ज्ञानें दृश्य मिथ्या झालें । तरी कां पाहिजे भजन केलें । तेणें काय प्राप्त झालें । हें मज निरूपावें ॥ १॥

ज्ञानाने दृश्य जग मिथ्या ठरले, तर मग भजन कशासाठी करावे? त्याने काय प्राप्त होते ते मला सांगा.

ज्ञानें दृश्य मिथ्या झालें । तरी कां पाहिजे भजन केलें । तेणें काय प्राप्त झालें । हें मज निरूपावें ॥ १॥

"If through knowledge the visible world has been shown to be illusory, then why should devotion still be practiced? What is gained by it? Please explain this to me."

ज्ञानाहून थोर असेना । तरी कां पाहिजे उपासना । उपासनेनें जनां । काय प्राप्त ॥ २॥

ज्ञानाहून श्रेष्ठ काहीच नसते, तर मग उपासना कशासाठी करावी? उपासनेने लोकांना काय मिळते?

ज्ञानाहून थोर असेना । तरी कां पाहिजे उपासना । उपासनेनें जनां । काय प्राप्त ॥ २॥

"If nothing is greater than knowledge, then why is worship needed at all? What do people gain from worship?"

मुख्य सार तें निर्गुण । तेथें दिसेचिना सगुण । भजन केलियाचा गुण । मज निरूपावा ॥ ३॥

मुख्य सार निर्गुणच आहे, तेथे सगुण दिसतच नाही; मग भजन केल्याने काय फायदा होतो ते मला सांगा.

मुख्य सार तें निर्गुण । तेथें दिसेचिना सगुण । भजन केलियाचा गुण । मज निरूपावा ॥ ३॥

"The true essence is the attributeless alone, where the qualified form is not even seen; so tell me what benefit comes from practicing devotion."

जें प्रत्यक्ष नाशवंत । त्यासि भजावें किंनिमित्त । सत्य सांडून असत्य । कोणें भजावें ॥ ४॥

जे प्रत्यक्ष नाशवंत आहे, त्याला कशासाठी भजावे? सत्य सोडून असत्याला कोण भजेल?

जें प्रत्यक्ष नाशवंत । त्यासि भजावें किंनिमित्त । सत्य सांडून असत्य । कोणें भजावें ॥ ४॥

"Why should one worship what is visibly perishable? Who would abandon the real to worship the unreal?"

असत्याचा प्रत्ययो आला । तरी मग नेम कां लागला । सत्य सांडून गलबला । कासया करावा ॥ ५॥

हे जग असत्य आहे असा अनुभव आला, तर मग हा भजनाचा नेम कशाला लागला? सत्य सोडून हा गलबला कशासाठी करावा?

असत्याचा प्रत्ययो आला । तरी मग नेम कां लागला । सत्य सांडून गलबला । कासया करावा ॥ ५॥

"Once one has directly realized that this world is unreal, then why should this discipline of worship still be undertaken? Why create this commotion, abandoning the real?"

निर्गुणानें मोक्ष होतो । प्रत्यक्ष प्रत्यय येतो । सगुण काय देऊं पाहतो । सांगा स्वामी ॥ ६॥

निर्गुणाने मोक्ष होतो हा प्रत्यक्ष अनुभव येतो; मग सगुण काय देणार आहे ते सांगा, स्वामी.

निर्गुणानें मोक्ष होतो । प्रत्यक्ष प्रत्यय येतो । सगुण काय देऊं पाहतो । सांगा स्वामी ॥ ६॥

"It is through the attributeless that liberation comes — this is directly experienced. So what can the qualified form possibly offer? Tell me, master."

सगुण नाशवंत ऐसें सांगतां । पुनः भजन करावें म्हणतां । तरी कासयासाठीं आतां । भजन करूं ॥ ७॥

सगुण नाशवंत आहे असे सांगितले, आणि तरीही पुन्हा भजन करावे म्हणता; तर मग आता भजन कशासाठी करावे?

सगुण नाशवंत ऐसें सांगतां । पुनः भजन करावें म्हणतां । तरी कासयासाठीं आतां । भजन करूं ॥ ७॥

"You yourself said the qualified form is perishable, yet you now tell me to still practice devotion. Then for what purpose should I practice devotion at all?"

