चित्त सुचित करावें । बोलिलें तें जीवीं धरावें । सावध होऊन बैसावें । निमिष एक ॥ १॥

श्रोत्यांनी चित्त एकाग्र करावे, जे सांगितले जाईल ते मनात धरावे आणि क्षणभर तरी सावधपणे बसावे.

चित्त सुचित करावें । बोलिलें तें जीवीं धरावें । सावध होऊन बैसावें । निमिष एक ॥ १॥

Make the mind attentive, hold in the heart what is said, and sit alert, if only for a moment.

कोणी एके ग्रामीं अथवा देशीं । राहणें आहे आपणासी । न भेटतां तेथिल्या प्रभूसी । सौख्य कैंचें ॥ २॥

आपण एखाद्या गावात किंवा देशात राहतो, पण तेथील स्वामीला भेटल्याशिवाय तेथे सुख कसे मिळेल?

कोणी एके ग्रामीं अथवा देशीं । राहणें आहे आपणासी । न भेटतां तेथिल्या प्रभूसी । सौख्य कैंचें ॥ २॥

We live in some village or land, but without meeting its lord, how can we find happiness there?

म्हणौनि ज्यास जेथें राहणें । तेणें त्या प्रभूची भेटी घेणें । म्हणिजे होय श्लाघ्यवाणें । सर्व कांहीं ॥ ३॥

म्हणून जिथे राहायचे तिथल्या स्वामीची भेट घ्यावी, म्हणजे सर्व काही प्रशंसनीय होते.

म्हणौनि ज्यास जेथें राहणें । तेणें त्या प्रभूची भेटी घेणें । म्हणिजे होय श्लाघ्यवाणें । सर्व कांहीं ॥ ३॥

So wherever one lives, one should meet that place's lord — then everything about one's stay becomes praiseworthy.

प्रभूची भेटी न घेतां । तेथें कैंची मान्यता । आपुलें महत्व जातां । वेळ नाहीं ॥ ४॥

स्वामीची भेट न घेता तेथे मान्यता कशी मिळेल? आपले महत्त्व जायला वेळ लागत नाही.

प्रभूची भेटी न घेतां । तेथें कैंची मान्यता । आपुलें महत्व जातां । वेळ नाहीं ॥ ४॥

Without meeting the lord, how will one gain standing there? One's own importance is lost in no time.

म्हणौनि रायापासूनि रंक । कोणी एक तरी नायक । त्यास भेटणें हा विवेक । विवेकी जाणती ॥ ५॥

म्हणून राजांपासून रंकांपर्यंत प्रत्येकाला कुणीतरी एक स्वामी असतोच, त्याला भेटणे हाच विवेक आहे, हे विवेकी जाणतात.

म्हणौनि रायापासूनि रंक । कोणी एक तरी नायक । त्यास भेटणें हा विवेक । विवेकी जाणती ॥ ५॥

So from king to pauper, everyone has some overlord; meeting him is true discernment, as the wise know.

त्यास न भेटतां त्याचे नगरीं । राहतां धरितील बेगारी । तेथें न करितां चोरी । अंगीं लागे ॥ ६॥

त्याला न भेटता त्याच्या नगरीत राहिल्यास वेठबिगारी लादली जाते; चोरी न करताही ती अंगावर येते.

त्यास न भेटतां त्याचे नगरीं । राहतां धरितील बेगारी । तेथें न करितां चोरी । अंगीं लागे ॥ ६॥

Living in his town without meeting him, one gets pressed into forced labor — blame falls on you even without theft.

याकारणें जो शहाणा । तेणें प्रभूसी भेटावें जाणा । ऐसें न करितां दैन्यवाणा । संसार त्याचा ॥ ७॥

म्हणून जो शहाणा असतो तो स्वामीला भेटतो; असे न केल्यास त्याचा संसार दीनवाणा होतो.

