समाधान पुसतां कांहीं । म्हणती बोलिजे ऐसें नाहीं । तरी तें कैसें आहे सर्वही । मज निरूपावें ॥ १॥

समाधान म्हणजे काय असे विचारले असता लोक म्हणतात, 'ते शब्दांत सांगता येत नाही'; तर मग ते नेमके कसे आहे ते सर्व मला सांगा.

समाधान पुसतां कांहीं । म्हणती बोलिजे ऐसें नाहीं । तरी तें कैसें आहे सर्वही । मज निरूपावें ॥ १॥

"When I ask what true contentment is, people say it cannot be put into words; then please explain to me fully what exactly it is."

मुक्यानें गूळ खादला । गोडी न ये सांगायाला । याचा अभिप्रायो मजला । निरूपण कीजे ॥ २॥

मुक्याने गूळ खाल्ला, पण त्याची गोडी सांगता येत नाही; याचा अर्थ मला समजावून सांगा.

मुक्यानें गूळ खादला । गोडी न ये सांगायाला । याचा अभिप्रायो मजला । निरूपण कीजे ॥ २॥

"A mute person eats jaggery but cannot describe its sweetness; please explain to me the meaning behind this saying."

अनुभवही पुसों जातां । म्हणती न ये कीं सांगतां । तरी कोणापाशीं पुसों आतां । समाधान ॥ ३॥

अनुभवाबद्दल विचारायला गेलो तरी म्हणतात 'ते सांगता येत नाही'; तर मग आता समाधान कोणाकडे विचारावे?

अनुभवही पुसों जातां । म्हणती न ये कीं सांगतां । तरी कोणापाशीं पुसों आतां । समाधान ॥ ३॥

"Even when I ask about the direct experience itself, they say it cannot be expressed; then to whom should I now turn to ask about true contentment?"

जे ते अगम्य सांगती । न ये माझिया प्रचीती । विचार बैसे माझे चित्तीं । ऐसें करावें ॥ ४॥

जे ते हे अगम्य आहे असे सांगतात, ते मला अनुभवाला येत नाही; असे काहीतरी करा की हा विचार माझ्या मनात नीट बसेल.

जे ते अगम्य सांगती । न ये माझिया प्रचीती । विचार बैसे माझे चित्तीं । ऐसें करावें ॥ ४॥

"Everyone simply calls it incomprehensible, but that gives me no real understanding; please explain it in such a way that its meaning truly settles in my mind."

ऐसें श्रोतयाचें उत्तर । याचें कैसें प्रत्युत्तर । निरूपिजेल तत्पर । होऊन ऐका ॥ ५॥

असे हे श्रोत्याचे म्हणणे आहे; याला काय प्रत्युत्तर द्यावे, ते आता निरूपिले जाईल, सावध होऊन ऐका.

ऐसें श्रोतयाचें उत्तर । याचें कैसें प्रत्युत्तर । निरूपिजेल तत्पर । होऊन ऐका ॥ ५॥

Such is the listener's response; now hear attentively how this shall be answered in reply.

जें समाधानाचें स्थळ । कीं तो अनुभवचि केवळ । तेंचि स्वरूप प्रांजळ । बोलून दाऊं ॥ ६॥

जे समाधानाचे मूळ स्थान आहे, जो केवळ अनुभवच आहे, तेच स्वरूप सुबोधपणे बोलून दाखवू.

जें समाधानाचें स्थळ । कीं तो अनुभवचि केवळ । तेंचि स्वरूप प्रांजळ । बोलून दाऊं ॥ ६॥

That which is the very seat of contentment, which is nothing but pure experience itself — that very nature we shall now explain plainly.

जें बोलास आकळेना । बोलिल्याविणही कळेना । जयास कल्पितां कल्पना । हिंपुटी होय ॥ ७॥

जे शब्दांत मावत नाही, आणि न बोलताही कळत नाही, ज्याची कल्पना करू गेले असता कल्पनाही थकून जाते.

जें बोलास आकळेना । बोलिल्याविणही कळेना । जयास कल्पितां कल्पना । हिंपुटी होय ॥ ७॥

That which cannot be captured in words, yet cannot be understood without words either — that before which even imagination itself grows exhausted in trying to conceive it.

तें जाणावें परब्रह्म । जें वेदांचें गुह्य परम । धरितां संत समागम । सर्वही कळे ॥ ८॥

तेच परब्रह्म जाणावे, जे वेदांचे परम गुह्य रहस्य आहे; संतांचा सहवास धरला असता ते सर्व कळते.

तें जाणावें परब्रह्म । जें वेदांचें गुह्य परम । धरितां संत समागम । सर्वही कळे ॥ ८॥

That should be known as the Supreme Brahman, the deepest secret of the Vedas; by keeping the company of saints, all of this becomes clear.

तेंचि आतां सांगिजेल । जें समाधान सखोल । ऐक अनुभवाचे बोल । अनिर्वाच्य वस्तु ॥ ९॥

तेच आता सांगितले जाईल, जे सखोल समाधान आहे; अनुभवाचे हे बोल ऐक - ती वस्तू अनिर्वचनीय आहे.