स्वामीचे भिडेनें बोलवेना । येर्ह्हवीं हें कांहींच मानेना । साध्यचि झालिया साधना । कां प्रवर्तावें ॥ ८॥

स्वामींच्या भीडेखातर मला हे बोलवत नाही, पण एरवी हे मला काहीच पटत नाही; साध्य साधले असताना साधनेला कशाला प्रवृत्त व्हावे?

स्वामीचे भिडेनें बोलवेना । येर्ह्हवीं हें कांहींच मानेना । साध्यचि झालिया साधना । कां प्रवर्तावें ॥ ८॥

"Out of respect for you, master, I hesitate to say it outright, but frankly none of this convinces me — once the goal is already attained, why engage in the practice at all?"

ऐसें श्रोतयाचें बोलणें । शब्द बोले निर्बुजलेपणें । याचें उत्तर ऐकणें । म्हणे वक्ता ॥ ९॥

असे श्रोत्याचे बोलणे झाले, तो संकोचून हे शब्द बोलला; याचे उत्तर ऐक, असे वक्ता म्हणतो.

ऐसें श्रोतयाचें बोलणें । शब्द बोले निर्बुजलेपणें । याचें उत्तर ऐकणें । म्हणे वक्ता ॥ ९॥

Thus spoke the listener, uttering these words somewhat hesitantly; "Now listen to the answer to this," says the speaker.

सद्गुरु वचन प्रतिपालन । हेंचि मुख्य परमार्थाचें लक्षण । वचनभंग करितां विलक्षण । सहजचि जाहलें ॥ १०॥

सद्गुरूंच्या वचनाचे पालन करणे हेच परमार्थाचे मुख्य लक्षण आहे; वचनभंग केला की सहजच विपरीत घडते.

सद्गुरु वचन प्रतिपालन । हेंचि मुख्य परमार्थाचें लक्षण । वचनभंग करितां विलक्षण । सहजचि जाहलें ॥ १०॥

Faithfully upholding the Guru's word is itself the chief mark of true spiritual practice; breaking that word naturally leads to disorder.

म्हणोनि आज्ञेसि वंदावें । सगुण भजन मानावें । श्रोता म्हणे हें देवें । कां प्रयोजिलें ॥ ११॥

म्हणून सद्गुरूंच्या आज्ञेला वंदन करावे आणि सगुण भजन मानावे; श्रोता म्हणतो, देवाने हे का योजले?

म्हणोनि आज्ञेसि वंदावें । सगुण भजन मानावें । श्रोता म्हणे हें देवें । कां प्रयोजिलें ॥ ११॥

Therefore one should bow to the Guru's command and accept devotion to the qualified form; the listener asks, "But why did God ordain this at all?"

काय मानिला उपकार । कोण झाला साक्षात्कार । किंवा प्रारब्धाचें अक्षर । पुसिलें देवें ॥ १२॥

यातून काय उपकार मानला, कोणता साक्षात्कार झाला, किंवा देवाने प्रारब्धाचे अक्षर तरी पुसले का?

काय मानिला उपकार । कोण झाला साक्षात्कार । किंवा प्रारब्धाचें अक्षर । पुसिलें देवें ॥ १२॥

"What benefit has it conferred? What direct realization has it brought about? Or has God even erased a single letter of one's destiny through it?"

होणार हें तों पालटेना । भजनें काय करावें जना । हें तों पाहतां अनुमाना । कांहींच न ये ॥ १३॥

जे व्हायचे ते बदलतच नाही, मग भजनाने लोकांचे काय होणार? हे तर्काने पाहता काहीच कळत नाही.

होणार हें तों पालटेना । भजनें काय करावें जना । हें तों पाहतां अनुमाना । कांहींच न ये ॥ १३॥

"What is destined does not change at all; so what can devotion accomplish for people? Reasoning about this yields no clear answer."

स्वामीची आज्ञा प्रमाण । कोण करील अप्रमाण । परंतु याचा काय गुण । मज निरूपावा ॥ १४॥

स्वामींची आज्ञा प्रमाण मानतोच, तिला कोण नाकारेल? पण याचा नेमका फायदा काय, ते मला सांगा.

