श्रोते पुसती ऐसें । मायाब्रह्म तें कैसें । श्रोत्या वक्त्या चे मिषें । निरूपण ऐका ॥ १॥

श्रोते असे विचारतात की माया आणि ब्रह्म म्हणजे नेमके काय; श्रोता-वक्त्याच्या निमित्ताने हे निरूपण ऐका.

श्रोते पुसती ऐसें । मायाब्रह्म तें कैसें । श्रोत्या वक्त्या चे मिषें । निरूपण ऐका ॥ १॥

The listeners ask: what exactly are maya and Brahman? Through this dialogue of listener and speaker, hear the exposition.

ब्रह्म निर्गुण निराकार । माया सगुण साकार । ब्रह्मासि नाहीं पारावार । मायेसि आहे ॥ २॥

ब्रह्म निर्गुण आणि निराकार आहे, माया सगुण आणि साकार आहे; ब्रह्माला सीमा नाही, पण मायेला सीमा आहे.

ब्रह्म निर्गुण निराकार । माया सगुण साकार । ब्रह्मासि नाहीं पारावार । मायेसि आहे ॥ २॥

Brahman is attributeless and formless; maya is qualified and has form. Brahman has no limit, but maya does.

ब्रह्म निर्मळ निश्चळ । माया चंचळ चपळ । ब्रह्म निरुपाधि केवळ । माया उपाधिरूप ॥ ३॥

ब्रह्म निर्मळ आणि निश्चळ आहे, माया चंचल आणि चपळ आहे; ब्रह्म केवळ निरुपाधिक आहे, माया उपाधियुक्त आहे.

ब्रह्म निर्मळ निश्चळ । माया चंचळ चपळ । ब्रह्म निरुपाधि केवळ । माया उपाधिरूप ॥ ३॥

Brahman is pure and unmoving; maya is restless and fleeting. Brahman is utterly without limiting conditions; maya consists entirely of them.

माया दिसे ब्रह्म दिसेना । माया भासे ब्रह्म भासेना । माया नासे ब्रह्म नासेना । कल्पांतकाळीं ॥ ४॥

माया दिसते, ब्रह्म दिसत नाही; माया भासते, ब्रह्म भासत नाही; कल्पांतकाळी माया नाश पावते, ब्रह्म नाश पावत नाही.

माया दिसे ब्रह्म दिसेना । माया भासे ब्रह्म भासेना । माया नासे ब्रह्म नासेना । कल्पांतकाळीं ॥ ४॥

Maya is seen, Brahman is not seen; maya appears, Brahman does not appear; at the time of great dissolution, maya perishes, Brahman does not perish.

माया रचे ब्रह्म रचेना । माया खचे ब्रह्म खचेना । माया रुचे ब्रह्म रुचेना । अज्ञानासी ॥ ५॥

माया रचली जाते, ब्रह्म रचले जात नाही; माया ढासळते, ब्रह्म ढासळत नाही; अज्ञान्याला माया रुचते, ब्रह्म रुचत नाही.

माया रचे ब्रह्म रचेना । माया खचे ब्रह्म खचेना । माया रुचे ब्रह्म रुचेना । अज्ञानासी ॥ ५॥

Maya is constructed, Brahman is not; maya collapses, Brahman does not; to the ignorant, maya is appealing, Brahman is not.

माया उपजे ब्रह्म उपजेना । माया मरे ब्रह्म मरेना । माया धरे ब्रह्म धरेना । धारणेसी ॥ ६॥

माया उत्पन्न होते, ब्रह्म उत्पन्न होत नाही; माया मरते, ब्रह्म मरत नाही; माया धारणेत धरता येते, ब्रह्म धारणेत धरता येत नाही.

माया उपजे ब्रह्म उपजेना । माया मरे ब्रह्म मरेना । माया धरे ब्रह्म धरेना । धारणेसी ॥ ६॥

Maya is born, Brahman is not born; maya dies, Brahman does not die; maya can be grasped by concentration, Brahman cannot be so held.

माया फुटे ब्रह्म फुटेना । माया तुटे ब्रह्म तुटेना । माया विटे ब्रह्म विटेना । अविट तें ॥ ७॥

माया फुटते, ब्रह्म फुटत नाही; माया तुटते, ब्रह्म तुटत नाही; माया विटते (जुनी होते), ब्रह्म कधी विटत नाही, ते अविनाशी आहे.

