ब्रह्म निर्मळ निश्चळ । जैसें गगन अंतराळ । निराकार केवळ । निर्विकारी ॥ १ ॥

ब्रह्म हे निर्मळ व निश्चळ आहे, जणू आकाशाचे अंतराळच. ते केवळ निराकार असून सर्वस्वी निर्विकार आहे.

ब्रह्म निर्मळ निश्चळ । जैसें गगन अंतराळ । निराकार केवळ । निर्विकारी ॥ १ ॥

Brahman is pure and motionless, like the vast space of the sky. It is utterly formless and entirely free of change.

अंतचि नाहीं तें अनंत । शाश्वत आणी सदोदित । असंत नव्हे तें संत । सर्वकाळ ॥ २ ॥

ज्याला अंतच नाही ते अनंत होय, ते शाश्वत व सदैव असणारे आहे. जे कधीच नाहीसे होत नाही तेच खरे सत् (संत) होय, सर्वकाळ तसेच राहणारे.

अंतचि नाहीं तें अनंत । शाश्वत आणी सदोदित । असंत नव्हे तें संत । सर्वकाळ ॥ २ ॥

That which has no end is the infinite — eternal and ever-present. That which never ceases to exist is the truly real, unchanging for all time.

परब्रह्म तें अविनाश । जैसें आकाश अवकाश । न तुटे न फुटे सावकास । जैसें तैसें ॥ ३ ॥

परब्रह्म हे अविनाशी असून आकाशातील पोकळीसारखे आहे. ते कधी तुटत नाही, फुटत नाही; अनंत काळ जसेच्या तसे राहते.

परब्रह्म तें अविनाश । जैसें आकाश अवकाश । न तुटे न फुटे सावकास । जैसें तैसें ॥ ३ ॥

Parabrahma is imperishable, like the open expanse of the sky. It never breaks or tears; through all time it remains exactly as it is.

तेथें ज्ञान ना अज्ञान । तेथें स्मरण ना विस्मरण । तेथें अखंड निर्गुण । निरावलंबी ॥ ४ ॥

तेथे ज्ञान नाही आणि अज्ञानही नाही, स्मरण नाही आणि विस्मरणही नाही. तेथे केवळ अखंड निर्गुण व निराधार असे तत्त्वच आहे.

तेथें ज्ञान ना अज्ञान । तेथें स्मरण ना विस्मरण । तेथें अखंड निर्गुण । निरावलंबी ॥ ४ ॥

There, there is neither knowledge nor ignorance, neither remembering nor forgetting. There is only the unbroken, attribute-less, unsupported reality.

तेथें चंद्र सूर्य ना पावक । नव्हे काळोखें ना प्रकाशक । उपाधीवेगळें येक । निरोपाधी ब्रह्म ॥ ५ ॥

तेथे चंद्र, सूर्य वा अग्नी नाहीत; ते अंधाराचेही नाही व प्रकाशाचेही नाही. सर्व उपाधींपासून वेगळे असे ते एकमेव निरुपाधिक ब्रह्म आहे.

तेथें चंद्र सूर्य ना पावक । नव्हे काळोखें ना प्रकाशक । उपाधीवेगळें येक । निरोपाधी ब्रह्म ॥ ५ ॥

There is no moon, sun, or fire there; it is neither darkness nor light. It stands apart from every attribute — the one Brahman free of all conditioning.

निश्चळीं स्मरण चेतलें । त्यास चैतन्य ऐसें कल्पिलें । गुणासमत्वें जालें । गुणसाम्य ऐसें ॥ ६ ॥

त्या निश्चल ब्रह्मामध्ये स्मरणरूप स्पंदन उठले, त्यालाच चैतन्य असे मानले जाते. गुणांचे समत्व झाल्याने त्यास गुणसाम्य असे नाव पडले.

निश्चळीं स्मरण चेतलें । त्यास चैतन्य ऐसें कल्पिलें । गुणासमत्वें जालें । गुणसाम्य ऐसें ॥ ६ ॥

Within that motionless Brahman a stir of awareness arose, and this is what is conceived as Chaitanya (pure consciousness). When the three qualities came into balance, it was called Gunasamya, the equilibrium of qualities.

गगनीं आली अभ्रछ्याया । तैसी जाणिजे मूळमाया । उद्‍भव आणी विलया । वेळ नाहीं ॥ ७ ॥

आकाशात ढगाची छाया यावी तशी मूळमाया उत्पन्न झाली असे जाणावे. तिच्या उत्पत्तीला व लयाला वेळ लागतच नाही.