तेंचि आतां सांगिजेल । जें समाधान सखोल । ऐक अनुभवाचे बोल । अनिर्वाच्य वस्तु ॥ ९॥

That very thing shall now be explained — this profound contentment; hear these words of experience: that Reality is beyond expression in words.

सांगतां न ये तें सांगणें । गोडी कळावया गूळ देणें । ऐसें हें सद्गुरुविणें । होणार नाहीं ॥ १०॥

जे सांगता येत नाही तेच सांगणे, म्हणजे गोडी कळावी म्हणून गूळ देण्यासारखे आहे; हे सद्गुरूंशिवाय कधीही घडणार नाही.

सांगतां न ये तें सांगणें । गोडी कळावया गूळ देणें । ऐसें हें सद्गुरुविणें । होणार नाहीं ॥ १०॥

To explain what cannot be explained is like giving jaggery so that its sweetness may be tasted directly; and this can never happen without the true Guru.

सद्गुरुकृपा कळे त्यासी । जो शोधील आपणासी । पुढें कळेल अनुभवासी । आपेंआप वस्तु ॥ ११॥

सद्गुरुकृपा त्यालाच कळते जो स्वतःचाच शोध घेतो; मग पुढे त्या आत्मवस्तूचा अनुभव आपोआपच येऊ लागतो.

सद्गुरुकृपा कळे त्यासी । जो शोधील आपणासी । पुढें कळेल अनुभवासी । आपेंआप वस्तु ॥ ११॥

The Guru's grace is understood only by one who inquires into his own self; then, in time, that Reality comes to be experienced entirely on its own.

दृढ करूनियां बुद्धि । आधीं घ्यावी आपुली शुद्धी । तेणें लागे समाधी । अकस्मात ॥ १२॥

बुद्धी दृढ करून आधी स्वतःची शुद्धी करून घ्यावी; त्यामुळे समाधी अनायासे लागते.

दृढ करूनियां बुद्धि । आधीं घ्यावी आपुली शुद्धी । तेणें लागे समाधी । अकस्मात ॥ १२॥

With a resolute intellect, one must first attain purification, true recognition of oneself; through this, deep meditative absorption comes about spontaneously.

आपुलें मूळ बरें शोधितां । आपुली तों मायिक वार्ता । पुढें वस्तूच तत्त्वतां । समाधान ॥ १३॥

स्वतःच्या मुळाचा नीट शोध घेतला असता, आपले वेगळे अस्तित्व ही केवळ मायिक गोष्ट असल्याचे कळते; मग खऱ्या अर्थाने वस्तुरूप समाधानच उरते.

आपुलें मूळ बरें शोधितां । आपुली तों मायिक वार्ता । पुढें वस्तूच तत्त्वतां । समाधान ॥ १३॥

On carefully inquiring into one's own origin, one's separate existence turns out to be merely an illusory notion; what then remains, in truth, is contentment itself, as pure Reality.

आत्मा आहे सर्वसाक्षी । हें बोलिजे पूर्वपक्षीं । जो कोणी सिद्धांत लक्षी । तोचि साधु ॥ १४॥

'आत्मा सर्वसाक्षी आहे' हे पूर्वपक्षात सांगितले जाते; पण जो त्यापलीकडचा सिद्धांत लक्षात घेतो तोच खरा साधू.

आत्मा आहे सर्वसाक्षी । हें बोलिजे पूर्वपक्षीं । जो कोणी सिद्धांत लक्षी । तोचि साधु ॥ १४॥

"The Self is the all-witness" — this is stated as a preliminary view; but whoever grasps the final conclusion beyond even this is the true saint.

सिद्धांत वस्तु लक्षूं जातां । सर्वसाक्षिणी ते अवस्था । आत्मा त्याहून परता । अवस्थातीत ॥ १५॥

सिद्धांतरूप वस्तूचे लक्ष्य करू गेले असता, 'सर्वसाक्षी' ही देखील एक अवस्थाच ठरते; आत्मा त्याहूनही पलीकडचा, अवस्थातीत आहे.

सिद्धांत वस्तु लक्षूं जातां । सर्वसाक्षिणी ते अवस्था । आत्मा त्याहून परता । अवस्थातीत ॥ १५॥

When one seeks to grasp the final Reality itself, even "the all-witness" turns out to be still just another state; the Self is beyond even that — beyond all states whatsoever.

पदार्थज्ञान जेव्हां सरे । द्रष्टा द्रष्टेपणें नुरे । ते समयीं फुंज उतरे । मीपणाचा ॥ १६॥

जेव्हा पदार्थांचे भेदज्ञान संपते, तेव्हा द्रष्टाही द्रष्टेपणाने उरत नाही; त्याचवेळी मीपणाचा फुगवटा उतरतो.

पदार्थज्ञान जेव्हां सरे । द्रष्टा द्रष्टेपणें नुरे । ते समयीं फुंज उतरे । मीपणाचा ॥ १६॥

When knowledge of objects as separate things comes to an end, even the witness no longer remains as a separate "witness"; at that very moment, the swelling of ego, the sense of "I," subsides.