याकारणें जो शहाणा । तेणें प्रभूसी भेटावें जाणा । ऐसें न करितां दैन्यवाणा । संसार त्याचा ॥ ७॥

Therefore the wise man makes sure to meet the lord; without doing so, his worldly life remains wretched.

ग्रामीं थोर ग्रामाधिपती । त्याहूनि थोर देशाधिपती । देशाधिपतीहूनि नृपती । थोर जाणावा ॥ ८॥

गावात गावाचा अधिपती श्रेष्ठ, त्याहून देशाचा अधिपती श्रेष्ठ आणि त्याहूनही राजा श्रेष्ठ जाणावा.

ग्रामीं थोर ग्रामाधिपती । त्याहूनि थोर देशाधिपती । देशाधिपतीहूनि नृपती । थोर जाणावा ॥ ८॥

In a village the village-headman is great; greater than him is the district's ruler; and greater still is the king.

राष्ट्राचा प्रभु तो राजा । बहुराष्ट्र तो महाराजा । महाराजांचाही राजा । तो चक्रवर्ती ॥ ९॥

एका राष्ट्राचा स्वामी तो राजा, अनेक राष्ट्रांचा स्वामी तो महाराजा आणि महाराजांचाही राजा तो चक्रवर्ती.

राष्ट्राचा प्रभु तो राजा । बहुराष्ट्र तो महाराजा । महाराजांचाही राजा । तो चक्रवर्ती ॥ ९॥

The lord of one realm is a king; of many realms, a great king; and the king over great kings is the emperor.

एक नरपती एक गजपती । एक हयपती एक भूपती । सकळांमध्ये चक्रवर्ती । थोर राजा ॥ १०॥

कोणी पायदळाचा स्वामी, कोणी हत्तीदळाचा, कोणी घोडदळाचा, कोणी भूमीचा स्वामी असतो; पण या सर्वांत चक्रवर्ती राजा सर्वश्रेष्ठ.

एक नरपती एक गजपती । एक हयपती एक भूपती । सकळांमध्ये चक्रवर्ती । थोर राजा ॥ १०॥

One rules infantry, one elephants, one cavalry, one the land — but among them all, the emperor is the greatest king.

असो ऐशिया समस्तां । एक ब्रह्मा निर्माणकर्ता । त्या ब्रह्म्यासही निर्मिता । कोण आहे ॥ ११॥

असो, या सर्वांचा निर्माता एक ब्रह्मदेव आहे; पण त्या ब्रह्मदेवालाही निर्माण करणारा कोण आहे?

असो ऐशिया समस्तां । एक ब्रह्मा निर्माणकर्ता । त्या ब्रह्म्यासही निर्मिता । कोण आहे ॥ ११॥

Leave that aside — of all these, Brahmadeva is the creator; but who created that Brahmadeva himself?

ब्रह्मा विष्णु आणि हर । त्यांसी निर्मिता तोचि थोर । तो ओळखावा परमेश्वर । नाना यत्‍नें ॥ १२॥

ब्रह्मा, विष्णू आणि शंकर यांनाही जो निर्माण करतो, तोच खरा श्रेष्ठ आहे; त्या परमेश्वराला अनेक प्रयत्नांनी ओळखावे.

ब्रह्मा विष्णु आणि हर । त्यांसी निर्मिता तोचि थोर । तो ओळखावा परमेश्वर । नाना यत्‍नें ॥ १२॥

The one who creates even Brahma, Vishnu and Shiva is truly supreme; that God should be sought and known through various efforts.

तो देव ठायीं पडेना । तरी यमयातना चुकेना । ब्रह्माण्डनायका चोजवेना । हें बरें नव्हे ॥ १३॥

तो देव जर उमजला नाही तर यमयातना चुकत नाहीत; या ब्रह्मांडाच्या स्वामीला न ओळखणे हे बरे नव्हे.

तो देव ठायीं पडेना । तरी यमयातना चुकेना । ब्रह्माण्डनायका चोजवेना । हें बरें नव्हे ॥ १३॥

If that God is not grasped, the torments of death cannot be escaped; failing to recognize the lord of this whole universe is not good at all.