गगनीं आली अभ्रछ्याया । तैसी जाणिजे मूळमाया । उद्‍भव आणी विलया । वेळ नाहीं ॥ ७ ॥

As a cloud's shadow appears in the sky, so should the primal Maya be understood to have arisen. Its coming into being and its dissolving take no time at all.

निर्गुणीं गुणविकारु । तोचि शड्गुणैश्वरु । अर्धनारीनटेश्वरु । तयास म्हणिजे ॥ ८ ॥

निर्गुण तत्त्वात गुणांचा विकार प्रगटला, तोच षड्गुणैश्वर्यसंपन्न ईश्वर होय. त्यालाच अर्धनारीनटेश्वर असेही म्हणतात.

निर्गुणीं गुणविकारु । तोचि शड्गुणैश्वरु । अर्धनारीनटेश्वरु । तयास म्हणिजे ॥ ८ ॥

When a modification of the qualities arose in the attribute-less, that itself became the Lord endowed with the six great qualities. He is also called Ardhanarinateshwar, the Lord who is half woman.

आदिशक्ति शिवशक्ति । मुळीं आहे सर्वशक्ति । तेथेऊन पुढें नाना वेक्ती । निर्माण जाल्या ॥ ९ ॥

आदिशक्ती अर्थात शिवशक्ती ही मुळात सर्व शक्तींचे उगमस्थान आहे. तेथूनच पुढे नाना व्यक्ती (रूपे) निर्माण झाल्या.

आदिशक्ति शिवशक्ति । मुळीं आहे सर्वशक्ति । तेथेऊन पुढें नाना वेक्ती । निर्माण जाल्या ॥ ९ ॥

The primal Shakti, Shiva-Shakti, is at the root the source of all power. From this alone countless distinct forms came to be created.

तेथून पुढें शुद्धसत्व । रजतमाचें गूढत्व । तयासि म्हणिजे महत्तत्त्व । गुणक्षोभिणी ॥ १० ॥

तेथून पुढे शुद्धसत्त्व आणि रज-तम यांचे गूढ मिश्रण निर्माण झाले, त्यालाच महत्तत्त्व अथवा गुणक्षोभिणी म्हणतात.

तेथून पुढें शुद्धसत्व । रजतमाचें गूढत्व । तयासि म्हणिजे महत्तत्त्व । गुणक्षोभिणी ॥ १० ॥

From there emerged pure sattva along with the hidden interplay of raja and tama — this is what is called Mahattattva, the Gunakshobhini.

मुळीं असेचिना वेक्ती । तेथें कैंची शिवशक्ती । ऐसें म्हणाल तरी चित्तीं । सावधान असावें ॥ ११ ॥

मुळात व्यक्तित्वच नसेल तर तेथे शिवशक्ती कोठून असणार, असे जर तुम्ही म्हणाल, तर याविषयी मनात सावध राहायला हवे.

मुळीं असेचिना वेक्ती । तेथें कैंची शिवशक्ती । ऐसें म्हणाल तरी चित्तीं । सावधान असावें ॥ ११ ॥

If you should ask — when at the very root no individual form exists at all, how then can Shiva-Shakti be there — then one must stay carefully alert in mind about this.

ब्रह्मांडावरून पिंड । अथवा पिंडावरून ब्रह्मांड । अधोर्ध पाहातां निवाड । कळों येतो ॥ १२ ॥

ब्रह्मांडावरून पिंडाचा किंवा पिंडावरून ब्रह्मांडाचा विचार करता, वर-खाली पाहिले असता याचा निवाडा कळून येतो.

ब्रह्मांडावरून पिंड । अथवा पिंडावरून ब्रह्मांड । अधोर्ध पाहातां निवाड । कळों येतो ॥ १२ ॥

By reasoning from the macrocosm to the microcosm, or from the microcosm to the macrocosm, and examining both the higher and the lower, the truth of this becomes clear.

बीज फोडून आणिलें मना । तेथें फळ तों दिसेना । वाढत वाढत पुढें नाना । फळें येती ॥ १३ ॥

बी फोडून मनात आणले असता त्यात फळ कोठेच दिसत नाही. परंतु तेच वाढत वाढत पुढे नाना फळे देते.

बीज फोडून आणिलें मना । तेथें फळ तों दिसेना । वाढत वाढत पुढें नाना । फळें येती ॥ १३ ॥

Split open a seed and examine it, and no fruit is to be seen within it at all. Yet that very seed, growing on, in time yields countless fruits.

