मोठेपणाचा विचारही मायिकच आहे; याचा खरा निर्धार ज्ञानीच जाणतात.

अवघाचि मायिक विचार । कैंचें लहान कैंचें थोर । लहानथोराचा हा निर्धार । जाणती ज्ञानी ॥ १७॥

In the same way, all notions of small and great in this world are merely illusory; the wise alone truly grasp this.

जो जन्मास प्राणी आला । तो मी थोर म्हणतचि मेला । परी याचा विचार पाहिला । पाहिजे श्रेष्ठीं ॥ १८॥

जो जन्माला येतो तो प्राणी 'मी थोर' असे म्हणतच मरून जातो; पण याचा खरा विचार श्रेष्ठांनी करून पाहावा.

जो जन्मास प्राणी आला । तो मी थोर म्हणतचि मेला । परी याचा विचार पाहिला । पाहिजे श्रेष्ठीं ॥ १८॥

Every creature that is born dies still insisting "I am great"; but the wise should truly examine this claim.

जयां झालें आत्मज्ञान । तेचि थोर महाजन । वेद शास्त्रें पुराण । साधु संत बोलिले ॥ १९॥

ज्यांना आत्मज्ञान झाले तेच खरे थोर महाजन, असे वेद, शास्त्रे, पुराणे आणि साधुसंत सांगतात.

जयां झालें आत्मज्ञान । तेचि थोर महाजन । वेद शास्त्रें पुराण । साधु संत बोलिले ॥ १९॥

Those who have attained Self-knowledge are the truly great — this is what the Vedas, scriptures, Puranas, and saints all declare.

एवं सकळांमध्यें थोर । तो एकचि परमेश्वर । तयामध्यें हरिहर । होती जाती ॥ २०॥

म्हणून सर्वांमध्ये खरा श्रेष्ठ तो एकच परमेश्वर होय; त्याच्यामध्येच हरी आणि हर उत्पन्न होतात व लयाला जातात.

एवं सकळांमध्यें थोर । तो एकचि परमेश्वर । तयामध्यें हरिहर । होती जाती ॥ २०॥

Thus the one truly great among all is the single Supreme God alone; within Him, even Vishnu and Shiva arise and pass away.

तो निर्गुण निराकार । तेथें नाहीं उत्पत्ति स्थिति संहार । स्थानमानांचा विचार । ऐलिकडे ॥ २१॥

तो निर्गुण निराकार आहे; तेथे उत्पत्ती, स्थिती, संहार असे काही नाही; स्थान-मानाचा विचार हा त्याच्या अलीकडचाच मर्यादित आहे.

तो निर्गुण निराकार । तेथें नाहीं उत्पत्ति स्थिति संहार । स्थानमानांचा विचार । ऐलिकडे ॥ २१॥

He is attributeless and formless; in Him there is no creation, preservation, or destruction; all notions of rank and place belong only to the lower, relative order.

नांव रूप स्थान मान । हा तों अवघाचि अनुमान । तथापि होईल निदान । ब्रह्मप्रळयीं ॥ २२॥

नाव, रूप, स्थान, मान हे सर्व केवळ अनुमानाचे कल्पित विषय आहेत; तरीही ब्रह्मप्रलयाच्या वेळी याचा शेवटचा निवाडा होईल.

नांव रूप स्थान मान । हा तों अवघाचि अनुमान । तथापि होईल निदान । ब्रह्मप्रळयीं ॥ २२॥

Name, form, place, and rank are all merely matters of inference and convention; yet at the great dissolution of the universe, this will all be finally settled.

ब्रह्म प्रळयावेगळें । ब्रह्म नामरूपावेगळें । ब्रह्म कोणा एक्या काळें । जैसें तैसें ॥ २३॥

ब्रह्म हे प्रलयाच्या पलीकडचे आहे, नामरूपाच्या पलीकडचे आहे; कोणत्याही एका काळाशी बांधलेले नसून ते सदैव जसेच्या तसे असते.

ब्रह्म प्रळयावेगळें । ब्रह्म नामरूपावेगळें । ब्रह्म कोणा एक्या काळें । जैसें तैसें ॥ २३॥

Brahman is beyond dissolution, beyond name and form; it is not bound to any particular time — it remains exactly as it always is.

करिती ब्रह्मनिरूपण । जाणती ब्रह्म संपूर्ण । तेचि जाणावे ब्राह्मण । ब्रह्मविद ॥ २४॥

जे ब्रह्माचे निरूपण करतात आणि ब्रह्माला संपूर्णपणे जाणतात, तेच खरे ब्राह्मण म्हणजे ब्रह्मवेत्ते जाणावेत.

करिती ब्रह्मनिरूपण । जाणती ब्रह्म संपूर्ण । तेचि जाणावे ब्राह्मण । ब्रह्मविद ॥ २४॥

Those who expound the nature of Brahman and know Brahman fully — they alone should be recognized as true Brahmins, knowers of Brahman.