स्वामीची आज्ञा प्रमाण । कोण करील अप्रमाण । परंतु याचा काय गुण । मज निरूपावा ॥ १४॥

"I do accept the Guru's command as authoritative — who would reject it? But please explain to me exactly what good it does."

वक्ता म्हणे सावधपणें । सांग ज्ञानाची लक्षणें । तुज कांहीं लागे करणें । किंवा नाहीं ॥ १५॥

वक्ता सावधपणे म्हणतो, आधी ज्ञानाची लक्षणे सांग; तुला काही करावे लागते की नाही?

वक्ता म्हणे सावधपणें । सांग ज्ञानाची लक्षणें । तुज कांहीं लागे करणें । किंवा नाहीं ॥ १५॥

The speaker asks attentively, "First tell me the marks of your knowledge — do you still need to do anything at all, or not?"

करणें लागे भोजन । करणें लागे उदकप्राशन । मळमूत्रत्यागलक्षण । तेंही सुटेना ॥ १६॥

शिष्य म्हणतो - जेवण करावे लागते, पाणी प्यावे लागते, मलमूत्रविसर्जनही करावे लागतेच, ते काही सुटत नाही.

करणें लागे भोजन । करणें लागे उदकप्राशन । मळमूत्रत्यागलक्षण । तेंही सुटेना ॥ १६॥

(The disciple admits) "I still need to eat, I still need to drink water, and even the calls of nature cannot be escaped."

जनाचें समाधान राखावें । आपुलें पारिखें ओळखावें । आणि भजनचि मोडावें । हें कोण ज्ञान ॥ १७॥

लोकांचे समाधान राखावे, आपले-परके ओळखावे, आणि तरीही भजनच मोडावे, हे कसले ज्ञान?

जनाचें समाधान राखावें । आपुलें पारिखें ओळखावें । आणि भजनचि मोडावें । हें कोण ज्ञान ॥ १७॥

"Yet you still take care to please others, still distinguish between your own and strangers — and after all that, you would abandon devotion? What kind of knowledge is this?"

ज्ञान विवेकें मिथ्या झालें । परंतु अवघें नाहीं टाकिलें । तरी मग भजनेंचि काय केलें । सांग बापा ॥ १८॥

विवेकाने जग मिथ्या ठरले, तरी तू सर्व काही टाकून दिलेले नाहीस; मग भजन केल्याने असे काय बिघडते, सांग बाबा.

ज्ञान विवेकें मिथ्या झालें । परंतु अवघें नाहीं टाकिलें । तरी मग भजनेंचि काय केलें । सांग बापा ॥ १८॥

"Through discernment the world has been shown to be illusory, yet you have not renounced everything else either; so what harm, then, does devotion actually do? Tell me, my friend."

साहेबास लोटांगणीं जावें । नीचासारिखें व्हावें । आणि देवास न मानावें । हें कोण ज्ञान ॥ १९॥

मालकापुढे लोटांगण घालावे, हलक्यासारखे वागावे, आणि देवालाच न मानावे, हे कसले ज्ञान?

साहेबास लोटांगणीं जावें । नीचासारिखें व्हावें । आणि देवास न मानावें । हें कोण ज्ञान ॥ १९॥

"You prostrate before your worldly master, humble yourself like a servant — yet you refuse to acknowledge God? What kind of knowledge is this?"

हरि हर ब्रह्मादिक । हे जयाचे आज्ञाधारक । तूं एक मानवी रंक । भजसि ना तरी काय गेलें ॥ २०॥

हरी, हर, ब्रह्मादी देव ज्याचे आज्ञाधारक आहेत, त्याला एक क्षुद्र मानव तू भज किंवा भजू नकोस, त्याचे काय जाणार आहे?

हरि हर ब्रह्मादिक । हे जयाचे आज्ञाधारक । तूं एक मानवी रंक । भजसि ना तरी काय गेलें ॥ २०॥

"Hari, Hara, Brahma and the other gods are all obedient to Him — whether you, a mere insignificant mortal, worship Him or not makes no difference to Him at all."

आमुचे कुळीं रघुनाथ । रघुनाथ आमुचा परमार्थ । जो समर्थाचाही समर्थ । देवां सोडविता ॥ २१॥

आमच्या कुळाचे दैवत रघुनाथ आहेत, रघुनाथ हाच आमचा परमार्थ; जो समर्थांचाही समर्थ आहे आणि देवांनाही संकटातून सोडवतो.