जेणें संसारीं घातलें । अवघें ब्रह्माण्ड निर्माण केलें । त्यासी नाहीं ओळखिलें । तोचि पतित ॥ १४॥

ज्याने आपल्याला संसारात घातले आणि हे संपूर्ण ब्रह्मांड निर्माण केले, त्याला न ओळखणारा तो खरा पतित होय.

जेणें संसारीं घातलें । अवघें ब्रह्माण्ड निर्माण केलें । त्यासी नाहीं ओळखिलें । तोचि पतित ॥ १४॥

Whoever fails to recognize the One who placed us in this world and created this entire universe is truly fallen.

म्हणोनि देव ओळखावा । जन्म सार्थकचि करावा । न कळे तरी सत्संग धरावा । म्हणजे कळे ॥ १५॥

म्हणून देवाला ओळखावे आणि आपला जन्म सार्थक करावा; न कळल्यास सत्संग धरावा, म्हणजे कळू लागते.

म्हणोनि देव ओळखावा । जन्म सार्थकचि करावा । न कळे तरी सत्संग धरावा । म्हणजे कळे ॥ १५॥

So one should know God and thereby make this birth fruitful; if it isn't understood, keep the company of the good, and it will become clear.

जो जाणेल भगवंत । तया नांव बोलिजे संत । जो शाश्वत आणि अशाश्वत । निवाडा करी ॥ १६॥

जो भगवंताला जाणतो त्यालाच संत म्हणतात; जो शाश्वत आणि अशाश्वत यांचा निर्णय करू शकतो तोच संत.

जो जाणेल भगवंत । तया नांव बोलिजे संत । जो शाश्वत आणि अशाश्वत । निवाडा करी ॥ १६॥

Whoever knows God is called a saint — one who can distinguish between the eternal and the transient.

चळेना ढळेना देव । ऐसा ज्याचा अंतर्भाव । तोचि जाणिजे महानुभाव । तोचि साधू ॥ १७॥

देव अढळ, अचल आहे असा ज्याचा दृढ अंतर्भाव असतो, तोच थोर महानुभाव आणि तोच खरा साधू.

चळेना ढळेना देव । ऐसा ज्याचा अंतर्भाव । तोचि जाणिजे महानुभाव । तोचि साधू ॥ १७॥

Whoever holds firmly within that God is unmoving and unchanging — he alone should be known as truly great, a true saint.

जो जनांमध्ये वागे । परी जनांवेगळी गोष्टी सांगे । ज्याचे अंतरीं ज्ञान जागे । तोचि साधू ॥ १८॥

जो लोकांमध्ये वावरतो, पण लोकांहून वेगळी आत्मज्ञानाची गोष्ट सांगतो, ज्याच्या अंतरंगात ज्ञान जागृत आहे, तोच साधू.

जो जनांमध्ये वागे । परी जनांवेगळी गोष्टी सांगे । ज्याचे अंतरीं ज्ञान जागे । तोचि साधू ॥ १८॥

One who lives among people yet speaks of something beyond ordinary concerns, in whose heart knowledge is ever awake — he is the true saint.

जाणिजे परमात्मा निर्गुण । त्यासींच म्हणावें ज्ञान । त्यावेगळें तें अज्ञान । सर्व कांहीं ॥ १९॥

निर्गुण परमात्म्याला जाणणे यालाच खरे ज्ञान म्हणावे; त्यावाचून बाकी सर्व अज्ञानच होय.

जाणिजे परमात्मा निर्गुण । त्यासींच म्हणावें ज्ञान । त्यावेगळें तें अज्ञान । सर्व कांहीं ॥ १९॥

Knowing the attributeless Supreme Self — that alone should be called knowledge; everything else is ignorance.

पोट भरावयाकारणें । नाना विद्या अभ्यास करणें । त्यास ज्ञान म्हणती परी तेणें । सार्थक नव्हे ॥ २०॥

पोट भरण्यासाठी अनेक विद्यांचा अभ्यास केला जातो; त्याला लोक ज्ञान म्हणतात, पण त्याने जन्माचे सार्थक होत नाही.