जेथें मुरालें मीपण । तेचि अनुभवाची खूण । अनिर्वाच्य समाधान । याकारणें बोलिजे ॥ १७॥

जेथे मीपण विरून जाते, तीच खरी अनुभवाची खूण; म्हणूनच याला अनिर्वचनीय समाधान म्हटले जाते.

जेथें मुरालें मीपण । तेचि अनुभवाची खूण । अनिर्वाच्य समाधान । याकारणें बोलिजे ॥ १७॥

Where the sense of "I" completely dissolves — that itself is the true mark of experience; for this very reason it is called "contentment beyond words."

अत्यंत विचाराचे बोल । तरी ते मायिकचि फोल । शब्द सबाह्य सखोल । अर्थचि अवघा ॥ १८॥

अत्यंत विचारपूर्ण शब्दसुद्धा शेवटी मायिकच आणि पोकळच ठरतात; शब्दाच्या आत-बाहेर खरे तर अर्थच सगळीकडे भरलेला असतो.

अत्यंत विचाराचे बोल । तरी ते मायिकचि फोल । शब्द सबाह्य सखोल । अर्थचि अवघा ॥ १८॥

Even the most carefully reasoned words ultimately prove to be merely illusory and hollow; within and beyond every word, it is meaning alone that truly fills everything.

शब्दाकरितां कळे अर्थ । अर्थ पाहतां शब्द व्यर्थ । शब्द सांगें तें यथार्थ । परी आपण मिथ्या ॥ १९॥

शब्दांमुळेच अर्थ कळतो, पण अर्थ एकदा कळला की शब्द व्यर्थ ठरतो; शब्द जे सांगतो ते यथार्थ असते, पण शब्द स्वतः मात्र मिथ्या असतो.

शब्दाकरितां कळे अर्थ । अर्थ पाहतां शब्द व्यर्थ । शब्द सांगें तें यथार्थ । परी आपण मिथ्या ॥ १९॥

Through the word, meaning is understood; but once the meaning is grasped, the word itself becomes superfluous; what the word conveys is true, but the word itself is merely a passing, unreal vehicle.

शब्दाकरितां वस्तु भासे । वस्तु पाहतां शब्द नासे । शब्द फोल अर्थ असे । घनदाटपणें ॥ २०॥

शब्दामुळे वस्तूचा भास होतो, पण वस्तू एकदा प्रत्यक्ष कळली की शब्द नाहीसा होतो; शब्द पोकळ आहे, अर्थ मात्र घनदाट भरलेला आहे.

शब्दाकरितां वस्तु भासे । वस्तु पाहतां शब्द नासे । शब्द फोल अर्थ असे । घनदाटपणें ॥ २०॥

Through the word, the Reality merely appears; but once the Reality is directly known, the word dissolves away; the word is hollow, while the meaning is densely, fully present.

भूसाकरितां धान्य निपजे । धान्य घेऊन भूस टाकिजे । तैसा भूस शब्द जाणिजे । अर्थ धान्य ॥ २१॥

भुसामुळेच धान्य पिकते, पण धान्य घेऊन भूस टाकून दिले जाते; त्याचप्रमाणे शब्द म्हणजे भूस समजावा, आणि अर्थ म्हणजे धान्य.

भूसाकरितां धान्य निपजे । धान्य घेऊन भूस टाकिजे । तैसा भूस शब्द जाणिजे । अर्थ धान्य ॥ २१॥

Grain grows within the husk, but once the grain is taken, the husk is discarded; in the same way, know the word to be the husk, and the meaning to be the grain.

पोंचटामध्यें घनवट । घनवटीं उडे पोंचट । तैसा शब्द हा फलकट । परब्रह्मीं ॥ २२॥

पोकळ सालीमध्ये घन गाभा असतो, पण घन प्रकट झाला की पोकळ भाग उडून जातो; त्याचप्रमाणे परब्रह्माच्या बाबतीत हा शब्द निष्फळच ठरतो.

पोंचटामध्यें घनवट । घनवटीं उडे पोंचट । तैसा शब्द हा फलकट । परब्रह्मीं ॥ २२॥

Within the hollow husk lies the dense kernel, but once the kernel is revealed, the hollow husk is blown away; in the same way, when it comes to the Supreme Brahman, the word itself proves entirely fruitless.

शब्द बोलूनि राहे । अर्थ शब्दापूर्वींच आहे । याकारणें न साहे । उपमा तया अर्थासी ॥ २३॥

शब्द बोलून झाल्यावर थांबतो, पण अर्थ तर शब्दाच्या आधीपासूनच अस्तित्वात असतो; म्हणूनच त्या अर्थाला कोणतीही उपमा साजेशी होत नाही.

शब्द बोलूनि राहे । अर्थ शब्दापूर्वींच आहे । याकारणें न साहे । उपमा तया अर्थासी ॥ २३॥

The word ceases once it has been spoken, but the meaning already existed even before the word; for this reason, no comparison can ever truly do justice to that meaning.