आमुचे कुळीं रघुनाथ । रघुनाथ आमुचा परमार्थ । जो समर्थाचाही समर्थ । देवां सोडविता ॥ २१॥

"In our family, Raghunath (Rama) is our deity; Raghunath is our very path to liberation — He who is mightier than the mightiest, and who rescues even the gods from danger."

त्याचे आम्ही सेवकजन । सेवा करितां झालें ज्ञान । तेथें अभाव धरितां पतन । पाविजेल कीं ॥ २२॥

त्याचे आम्ही सेवक आहोत, त्याची सेवा करताना ज्ञान झाले; तरीही आता त्याच्याविषयी अश्रद्धा धरली तर पतनच होईल.

त्याचे आम्ही सेवकजन । सेवा करितां झालें ज्ञान । तेथें अभाव धरितां पतन । पाविजेल कीं ॥ २२॥

"We are His servants; it was through serving Him that knowledge itself dawned; if we now hold indifference toward Him, we shall surely fall."

सद्गुरु सांगती सारासार । त्यास कैसें म्हणावें असार । तुज काय सांगणें विचार । शाहाणे जाणती ॥ २३॥

सद्गुरू सारासार विचार सांगतात, त्यांनाच असार कसे म्हणावे? तुला याविषयी अधिक काय सांगावे, शहाणे जाणतातच.

सद्गुरु सांगती सारासार । त्यास कैसें म्हणावें असार । तुज काय सांगणें विचार । शाहाणे जाणती ॥ २३॥

"The true Guru teaches the discernment between the essential and the non-essential — how then can his own teaching be called worthless? What more need I explain to you? The wise already understand."

समर्थाचे मनींचें तुटे । तेंचि जाणावें अदृष्ट खोटें । राज्यपदापासून करंटें । चेवलें जैसें ॥ २४॥

समर्थांच्या मनातून जो उतरतो, त्याचेच दैव खोटे समजावे; जसा राज्यपदावरून खाली उतरलेला अभागी माणूस.

समर्थाचे मनींचें तुटे । तेंचि जाणावें अदृष्ट खोटें । राज्यपदापासून करंटें । चेवलें जैसें ॥ २४॥

"Whoever loses favor in the mind of the powerful should know that his fortune has turned bad — like an unlucky man cast down from a throne."

मी थोर वाटे मनीं । तो नव्हे ब्रह्मज्ञानी । विचार पाहतां देहाभिमानी । प्रत्यक्ष दिसे ॥ २५॥

'मी थोर आहे' असे ज्याला मनात वाटते, तो खरा ब्रह्मज्ञानी नव्हे; विचार करून पाहता तो प्रत्यक्ष देहाभिमानीच दिसतो.

मी थोर वाटे मनीं । तो नव्हे ब्रह्मज्ञानी । विचार पाहतां देहाभिमानी । प्रत्यक्ष दिसे ॥ २५॥

"Whoever feels within, 'I am great,' is not truly a knower of Brahman; on close examination, he plainly turns out to be still bound by pride in the body."

वस्तु भजन करीना । न करीं ऐसेंही म्हणेना । तरी जाणावी ती कल्पना । दडोन राहिली ॥ २६॥

खरी आत्मवस्तू स्वतः भजन करत नाही आणि 'भजन करणार नाही' असेही म्हणत नाही; जर कोणी असे बोलत असेल तर ती अजून लपलेली कल्पनाच आहे असे जाणावे.

वस्तु भजन करीना । न करीं ऐसेंही म्हणेना । तरी जाणावी ती कल्पना । दडोन राहिली ॥ २६॥

The true Reality itself neither performs devotion nor declares "I will not perform it"; if someone insists otherwise, know that a hidden trace of ego-notion still remains within him.

ना तें ज्ञान ना तें भजन । उगाचि आला देहाभिमान । तेथें नाहीं कीं अनुमान । प्रत्ययो तुझा ॥ २७॥

असे नुसते नाकारणे ना खरे ज्ञान असते ना भजन, त्यात उगीचच देहाभिमान आलेला असतो; यात संशय नाही, हाच स्वतःचा अनुभव पडताळून पाहा.