माया फुटे ब्रह्म फुटेना । माया तुटे ब्रह्म तुटेना । माया विटे ब्रह्म विटेना । अविट तें ॥ ७॥

Maya shatters, Brahman does not shatter; maya breaks, Brahman does not break; maya wears out and grows stale, Brahman never wears out — it is imperishable.

माया विकारी ब्रह्म निर्विकारी । माया सर्व करी ब्रह्म कांहींच न करी । माया नाना रूपें धरी । ब्रह्म तें अरूप ॥ ८॥

माया विकारी आहे, ब्रह्म निर्विकार आहे; माया सर्व काही करते, ब्रह्म काहीच करत नाही; माया अनेक रूपे धारण करते, ब्रह्म रूपरहित आहे.

माया विकारी ब्रह्म निर्विकारी । माया सर्व करी ब्रह्म कांहींच न करी । माया नाना रूपें धरी । ब्रह्म तें अरूप ॥ ८॥

Maya is subject to change, Brahman is changeless; maya does everything, Brahman does nothing at all; maya takes on countless forms, Brahman is formless.

माया पंचभौतिक अनेक । ब्रह्म तें शाश्वत एक । मायाब्रह्माचा विवेक । विवेकी जाणती ॥ ९॥

माया पंचभौतिक आणि अनेकविध आहे, ब्रह्म शाश्वत आणि एक आहे; माया आणि ब्रह्म यांतील हा भेद विवेकीच जाणतात.

माया पंचभौतिक अनेक । ब्रह्म तें शाश्वत एक । मायाब्रह्माचा विवेक । विवेकी जाणती ॥ ९॥

Maya, made of the five elements, is manifold; Brahman is eternal and one. This distinction between maya and Brahman is understood only by the discerning.

माया लहान ब्रह्म थोर । माया असार ब्रह्म सार । माया अर्ति पारावार । ब्रह्मासि नाहीं ॥ १०॥

माया लहान आहे, ब्रह्म महान आहे; माया असार आहे, ब्रह्म सार आहे; मायेला मर्यादा आहे, ब्रह्माला मर्यादा नाही.

माया लहान ब्रह्म थोर । माया असार ब्रह्म सार । माया अर्ति पारावार । ब्रह्मासि नाहीं ॥ १०॥

Maya is small, Brahman is vast; maya is without essence, Brahman is the essence itself; maya has bounds and limits, Brahman has none.

सकळ माया विस्तारली । ब्रह्मस्थिति आच्छादिली । परी ते निवडून घेतली । साधुजनीं ॥ ११॥

संपूर्ण मायेने विस्तार पावून ब्रह्मस्थिती झाकून टाकली; पण साधुजनांनी ती ब्रह्मस्थिती निवडून वेगळी काढली.

सकळ माया विस्तारली । ब्रह्मस्थिति आच्छादिली । परी ते निवडून घेतली । साधुजनीं ॥ ११॥

Maya has spread out entirely and concealed the state of Brahman; but saintly people have discerned and drawn it out separately.

गोंडाळ सांडून नीर घेइजे । नीर सांडून क्षीर सेविजे । माया सांडून अनुभविजे । परब्रह्म तैसें ॥ १२॥

गढूळ पाणी टाकून स्वच्छ पाणी घ्यावे, आणि पाणी टाकून दुधाचा रस घ्यावा; त्याप्रमाणे माया टाकून परब्रह्माचा अनुभव घ्यावा.

गोंडाळ सांडून नीर घेइजे । नीर सांडून क्षीर सेविजे । माया सांडून अनुभविजे । परब्रह्म तैसें ॥ १२॥

Just as one discards muddy water for clear water, and discards water for the essence of milk, so should one set aside maya and directly experience the Supreme Brahman.

ब्रह्म आकाशा ऐसें निवळ । माया वसुंधरा डहुळ । ब्रह्म सूक्ष्म केवळ । माया स्थूळरूप ॥ १३॥

ब्रह्म आकाशासारखे निवळ आहे, माया पृथ्वीसारखी गढूळ आहे; ब्रह्म केवळ सूक्ष्म आहे, माया स्थूल रूपाची आहे.

ब्रह्म आकाशा ऐसें निवळ । माया वसुंधरा डहुळ । ब्रह्म सूक्ष्म केवळ । माया स्थूळरूप ॥ १३॥

Brahman is clear like the sky; maya is turbid like the earth. Brahman is purely subtle; maya has gross form.