पोट भरावयाकारणें । नाना विद्या अभ्यास करणें । त्यास ज्ञान म्हणती परी तेणें । सार्थक नव्हे ॥ २०॥

People study many disciplines merely to earn a living, and call that knowledge — but it does not fulfill the purpose of this life.

देव ओळखावा एक । तेंचि ज्ञान तें सार्थक । येर अवघेंचि निरर्थक । पोटविद्या ॥ २१॥

एका देवाला ओळखणे हेच खरे व सार्थक ज्ञान; बाकी सगळी पोटासाठीची विद्या निरर्थक आहे.

देव ओळखावा एक । तेंचि ज्ञान तें सार्थक । येर अवघेंचि निरर्थक । पोटविद्या ॥ २१॥

Knowing the one God — that alone is true, fruitful knowledge; all the rest is meaningless learning pursued merely to fill the belly.

जन्मवरी पोट भरिलें । देहाचें संरक्षण केलें । पुढें अवघेंचि व्यर्थ गेलें । अंतकाळीं ॥ २२॥

आयुष्यभर पोट भरले, देहाचे रक्षण केले; पण मृत्यूसमयी ते सर्व व्यर्थ ठरते.

जन्मवरी पोट भरिलें । देहाचें संरक्षण केलें । पुढें अवघेंचि व्यर्थ गेलें । अंतकाळीं ॥ २२॥

One spends a lifetime filling the belly and protecting the body, but at the hour of death all of it proves useless.

एवं पोट भरावयाची विद्या । तियेसी म्हणों नये सद्विद्या । सर्वव्यापक वस्तु सद्या । पाविजे तें ज्ञान ॥ २३॥

म्हणून पोट भरण्याच्या विद्येला सद्विद्या म्हणू नये; ज्याने सर्वव्यापक परमात्मा प्राप्त होतो तेच खरे ज्ञान.

एवं पोट भरावयाची विद्या । तियेसी म्हणों नये सद्विद्या । सर्वव्यापक वस्तु सद्या । पाविजे तें ज्ञान ॥ २३॥

Therefore the learning that merely fills the belly should not be called true knowledge; true knowledge is that by which the all-pervading Reality is directly attained.

ऐसें जयापाशीं ज्ञान । तोचि जाणावा सज्जन । तयापासीं समाधान । पुशिलें पाहिजे ॥ २४॥

ज्याच्यापाशी असे आत्मज्ञान असते तोच खरा सज्जन; त्याच्याकडेच समाधान विचारावे.

ऐसें जयापाशीं ज्ञान । तोचि जाणावा सज्जन । तयापासीं समाधान । पुशिलें पाहिजे ॥ २४॥

Whoever possesses such knowledge should be recognized as a truly good person; it is from him that one should seek the answer to inner peace.

अज्ञानास भेटतां अज्ञान । तेथें कैंचें सांपडेल ज्ञान । करंट्यास करंट्याचें दर्शन । होतां भाग्य कैंचें ॥ २५॥

अज्ञानी माणूस अज्ञान्याला भेटला तर तिथे ज्ञान कुठून मिळणार? अभाग्याला अभाग्याचेच दर्शन झाल्यास भाग्य कुठून येणार?

अज्ञानास भेटतां अज्ञान । तेथें कैंचें सांपडेल ज्ञान । करंट्यास करंट्याचें दर्शन । होतां भाग्य कैंचें ॥ २५॥

When one ignorant person meets another, where will knowledge be found? When one unlucky person meets another, how can good fortune come of it?

रोग्यापाशीं रोगी गेला । तेथें कैंचें आरोग्य त्याला । निर्बळापाशीं निर्बळाला । पाठी कैंची ॥ २६॥

रोगी माणूस रोग्याकडे गेला तर त्याला आरोग्य कुठून मिळणार? दुर्बळाला दुर्बळाकडून आधार कुठून मिळणार?