ना तें ज्ञान ना तें भजन । उगाचि आला देहाभिमान । तेथें नाहीं कीं अनुमान । प्रत्ययो तुझा ॥ २७॥

Such mere denial is neither true knowledge nor true devotion — it is only unnecessary pride in the body asserting itself; there is no doubt about this — test it by your own experience.

तरी आतां ऐसें न करावें । रघुनाथभजनीं लागावें । तेणेंचि ज्ञान बोलावें । चळेना ऐसें ॥ २८॥

म्हणून आता असे भजन नाकारणे करू नये, रघुनाथाच्या भजनात रत व्हावे; त्यानेच जे अढळ ज्ञान होते तेच खरे ज्ञान म्हणावे.

तरी आतां ऐसें न करावें । रघुनाथभजनीं लागावें । तेणेंचि ज्ञान बोलावें । चळेना ऐसें ॥ २८॥

Therefore one should not act this way; one should engage in devotion to Raghunath — only the knowledge that arises from that, unshakeable and firm, should truly be called knowledge.

करी दुर्जनांचा संहार । भक्तजनांचा आधार । ऐसा हा चमत्कार । रोकडा चाले ॥ २९॥

तो दुर्जनांचा संहार करतो आणि भक्तांचा आधार बनतो; असा हा चमत्कार प्रत्यक्ष घडताना दिसतो.

करी दुर्जनांचा संहार । भक्तजनांचा आधार । ऐसा हा चमत्कार । रोकडा चाले ॥ २९॥

He destroys the wicked and becomes the support of His devotees; such a wonder visibly plays out even now, in plain sight.

मनीं धरावें तें होतें । विघ्न अवघेंचि नासोनि जातें । कृपा केलिया रघुनाथें । प्रचीति येते ॥ ३०॥

मनात जे धरावे ते घडते, सर्व विघ्ने नाहीशी होतात; रघुनाथाने कृपा केली की याचा प्रत्यक्ष अनुभव येतो.

मनीं धरावें तें होतें । विघ्न अवघेंचि नासोनि जातें । कृपा केलिया रघुनाथें । प्रचीति येते ॥ ३०॥

Whatever is held in the mind comes to pass, all obstacles simply melt away; when Raghunath bestows His grace, this becomes a matter of direct experience.

रघुनाथभजनें ज्ञान झालें । रघुनाथभजनें महत्व वाढलें । म्हणोनि तुवां केलें । पाहिजे आधीं ॥ ३१॥

रघुनाथाच्या भजनानेच ज्ञान झाले, रघुनाथाच्या भजनानेच महत्त्व वाढले; म्हणून तूही आधी तेच केले पाहिजेस.

रघुनाथभजनें ज्ञान झालें । रघुनाथभजनें महत्व वाढलें । म्हणोनि तुवां केलें । पाहिजे आधीं ॥ ३१॥

It is through devotion to Raghunath that knowledge dawns, and through devotion to Raghunath that greatness grows; therefore you too must first take up that practice.

हें तों आहे सप्रचीत । आणि तुज वाटेना प्रचित । साक्षात्कारें नेमस्त । प्रत्ययो करावा ॥ ३२॥

हे तर प्रत्यक्ष अनुभवाने सिद्ध आहे, पण तुला त्याचा प्रत्यय येत नाही; तर मग साक्षात्कार करून स्वतःच खात्री करून घ्यावी.

हें तों आहे सप्रचीत । आणि तुज वाटेना प्रचित । साक्षात्कारें नेमस्त । प्रत्ययो करावा ॥ ३२॥

This is indeed proven by direct experience, but if you do not feel convinced, then you must undergo realization yourself and verify it for certain.

रघुनाथ स्मरोन कार्य करावें । तें तत्काळचि सिद्धि पावे । कर्ता राम हें असावें । अभ्यंतरीं ॥ ३३॥

रघुनाथाचे स्मरण करून कार्य करावे, म्हणजे ते तत्काळ सिद्धीस जाते; 'राम हाच कर्ता आहे' असा भाव अंतरी असावा.