भूस सांडून कण घ्यावा । तैसा वाच्यांश त्यजावा । कण लक्ष्यांश लक्षावा । शुद्ध स्वानुभवें ॥ २४॥

भूस टाकून धान्याचा दाणा घ्यावा, तसाच शब्दाचा वाच्यांश टाकून द्यावा; दाण्याप्रमाणे लक्ष्यांश शुद्ध स्वानुभवाने लक्षात घ्यावा.

भूस सांडून कण घ्यावा । तैसा वाच्यांश त्यजावा । कण लक्ष्यांश लक्षावा । शुद्ध स्वानुभवें ॥ २४॥

Just as one discards the husk and takes the grain, so one must set aside the literal, denoted meaning of the word; and, like the grain, grasp the indicated, deeper meaning through pure direct experience.

दृश्यावेगळें बोलिजे । त्यास वाच्यांश म्हणिजे । त्याचा अर्थ तो जाणिजे । शुद्ध लक्ष्यांश ॥ २५॥

दृश्यापासून वेगळे जे सांगितले जाते, त्याला वाच्यांश म्हणतात; त्याचा खरा अर्थ मात्र शुद्ध लक्ष्यांश म्हणून जाणावा.

दृश्यावेगळें बोलिजे । त्यास वाच्यांश म्हणिजे । त्याचा अर्थ तो जाणिजे । शुद्ध लक्ष्यांश ॥ २५॥

Whatever is stated as distinct from the visible world is called the literal, denoted sense; its true meaning, however, should be understood as the pure, indicated sense.

ऐसा जो शुद्ध लक्ष्यांश । तोचि जाणावा पूर्वपक्ष । स्वानुभव तो अलक्ष्य । लक्षिला न वचे ॥ २६॥

असा जो शुद्ध लक्ष्यांश आहे, तोही अंतिम दृष्टीने पूर्वपक्षच समजावा; खरा स्वानुभव तर अलक्ष्य आहे, तो कोणत्याही निर्देशाने दाखवता येत नाही.

ऐसा जो शुद्ध लक्ष्यांश । तोचि जाणावा पूर्वपक्ष । स्वानुभव तो अलक्ष्य । लक्षिला न वचे ॥ २६॥

Even that pure indicated sense should still be understood as only a preliminary view; true direct experience itself is beyond even that — it cannot be pointed to or indicated at all.

जेथें गाळून सांडिलें नभा । जो अनुभवाचा गाभा । ऐसा तोही उभा । कल्पित केला ॥ २७॥

जेथे उपमांमधून आकाशही गाळून टाकले, असा जो अनुभवाचा खरा गाभा आहे, तोही शब्दांत मांडताना एक कल्पनाच बनवला गेला आहे.

जेथें गाळून सांडिलें नभा । जो अनुभवाचा गाभा । ऐसा तोही उभा । कल्पित केला ॥ २७॥

Even that which remains after filtering out even the analogy of space itself — that very core of experience — has, in being spoken of at all, been turned merely into a construct of imagination.

मिथ्या कल्पनेपासून झाला । खरेंपण कैसें असेल त्याला । म्हणोनि तेथें अनुभवाला । ठावचि नाहीं ॥ २८॥

जे मिथ्या कल्पनेतून निर्माण झाले, त्याला खरेपण कसे असेल? म्हणून तेथे शब्दरूप वर्णनात अनुभवाला मुळीच जागा नाही.

मिथ्या कल्पनेपासून झाला । खरेंपण कैसें असेल त्याला । म्हणोनि तेथें अनुभवाला । ठावचि नाहीं ॥ २८॥

What arises from a false construct of imagination — how can that possess any real truth? Therefore, in such mere description, true experience has no place at all.

दुजेविण अनुभव । हें बोलणेंचि तों वाव । याकारणें नाहीं ठाव । अनुभवासी ॥ २९॥

द्वैताशिवाय 'अनुभव' असे बोलणेच व्यर्थ आहे, कारण अनुभवाला अनुभविता आणि अनुभवाचा विषय असे दोन घटक लागतात; म्हणूनच खऱ्या अद्वैतात अनुभवालाही स्थान नाही.

दुजेविण अनुभव । हें बोलणेंचि तों वाव । याकारणें नाहीं ठाव । अनुभवासी ॥ २९॥

To speak of "experience" without any duality at all is itself an empty statement (since experience requires both an experiencer and something experienced); for this very reason, in true non-duality, even "experience" itself has no place.

अनुभवें त्रिपुटी उपजे । अद्वैतीं द्वैतचि लाजे । म्हणोनियां बोलणें साजे । अनिर्वाच्य ॥ ३०॥

अनुभवातून ज्ञाता-ज्ञान-ज्ञेय अशी त्रिपुटी उत्पन्न होते, पण अद्वैतामध्ये द्वैतच टिकत नाही; म्हणूनच त्याला 'अनिर्वाच्य' असे म्हणणेच योग्य ठरते.

अनुभवें त्रिपुटी उपजे । अद्वैतीं द्वैतचि लाजे । म्हणोनियां बोलणें साजे । अनिर्वाच्य ॥ ३०॥

Experience gives rise to the triad of knower, knowing, and known; but in true non-duality, even duality itself has no place and shrinks away; therefore, to call it "inexpressible" is indeed the most fitting description.