ब्रह्म तें अप्रत्यक्ष असे । माया ते प्रत्यक्ष दिसे । ब्रह्म तें समचि असे । माया ते विषमरूप ॥ १४॥

ब्रह्म अप्रत्यक्ष आहे, माया प्रत्यक्ष दिसते; ब्रह्म सम (एकसारखे) आहे, माया विषमरूपी आहे.

ब्रह्म तें अप्रत्यक्ष असे । माया ते प्रत्यक्ष दिसे । ब्रह्म तें समचि असे । माया ते विषमरूप ॥ १४॥

Brahman is not directly perceptible, while maya is plainly seen. Brahman is uniform and even, while maya is uneven and varied.

माया लक्ष्य ब्रह्म अलक्ष्य । माया साक्ष ब्रह्म असाक्ष । मायेमध्यें दोन्ही पक्ष । ब्रह्मीं पक्षचि नाहीं ॥ १५॥

माया लक्ष्य आहे, ब्रह्म अलक्ष्य आहे; माया साक्ष आहे, ब्रह्म असाक्ष आहे; मायेत दोन्ही बाजू असतात, ब्रह्मात कोणतीच बाजू नसते.

माया लक्ष्य ब्रह्म अलक्ष्य । माया साक्ष ब्रह्म असाक्ष । मायेमध्यें दोन्ही पक्ष । ब्रह्मीं पक्षचि नाहीं ॥ १५॥

Maya can be perceived, Brahman cannot; maya can be witnessed as an object, Brahman cannot; maya has two sides (this and that), Brahman has no sides at all.

माया पूर्वपक्ष ब्रह्म सिद्धांत । माया असत् ब्रह्म सत् । ब्रह्मासि नाहीं करणें हित । मायेसि आहे ॥ १६॥

माया म्हणजे पूर्वपक्ष (प्राथमिक मत), ब्रह्म म्हणजे सिद्धांत (अंतिम सत्य); माया असत् आहे, ब्रह्म सत् आहे; ब्रह्माला काही हित साधायचे नसते, पण मायेला असते.

माया पूर्वपक्ष ब्रह्म सिद्धांत । माया असत् ब्रह्म सत् । ब्रह्मासि नाहीं करणें हित । मायेसि आहे ॥ १६॥

Maya is like a preliminary view, Brahman is the final conclusion; maya is unreal, Brahman is real; Brahman has no need to secure any benefit for itself, but maya does.

ब्रह्म अखंड घनदाट । माया पंचभौतिक पोंचट । ब्रह्म तें निरंतर निघोट । माया ते जुनी जर्जरी ॥ १७॥

ब्रह्म अखंड आणि घनदाट आहे, माया पंचभौतिक आणि पोकळ आहे; ब्रह्म निरंतर आणि अभंग आहे, माया जुनी व जीर्ण होणारी आहे.

ब्रह्म अखंड घनदाट । माया पंचभौतिक पोंचट । ब्रह्म तें निरंतर निघोट । माया ते जुनी जर्जरी ॥ १७॥

Brahman is unbroken and dense; maya, made of the five elements, is hollow. Brahman is continuous and unblemished; maya grows old and decrepit.

माया घडे ब्रह्म घडेना । माया पडे ब्रह्म पडेना । माया विघडे ब्रह्म विघडेना । जैसें तैसें ॥ १८॥

माया घडते, ब्रह्म घडत नाही; माया कोसळते, ब्रह्म कोसळत नाही; माया विघटित होते, ब्रह्म कधीही जसेच्या तसेच राहते.

माया घडे ब्रह्म घडेना । माया पडे ब्रह्म पडेना । माया विघडे ब्रह्म विघडेना । जैसें तैसें ॥ १८॥

Maya is fashioned, Brahman is not fashioned; maya falls apart, Brahman does not fall; maya disintegrates, but Brahman remains exactly as it is, never disintegrating.

ब्रह्म असतचि असे । माया निरसितांच निरसे । ब्रह्मास कल्पांत नसे । मायेसि असे ॥ १९॥

ब्रह्म सदैव असतेच असते, माया मात्र नाहीशी करण्याचा प्रयत्न केला की नाहीशी होते; ब्रह्माला कल्पांत नाही, मायेला मात्र आहे.

ब्रह्म असतचि असे । माया निरसितांच निरसे । ब्रह्मास कल्पांत नसे । मायेसि असे ॥ १९॥

Brahman simply always exists; maya, once negated through inquiry, vanishes. Brahman has no final dissolution, but maya does.