रोग्यापाशीं रोगी गेला । तेथें कैंचें आरोग्य त्याला । निर्बळापाशीं निर्बळाला । पाठी कैंची ॥ २६॥

If a sick man goes to another sick man, how will he gain health? If a weak man seeks support from another weak man, how will he find backing?

पिशाच्यापाशीं पिशाच गेलें । तेथें कोण सार्थक झालें । उन्मत्तास उन्मत्त भेटलें । त्यास उमजवी कवणू ॥ २७॥

भूत भुताकडे गेले तर तिथे काय साध्य होणार? उन्मत्ताला उन्मत्त भेटला तर त्याला समजावणार कोण?

पिशाच्यापाशीं पिशाच गेलें । तेथें कोण सार्थक झालें । उन्मत्तास उन्मत्त भेटलें । त्यास उमजवी कवणू ॥ २७॥

If one ghost goes to another ghost, what is accomplished there? If a madman meets another madman, who will bring him to his senses?

भिकायापाशीं मागतां भिक्षा । दीक्षाहीनापाशीं मागतां दीक्षा । उजेड पाहतां कृष्णपक्षा । पाविजे कैंचा ॥ २८॥

भिकाऱ्याकडे भिक्षा मागितली किंवा दीक्षा नसलेल्याकडे दीक्षा मागितली, आणि अमावास्येच्या रात्री उजेड शोधला, तर तो कसा मिळेल?

भिकायापाशीं मागतां भिक्षा । दीक्षाहीनापाशीं मागतां दीक्षा । उजेड पाहतां कृष्णपक्षा । पाविजे कैंचा ॥ २८॥

Begging alms from a beggar, seeking initiation from one who has none himself, or looking for light on a moonless night — how can any of these succeed?

अबद्धापाशीं गेला अबद्ध । तो कैसेनि होईल सुबद्ध । बद्धास भेटतां बद्ध । सिद्ध नव्हे ॥ २९॥

बद्ध नसलेला माणूस बद्ध नसलेल्याकडे गेला, तर तो नीट व्यवस्थित कसा होईल? बद्ध माणूस बद्धाला भेटला तरी तो सिद्ध होत नाही.

अबद्धापाशीं गेला अबद्ध । तो कैसेनि होईल सुबद्ध । बद्धास भेटतां बद्ध । सिद्ध नव्हे ॥ २९॥

One who is unbound going to another unbound person cannot thereby become properly established; and a bound soul meeting another bound soul does not become liberated either.

देह्यापाशीं गेला देही । तो कैसेनि होईल विदेही । म्हणोनि ज्ञात्यावांचूनि नाहीं । ज्ञानमार्ग ॥ ३०॥

देहबुद्धी असलेला माणूस देहबुद्धी असलेल्याकडे गेला, तर तो देहातीत कसा होईल? म्हणून ज्ञात्याशिवाय ज्ञानाचा मार्ग सापडत नाही.

देह्यापाशीं गेला देही । तो कैसेनि होईल विदेही । म्हणोनि ज्ञात्यावांचूनि नाहीं । ज्ञानमार्ग ॥ ३०॥

A body-bound soul going to another body-bound soul cannot thereby become free of body-consciousness. Hence there is no path to knowledge except through one who already knows.

याकारणें ज्ञाता पहावा । त्याचा अनुग्रह घ्यावा । सारासारविचारें जीवा । मोक्ष प्राप्त ॥ ३१॥

म्हणून ज्ञात्याचा शोध घ्यावा, त्याचा अनुग्रह घ्यावा; सारासार विचाराने जीवाला मोक्ष प्राप्त होतो.

याकारणें ज्ञाता पहावा । त्याचा अनुग्रह घ्यावा । सारासारविचारें जीवा । मोक्ष प्राप्त ॥ ३१॥

Therefore one must seek out a true knower and receive his grace; through discernment between the essential and the non-essential, the soul attains liberation.