दिवसरजनीचें परिमित । करावया मूळ आदित्य । तो आदित्य गेलिया उर्वरित । त्यासि काय म्हणावें ॥ ३१॥

दिवस-रात्रीचे मोजमाप करण्यासाठी सूर्य हे मूळ कारण असते; पण तो सूर्यच नाहीसा झाला तर जे उरते त्याला काय म्हणावे?

दिवसरजनीचें परिमित । करावया मूळ आदित्य । तो आदित्य गेलिया उर्वरित । त्यासि काय म्हणावें ॥ ३१॥

The sun is the very basis for measuring day and night; but when even the sun itself is gone, what should we call whatever then remains?

शब्द मौनाचा विचार । व्हावया मूळ ओंकार । तो ओंकार गेलिया उच्चार । कैसा करावा ॥ ३२॥

शब्द आणि मौन यांचा विचार करण्यासाठी ओंकार हे मूळ कारण असते; पण तो ओंकारच नाहीसा झाला, तर मग उच्चार तरी कसा करावा?

शब्द मौनाचा विचार । व्हावया मूळ ओंकार । तो ओंकार गेलिया उच्चार । कैसा करावा ॥ ३२॥

To reflect on the distinction between speech and silence, the syllable Om serves as the very basis; but if even that Om itself were gone, how then could any utterance be made at all?

अनुभव आणि अनुभविता । सकळ ये मायेचि करितां । ते माया मुळींच नसतां । त्यास काय म्हणावें ॥ ३३॥

अनुभव आणि अनुभविता हे सर्व मायाच निर्माण करते; पण ती मायाच मुळात नसेल, तर त्या उरणाऱ्या स्थितीला काय म्हणावे?

अनुभव आणि अनुभविता । सकळ ये मायेचि करितां । ते माया मुळींच नसतां । त्यास काय म्हणावें ॥ ३३॥

It is maya alone that creates both experience and the experiencer; but if that maya itself did not exist at all from the very start, what then should we call whatever remains?

वस्तु एक आपण एक । ऐशी असती वेगळीक । तरी अनुभवाचा विवेक । बोलों येता मुखें ॥ ३४॥

आत्मवस्तू एक आणि आपण एक, असे जर खरोखर वेगळेपण असते, तरच अनुभवाचा विवेक तोंडाने बोलता आला असता.

वस्तु एक आपण एक । ऐशी असती वेगळीक । तरी अनुभवाचा विवेक । बोलों येता मुखें ॥ ३४॥

If Reality were truly one thing and we ourselves truly another — if such a real separation actually existed — only then could the discernment of experience be spoken about in words at all.

वेगळेपणाची माता । ते लटिकी वंध्येची सुता । म्हणूनियां अभिन्नता । मुळींच आहे ॥ ३५॥

वेगळेपणाची कल्पना ही वांझ स्त्रीच्या मुलासारखी खोटीच आहे; म्हणून वस्तू आणि आपण यांच्यात मुळातच अभिन्नता आहे.

वेगळेपणाची माता । ते लटिकी वंध्येची सुता । म्हणूनियां अभिन्नता । मुळींच आहे ॥ ३५॥

The very notion of separateness is as false as the son of a barren woman; therefore oneness, without any difference at all, exists at the very root, from the very beginning.

अजन्मा होता निजला । तेणें स्वप्नीं स्वप्न देखिला । सद्गुरूसी शरण गेला । संसारदुःखें ॥ ३६॥

जो जन्मरहित होता तोच जणू झोपी गेला, आणि त्याने स्वप्नातच एक स्वप्न पाहिले; संसाराच्या दुःखाने पीडित होऊन तो सद्गुरूला शरण गेला.

अजन्मा होता निजला । तेणें स्वप्नीं स्वप्न देखिला । सद्गुरूसी शरण गेला । संसारदुःखें ॥ ३६॥

The Unborn One, as it were, fell asleep, and within that dream saw yet another dream; afflicted by the sorrows of worldly life, he took refuge at the feet of the true Guru.

सद्गुरुकृपेस्तव । झाला संसार वाव । ज्ञान झालिया ठाव । पुसे अज्ञानाचा ॥ ३७॥

सद्गुरुकृपेमुळे संसार व्यर्थ (मिथ्या) ठरला; ज्ञान झाल्यावर अज्ञानाचा ठावच पुसला गेला.

सद्गुरुकृपेस्तव । झाला संसार वाव । ज्ञान झालिया ठाव । पुसे अज्ञानाचा ॥ ३७॥

Through the grace of the true Guru, worldly life was revealed to be empty and illusory; once knowledge dawned, even the trace of ignorance was wiped away entirely.

आहे तितुकें नाहीं झालें । नाहीं नाहींपणें निमालें । आहे नाहीं जाऊन उरलें । नसोन कांहीं ॥ ३८॥

जे 'आहे' वाटत होते तेवढे 'नाही' ठरले, आणि ते नाहीपणही नाहीसे होऊन विरून गेले; 'आहे' आणि 'नाही' दोन्ही जाऊन जे उरले ते काहीच नसताना उरले.