रघुनाथ स्मरोन कार्य करावें । तें तत्काळचि सिद्धि पावे । कर्ता राम हें असावें । अभ्यंतरीं ॥ ३३॥

One should act while remembering Raghunath, and the task is accomplished at once; the conviction that "Rama is the true doer" should be held firmly within.

कर्ता राम मी नव्हे आपण । ऐसें सगुण निवेदन । निर्गुणीं तें अनन्य । निर्गुणचि होइजे ॥ ३४॥

'कर्ता राम आहे, मी नाही' असे सगुणाला समर्पण करावे; अशा अनन्य भावाने अखेर निर्गुणाशीच एकरूप होतो.

कर्ता राम मी नव्हे आपण । ऐसें सगुण निवेदन । निर्गुणीं तें अनन्य । निर्गुणचि होइजे ॥ ३४॥

"Rama is the doer, not I myself" — such is surrender to the qualified form; through this undivided devotion, one ultimately becomes one with the attributeless itself.

मी कर्ता ऐसें म्हणतां । कांहींच घडेना सर्वथा । प्रतीत पाहसी तरी आतां । शीघ्रचि आहे ॥ ३५॥

'मी कर्ता आहे' असे म्हणले असता प्रत्यक्षात काहीच घडत नाही; याची खात्री करून घ्यायची असेल तर ती लगेच पडताळून पाहता येते.

मी कर्ता ऐसें म्हणतां । कांहींच घडेना सर्वथा । प्रतीत पाहसी तरी आतां । शीघ्रचि आहे ॥ ३५॥

If one says "I am the doer," in truth nothing at all gets accomplished; if you wish to verify this, the proof is available right away.

मी कर्ता ऐसें म्हणसी । तेणें तूं कष्टी होसी । राम कर्ता म्हणतां पावसी । यश कीर्ति प्रताप ॥ ३६॥

'मी कर्ता आहे' असे म्हणालास तर तू कष्टी होशील; 'राम कर्ता आहे' असे म्हणालास तर तुला यश, कीर्ती आणि सामर्थ्य प्राप्त होईल.

मी कर्ता ऐसें म्हणसी । तेणें तूं कष्टी होसी । राम कर्ता म्हणतां पावसी । यश कीर्ति प्रताप ॥ ३६॥

If you say "I am the doer," you will suffer hardship; but if you say "Rama is the doer," you will attain success, fame, and true strength.

एके भावनेसाठीं । देवासि पडे तुटी । कां ते होय कृपादृष्टी । देव कर्ताभावितां ॥ ३७॥

एका भावनेमुळेच देवाशी दुरावा निर्माण होतो; किंवा देवावर कृपादृष्टी होते - ते मी कर्ता की देव कर्ता या एका भावनेवरच अवलंबून असते.

एके भावनेसाठीं । देवासि पडे तुटी । कां ते होय कृपादृष्टी । देव कर्ताभावितां ॥ ३७॥

On a single attitude alone hinges either separation from God or the descent of His gracious glance — depending on whether one regards oneself or God as the true doer.

आपण आहे दों दिवसांचा । आणि देव बहुतां काळांचा । आपण थोडे ओळखीचा । देवास त्रैलोक्य जाणे ॥ ३८॥

आपण केवळ दोन दिवसांचे अल्पायुषी आहोत आणि देव अनंत काळापासूनचा आहे; आपल्याला थोडेच लोक ओळखतात, पण देवाला तिन्ही लोक जाणतात.

आपण आहे दों दिवसांचा । आणि देव बहुतां काळांचा । आपण थोडे ओळखीचा । देवास त्रैलोक्य जाणे ॥ ३८॥

We ourselves last only a couple of days, while God has existed since time immemorial; we are known to but a few, while all three worlds know God.

याकारणें रघुनाथ भजन । त्यासि मानिती बहुत जन । ब्रह्मादिक आदिकरून । रामभजनीं तत्पर ॥ ३९॥

म्हणून रघुनाथाच्या भजनाला अनेक लोक मानतात; ब्रह्मदेवादिकसुद्धा रामभजनात तत्पर असतात.

याकारणें रघुनाथ भजन । त्यासि मानिती बहुत जन । ब्रह्मादिक आदिकरून । रामभजनीं तत्पर ॥ ३९॥

For this reason, devotion to Raghunath is upheld by countless people; even Brahma and the other gods themselves are devoted to worshipping Rama.