माया कठिण ब्रह्म कोमळ । माया अल्प ब्रह्म विशाळ । माया नसे सर्वकाळ । ब्रह्मचि असे ॥ २०॥

माया कठीण आहे, ब्रह्म कोमल आहे; माया अल्प आहे, ब्रह्म विशाल आहे; माया सर्वकाळ टिकत नाही, ब्रह्मच सदैव असते.

माया कठिण ब्रह्म कोमळ । माया अल्प ब्रह्म विशाळ । माया नसे सर्वकाळ । ब्रह्मचि असे ॥ २०॥

Maya is hard, Brahman is gentle; maya is small, Brahman is vast; maya does not last for all time, only Brahman endures forever.

वस्तु नव्हे बोलिजे ऐशी । माया जैशी बोलिजे तैशी । काळ पावेना वस्तूसी । मायेसी झडपी ॥ २१॥

ब्रह्म हे खरे तर 'वस्तु' असेही म्हणता येत नाही, तसे बोलण्याची केवळ रीत आहे; काळ त्या ब्रह्मवस्तूला स्पर्श करू शकत नाही, पण मायेला मात्र काळ झडप घालतो.

वस्तु नव्हे बोलिजे ऐशी । माया जैशी बोलिजे तैशी । काळ पावेना वस्तूसी । मायेसी झडपी ॥ २१॥

Brahman cannot even properly be called a "thing" — that is only a manner of speaking; time cannot touch that Reality, but time seizes maya in its grip.

नाना रूप नाना रंग । तितुका मायेचा प्रसंग । माया भंगे ब्रह्म अभंग । जैसें तैसें ॥ २२॥

नाना रूपे आणि नाना रंग हा सर्व मायेचाच खेळ आहे; माया भंग पावते, ब्रह्म मात्र सदैव अभंग आणि जसेच्या तसे राहते.

नाना रूप नाना रंग । तितुका मायेचा प्रसंग । माया भंगे ब्रह्म अभंग । जैसें तैसें ॥ २२॥

Countless forms and countless colors — all of this is merely the play of maya; maya breaks apart, while Brahman remains unbroken, exactly as it always is.

आतां असो हा विस्तार । चालत जातें सचराचर । तितुकी माया परमेश्वर । सबाह्य अभ्यंतरीं ॥ २३॥

आता हा विस्तार असो; हे सर्व चराचर जे चालत राहते तितकी सर्व माया आहे, आणि तिच्या आत-बाहेर परमेश्वर व्यापून आहे.

आतां असो हा विस्तार । चालत जातें सचराचर । तितुकी माया परमेश्वर । सबाह्य अभ्यंतरीं ॥ २३॥

Let this elaboration rest here — whatever moving and unmoving world goes on functioning is all maya, and the Supreme Lord pervades it within and without.

सकळ उपाधींवेगळा । तो परमात्मा निराळा । जळीं असोन नातळे जळा । आकाश जैसें ॥ २४॥

सर्व उपाधींपासून वेगळा असा तो परमात्मा निराळाच आहे; जसे आकाश पाण्यात प्रतिबिंबित असूनही पाण्याला स्पर्श करत नाही.

सकळ उपाधींवेगळा । तो परमात्मा निराळा । जळीं असोन नातळे जळा । आकाश जैसें ॥ २४॥

That Supreme Self remains distinct, untouched by any limiting condition — like the sky, which though reflected in water, is never actually touched by it.

मायाब्रह्मांचें विवरण । करितां चुके जन्ममरण । संतांसि गेलिया शरण । मोक्ष लाभे ॥ २५॥

माया आणि ब्रह्म यांचा असा विचार केला असता जन्ममरणाचा फेरा चुकतो; संतांना शरण गेल्यास मोक्ष प्राप्त होतो.

मायाब्रह्मांचें विवरण । करितां चुके जन्ममरण । संतांसि गेलिया शरण । मोक्ष लाभे ॥ २५॥

By thus discerning between maya and Brahman, one escapes the cycle of birth and death; by taking refuge in saints, liberation is attained.

अरे या संतांचा महिमा । बोलावया नाहीं सीमा । जयांचेनि जगदात्मा । अंतरींच होय ॥ २६॥

अरे, या संतांचा महिमा वर्णन करायला काही सीमाच नाही; ज्यांच्यामुळे जगदात्मा अंतरीच प्रगट होतो.

अरे या संतांचा महिमा । बोलावया नाहीं सीमा । जयांचेनि जगदात्मा । अंतरींच होय ॥ २६॥

Ah, the glory of these saints knows no bounds — through them the Soul of the universe is revealed within one's own heart.