आहे तितुकें नाहीं झालें । नाहीं नाहींपणें निमालें । आहे नाहीं जाऊन उरलें । नसोन कांहीं ॥ ३८॥

Whatever seemed to "exist" turned out to be non-existent, and even that non-existence itself dissolved away; both "existence" and "non-existence" having passed away, what remains, remains while being nothing at all.

शून्यत्वातीत शुद्ध ज्ञान । तेणें झालें समाधान । ऐक्यरूपें अभिन्न । सहजस्थिति ॥ ३९॥

शून्यत्वाच्याही पलीकडचे जे शुद्ध ज्ञान आहे, त्यानेच समाधान प्राप्त झाले; ऐक्यरूप, अभिन्न अशी सहज स्थिती प्राप्त झाली.

शून्यत्वातीत शुद्ध ज्ञान । तेणें झालें समाधान । ऐक्यरूपें अभिन्न । सहजस्थिति ॥ ३९॥

Pure knowledge, beyond even the notion of voidness itself, is what brings true contentment; a natural, effortless state of oneness, without any division, is thereby attained.

अद्वैतनिरूपण होतां । निमाली द्वैताची वार्ता । ज्ञानचर्चा बोलों जातां । जागृति आली ॥ ४०॥

अद्वैताचे निरूपण होताच द्वैताची गोष्टच संपून गेली; ज्ञानचर्चा बोलू लागताच जागृती आली.

अद्वैतनिरूपण होतां । निमाली द्वैताची वार्ता । ज्ञानचर्चा बोलों जातां । जागृति आली ॥ ४०॥

As soon as non-duality was expounded, all talk of duality itself came to an end; and as this discussion of knowledge unfolded, wakefulness, full awareness, dawned.

श्रोतीं व्हावें सावधान । अर्थीं घालावें मन । खुणे पावतां समाधान । अंतरीं कळे ॥ ४१॥

श्रोत्यांनी सावध व्हावे आणि अर्थाकडे मन द्यावे; त्या खुणेपर्यंत पोहोचताच समाधान अंतरी कळून येते.

श्रोतीं व्हावें सावधान । अर्थीं घालावें मन । खुणे पावतां समाधान । अंतरीं कळे ॥ ४१॥

Let the listeners be attentive and fix their minds on the meaning; upon reaching that inner mark, contentment becomes known within.

तेणें जितुकें ज्ञान कथिलें । तितुकें स्वप्नावारीं गेलें । अनिर्वाच्य सुख उरलें । शब्दातीत ॥ ४२॥

त्याने जितके ज्ञान सांगितले तितके सर्व स्वप्नाप्रमाणेच नाहीसे झाले; उरले ते केवळ अनिर्वचनीय, शब्दातीत सुख.

तेणें जितुकें ज्ञान कथिलें । तितुकें स्वप्नावारीं गेलें । अनिर्वाच्य सुख उरलें । शब्दातीत ॥ ४२॥

Whatever knowledge was thus expounded has all passed away like a dream itself; what remains is only an inexpressible bliss, utterly beyond words.

तेथें शब्देंविण ऐक्यता । अनुभव ना अनुभविता । ऐसा निवांत तो मागुता । जागृती आला ॥ ४३॥

तेथे शब्दांशिवायच ऐक्यता असते, ना अनुभव उरतो ना अनुभविता; असा तो निवांत पुन्हा जागृतीत आला.

तेथें शब्देंविण ऐक्यता । अनुभव ना अनुभविता । ऐसा निवांत तो मागुता । जागृती आला ॥ ४३॥

There, oneness exists without any words at all — neither experience nor experiencer remains; thus utterly at peace, he returned once more to waking awareness.

तेणें स्वप्नीं स्वप्न देखिला । जागा होऊन जागृतीस आला । तेथें तर्क कुंठित जाहला । अंत न लगे ॥ ४४॥

त्याने स्वप्नातच एक स्वप्न पाहिले होते, आणि जागा होऊन तो जागृतीत आला; तेथे तर्क कुंठित होतो, अंत लागत नाही.

तेणें स्वप्नीं स्वप्न देखिला । जागा होऊन जागृतीस आला । तेथें तर्क कुंठित जाहला । अंत न लगे ॥ ४४॥

He had seen a dream within a dream, and, waking up, he returned to the waking state; there, all reasoning comes to a halt, and no end or limit can be found.

या निरूपणाचें मूळ । केलेंच करूं प्रांजळ । तेणें अंतरीं निवळ । समाधान कळे ॥ ४५॥

या निरूपणाचे मूळ पुन्हा एकदा स्पष्टपणे सांगू, म्हणजे त्यायोगे अंतरी शुद्ध समाधान कळून येईल.

या निरूपणाचें मूळ । केलेंच करूं प्रांजळ । तेणें अंतरीं निवळ । समाधान कळे ॥ ४५॥

Let us once again explain plainly the very root of this teaching, so that through it, pure contentment may become clearly known within.