ज्ञानबळें उपासना । अम्ही भक्त जरी मानूं ना । तरी या दोषाचिया पतना । पावों अभक्तपणें ॥ ४०॥

ज्ञानाच्या बळावर जर आम्ही उपासना मानलीच नाही, तर या अभक्तपणाच्या दोषामुळे आम्ही पतन पावू.

ज्ञानबळें उपासना । अम्ही भक्त जरी मानूं ना । तरी या दोषाचिया पतना । पावों अभक्तपणें ॥ ४०॥

If, relying merely on our supposed knowledge, we refuse to accept worship at all, we shall fall through the fault of this very irreverence.

देव उपेक्षी थोरपणें । तरी मग त्याचें तोचि जाणे । अप्रमाण तें श्लाघ्यवाणें । नव्हेचि कीं श्रेष्ठा ॥ ४१॥

देवच जर आपल्या थोरपणाने भक्ताची उपेक्षा करील, तर ते त्याचे त्यालाच माहीत; पण देवालाच अप्रमाण मानणे हे कधीही प्रशंसनीय ठरत नाही, श्रेष्ठा.

देव उपेक्षी थोरपणें । तरी मग त्याचें तोचि जाणे । अप्रमाण तें श्लाघ्यवाणें । नव्हेचि कीं श्रेष्ठा ॥ ४१॥

If God, in His greatness, should choose to overlook a devotee's failing, that is His own affair to know; but for a person to treat God's word as invalid is never something praiseworthy, O noble one.

देहास लागली उपासना । आपण विवेकें उरेना । ऐशी स्थिति सज्जना । अंतरींची ॥ ४२॥

देहाला उपासना लागलेली दिसते, पण विवेकाने पाहता आपण कर्ता म्हणून उरतच नाही; सज्जनांची अंतरीची स्थिती अशीच असते.

देहास लागली उपासना । आपण विवेकें उरेना । ऐशी स्थिति सज्जना । अंतरींची ॥ ४२॥

Outwardly the body appears engaged in worship, but through discernment, no separate "doer" remains within; such is the true inner state of the good and virtuous.

सकळ मिथ्या होऊन जातें । हें रामभजनें कळों येतें । दृश्य ज्ञानियांचें मतें । स्वप्न जैसें ॥ ४३॥

सर्व काही मिथ्या ठरते, हे रामभजनानेच कळते; ज्ञान्यांच्या मते हे दृश्य जग स्वप्नासारखेच आहे.

सकळ मिथ्या होऊन जातें । हें रामभजनें कळों येतें । दृश्य ज्ञानियांचें मतें । स्वप्न जैसें ॥ ४३॥

That everything is ultimately illusory is itself understood through devotion to Rama; in the view of the wise, this visible world is just like a dream.

मिथ्या स्वप्नविवंचना । तैशी हे सृष्टिरचना । दृश्य मिथ्या साधुजनां । कळों आलें ॥ ४४॥

स्वप्नातील घटना जशा मिथ्या असतात, तशीच ही सृष्टिरचना मिथ्या आहे; हे दृश्य मिथ्या आहे हे साधुजनांना कळून चुकले आहे.

मिथ्या स्वप्नविवंचना । तैशी हे सृष्टिरचना । दृश्य मिथ्या साधुजनां । कळों आलें ॥ ४४॥

Just as the events in a dream are unreal, so too is this entire fabric of creation; that this visible world is illusory has become clear to the saints.

आक्षेप झाला श्रोतयांसी । मिथ्या तरी दिसतें कां आम्हासीं । याचें उत्तर पुढिलें समासीं । बोलिलें असे ॥ ४५॥

श्रोत्यांना आक्षेप पडला - मिथ्या असूनही ते आम्हांला दिसते तरी कसे? याचे उत्तर पुढील समासात दिलेले आहे.

आक्षेप झाला श्रोतयांसी । मिथ्या तरी दिसतें कां आम्हासीं । याचें उत्तर पुढिलें समासीं । बोलिलें असे ॥ ४५॥

The listeners raised this objection: "If it is illusory, then why does it still appear to us?" The answer to this is given in the following section.