तंव शिष्यें विनविलें । जी हें आतां निरूपिलें । तरी पाहिजे बोलिलें । मागुतें स्वामी ॥ ४६॥

तेव्हा शिष्याने विनंती केली - महाराज, आत्ता जे निरूपण केले, ते पुन्हा एकदा सांगावे, स्वामी.

तंव शिष्यें विनविलें । जी हें आतां निरूपिलें । तरी पाहिजे बोलिलें । मागुतें स्वामी ॥ ४६॥

Then the disciple humbly requested, "Master, please explain once again what has just now been taught."

मज कळाया कारण । केलेंच करावें निरूपण । तेथील जे का निजखूण । ते मज अनुभवावी ॥ ४७॥

मला नीट कळावे यासाठी हे निरूपण पुन्हा करावे; त्यातील जी खरी खूण आहे ती मला प्रत्यक्ष अनुभवायची आहे.

मज कळाया कारण । केलेंच करावें निरूपण । तेथील जे का निजखूण । ते मज अनुभवावी ॥ ४७॥

"So that I may truly understand, please repeat this teaching once more; I wish to directly experience for myself the real inner mark it points to."

अजन्मा तो सांगा कवण । तेणें देखिला कैसा स्वप्न । येथें कैसें निरूपण । बोलिलें आहे ॥ ४८॥

तो अजन्मा कोण आहे ते सांगा, आणि त्याने स्वप्न कसे पाहिले? इथे कोणते निरूपण सांगितले आहे?

अजन्मा तो सांगा कवण । तेणें देखिला कैसा स्वप्न । येथें कैसें निरूपण । बोलिलें आहे ॥ ४८॥

"Tell me who exactly this Unborn One is, and how did he come to see a dream? What exactly has been explained here?"

जाणोनि शिष्याचा आदर । स्वामी देती प्रत्युत्तर । तेंचि आतां अति तत्पर । श्रोतीं येथें परिसावें ॥ ४९॥

शिष्याचा आदरभाव जाणून स्वामी प्रत्युत्तर देतात; तेच आता श्रोत्यांनी अतिशय सावध होऊन येथे ऐकावे.

जाणोनि शिष्याचा आदर । स्वामी देती प्रत्युत्तर । तेंचि आतां अति तत्पर । श्रोतीं येथें परिसावें ॥ ४९॥

Recognizing the disciple's sincere reverence, the master gives his reply; let the listeners now attend to it here with the utmost care.

ऐक शिष्या सावधान । अजन्मा तो तूंचि जण । तुवां देखिला स्वप्नीं स्वप्न । तोही आतां सांगतों ॥ ५०॥

ऐक शिष्या, सावध हो - तो अजन्मा म्हणजे तूच आहेस; तूच स्वप्नात स्वप्न पाहिलेस, तेही आता सांगतो.

ऐक शिष्या सावधान । अजन्मा तो तूंचि जण । तुवां देखिला स्वप्नीं स्वप्न । तोही आतां सांगतों ॥ ५०॥

"Listen, disciple, attentively — that Unborn One is none other than you yourself; it was you who saw a dream within a dream, and I shall now explain that too."

स्वप्नीं स्वप्नाचा विचार । तो तूं जाण हा संसार । तेथें तुवां सारासार । विचार केला ॥ ५१॥

स्वप्नातील स्वप्न म्हणजे हा संसार आहे हे तू जाण; तेथेच तू सारासार विचार केलास.

स्वप्नीं स्वप्नाचा विचार । तो तूं जाण हा संसार । तेथें तुवां सारासार । विचार केला ॥ ५१॥

Know that this "dream within a dream" is precisely this worldly life; and it was there that you carried out your discernment between the essential and the non-essential.

रिघोनि सद्गुरूसी शरण । काढून शुद्ध निरूपण । याची करिसी उणखूण । प्रत्यक्ष आतां ॥ ५२॥

सद्गुरूला शरण जाऊन, त्यांच्याकडून शुद्ध निरूपण काढून घेऊन, याची प्रत्यक्ष अनुभवाने खात्री आता तू करून घेत आहेस.

रिघोनि सद्गुरूसी शरण । काढून शुद्ध निरूपण । याची करिसी उणखूण । प्रत्यक्ष आतां ॥ ५२॥

Having taken refuge in the true Guru and drawn out from him this pure teaching, you are now directly verifying its truth for yourself, through your own experience.

याचाचि घेतां अनुभव । बोलणें तितुकें होतें वाव । निवांत विश्रांतीचा ठाव । ते तूं जाण जागृती ॥ ५३॥

याचाच अनुभव घेतला असता सर्व बोलणे व्यर्थ ठरते; निवांत विश्रांतीचे स्थान तेच जागृती आहे हे तू जाण.

याचाचि घेतां अनुभव । बोलणें तितुकें होतें वाव । निवांत विश्रांतीचा ठाव । ते तूं जाण जागृती ॥ ५३॥

Once this experience is directly attained, all further talk becomes superfluous; know that this place of utter, restful peace is itself the true waking state.

ज्ञानगोष्टीचा गलबला । सरोन अर्थ प्रगटला । याचा विचार घेतां आला । अंतरीं अनुभव ॥ ५४॥

ज्ञानगोष्टींचा गलबला संपून खरा अर्थ प्रगट झाला; याचा विचार करता अंतरी अनुभव प्राप्त झाला.

ज्ञानगोष्टीचा गलबला । सरोन अर्थ प्रगटला । याचा विचार घेतां आला । अंतरीं अनुभव ॥ ५४॥

The clamor of discussions about knowledge subsided, and the true meaning was revealed; through reflecting on this, direct experience arose within.

तुज वाटे हे जागृती । मज झाली अनुभवप्राप्ती । या नांव केवळ भ्रांती । फिटलीच नाहीं ॥ ५५॥

तुला वाटते की ही जागृती आहे, मला अनुभवाची प्राप्ती झाली; पण याचे नाव केवळ भ्रांती आहे, ती अजून फिटलेलीच नाही.

तुज वाटे हे जागृती । मज झाली अनुभवप्राप्ती । या नांव केवळ भ्रांती । फिटलीच नाहीं ॥ ५५॥

You think, "This is true wakefulness, I have attained real experience" — but this is merely called delusion still; it has not yet actually been dispelled.

अनुभव अनुभवीं विराला । अनुभवेंविण अनुभव आला । हाही स्वप्नींचा चेइला । नाहींस बापा ॥ ५६॥

अनुभव अनुभवातच विरून गेला, अनुभवाशिवायच अनुभव आला - पण हेही स्वप्नातलेच जागे होणे आहे, खरे जागे होणे नव्हे, बाबा.

अनुभव अनुभवीं विराला । अनुभवेंविण अनुभव आला । हाही स्वप्नींचा चेइला । नाहींस बापा ॥ ५६॥

Experience dissolves into experience itself, and an experience arises even without any experience — but this too, my friend, is only a waking-up still within the dream, not true awakening at all.

जागा झालिया स्वप्नऊर्मी । स्वप्नीं म्हणसी अजन्मा तो मी । जागेपणीं स्वप्नऊर्मी । गेलीच नाहीं ॥ ५७॥

स्वप्नातील एक लहर जागी झाली, आणि स्वप्नातच तू म्हणतोस 'मी अजन्मा आहे'; पण खऱ्या जागेपणी ती स्वप्नाची लहरच अजून गेलेली नाही.

जागा झालिया स्वप्नऊर्मी । स्वप्नीं म्हणसी अजन्मा तो मी । जागेपणीं स्वप्नऊर्मी । गेलीच नाहीं ॥ ५७॥

Within the dream, one wave of the dream "wakes up," and you say, still within that dream, "I am the Unborn"; but in true wakefulness, even that dream-wave has not actually departed at all.

स्वप्नीं वाटे जागेपण । तैशी अनुभवाची खूण । आली परी तें सत्य स्वप्न । भ्रमरूप ॥ ५८॥

स्वप्नात जागेपणाचा भास व्हावा, तशीच अनुभवाची खूण आली; पण ते खरोखरचे स्वप्नच आहे, भ्रमरूपच आहे.

स्वप्नीं वाटे जागेपण । तैशी अनुभवाची खूण । आली परी तें सत्य स्वप्न । भ्रमरूप ॥ ५८॥

Just as within a dream one may feel a sense of being awake, so too has this mark of "experience" appeared; but that is itself still a real dream, still merely a form of delusion.

जागृति यापैलीकडे । तें सांगणें केवीं घडे । जेथें धारणाचि मोडे । विवेकाची ॥५९॥

खरी जागृती यापलीकडची आहे, ती सांगणे कसे शक्य आहे? तेथे तर विवेकाची धारणाही मोडून पडते.

जागृति यापैलीकडे । तें सांगणें केवीं घडे । जेथें धारणाचि मोडे । विवेकाची ॥५९॥

True wakefulness lies far beyond all this — how then could it ever be described in words? There, even the very hold of discernment itself breaks down and fails.

म्हणोनि तें समाधान । बोलतांचि न ये ऐसें जाण । निःशब्दाची ऐशी खूण । ओळखावी ॥ ६०॥

म्हणून ते खरे समाधान शब्दांत सांगताच येत नाही हे जाणून घ्यावे; निःशब्दाची ही खूण ओळखावी.

म्हणोनि तें समाधान । बोलतांचि न ये ऐसें जाण । निःशब्दाची ऐशी खूण । ओळखावी ॥ ६०॥

Therefore know that this true contentment simply cannot be expressed in words at all; one must recognize this as the very mark of the wordless itself.

ऐसें आहे समाधान । बोलतांच न ये जाण । इतुकेनें बाणली खूण । निःशब्दाची ॥ ६१॥

असे हे समाधान आहे, जे शब्दांत मुळीच सांगता येत नाही हे जाणावे; इतक्यानेच निःशब्दाची खूण मनात ठसते.

ऐसें आहे समाधान । बोलतांच न ये जाण । इतुकेनें बाणली खूण । निःशब्दाची ॥ ६१॥

Such indeed is this contentment — know that it simply cannot be expressed in speech at all; through even this much explanation, the mark of the wordless has been firmly impressed.