फळ फोडितां बीज दिसे । बीज फोडितां फळ नसे । तैसा विचार असे । पिंडब्रह्मांडीं ॥ १४ ॥

फळ फोडले असता आत बीज दिसते, पण बीज फोडले असता फळ आत नसते. असाच काहीसा विचार पिंड व ब्रह्मांड यांच्याबाबत आहे.

फळ फोडितां बीज दिसे । बीज फोडितां फळ नसे । तैसा विचार असे । पिंडब्रह्मांडीं ॥ १४ ॥

Break open a fruit and a seed is found inside; break open a seed and no fruit is found within it. A similar logic holds for the relation between the individual self and the cosmos.

नर नारी दोनी भेद । पिंडीं दिसती प्रसिद्ध । मुळी नस्तां विशद । होतील कैसीं ॥ १५ ॥

पुरुष व स्त्री हे दोन भेद पिंडामध्ये स्पष्टपणे दिसतात. मुळातच जर ते नसते, तर ते इतके उघड कसे झाले असते?

नर नारी दोनी भेद । पिंडीं दिसती प्रसिद्ध । मुळी नस्तां विशद । होतील कैसीं ॥ १५ ॥

Male and female — these two distinctions are plainly seen in the individual body. Had they not existed at the root, how could they have become so evident?

नाना बीजरूप कल्पना । तींत काये येक असेना । सूक्ष्म म्हणोनि भासेना । येकायेकीं ॥ १६ ॥

नाना कल्पना बीजरूपाने मुळातच सामावलेल्या असतात, त्यांत काय काय नसते असे नाही. त्या अतिशय सूक्ष्म असल्याने एकाएकी दिसून येत नाहीत.

नाना बीजरूप कल्पना । तींत काये येक असेना । सूक्ष्म म्हणोनि भासेना । येकायेकीं ॥ १६ ॥

Countless possibilities lie folded in seed-form at the root — nothing at all is truly missing there. Because they are so subtle, they simply do not show themselves all at once.

स्थूळाचें मूळ ते वासना । ते वासना आधीं दिसेना । स्थूळावेगळें अनुमानेना । सकळ कांहीं ॥ १७ ॥

स्थूळाचे मूळ वासना (सूक्ष्म इच्छा) आहे, पण ती वासना आधी दिसत नाही. स्थूळाशिवाय तिचा अंदाजही येत नाही.

स्थूळाचें मूळ ते वासना । ते वासना आधीं दिसेना । स्थूळावेगळें अनुमानेना । सकळ कांहीं ॥ १७ ॥

The root of the gross is subtle desire (vasana), but that desire is not visible beforehand. Apart from its gross manifestation, it cannot be inferred at all.

कल्पनेची सृष्टी केली । ऐसीं वेदशास्त्रें बोलिलीं । दिसेना म्हणोन मिथ्या केली । न पाहिजेत कीं ॥ १८ ॥

ही सृष्टी कल्पनेने निर्माण झाली आहे, असे वेदशास्त्रे सांगतात. परंतु ती (सूक्ष्म कारणे) दिसत नाहीत म्हणून त्यांना खोटी मानू नये.

कल्पनेची सृष्टी केली । ऐसीं वेदशास्त्रें बोलिलीं । दिसेना म्हणोन मिथ्या केली । न पाहिजेत कीं ॥ १८ ॥

This creation has been fashioned out of subtle intent — so declare the Vedas and scriptures. One should not, merely because such causes cannot be seen, dismiss them as unreal.

पडदा येका येका जन्माचा । तेथें विचार कळे कैंचा । परंतु गूढत्व हा नेमाचा । ठाव आहे ॥ १९ ॥

प्रत्येक जन्मामागे एक पडदा असतो, त्यामुळे तेथील विचार कसा कळणार? पण हे गूढत्व नियमानुसार असलेली गोष्ट आहे.

पडदा येका येका जन्माचा । तेथें विचार कळे कैंचा । परंतु गूढत्व हा नेमाचा । ठाव आहे ॥ १९ ॥

Each birth carries its own veil, so how could the reasoning behind it be fully known? Yet this mystery is itself an ordered, lawful place within creation.

नाना पुरुषांचे जीव । नाना स्त्रियांचे जीव । येकचि परी देहस्वभाव । वेगळाले ॥ २० ॥

अनेक पुरुषांचे जीव आणि अनेक स्त्रियांचे जीव मुळात एकाच स्वरूपाचे असतात, परंतु देहस्वभावाने ते वेगळे बनतात.

नाना पुरुषांचे जीव । नाना स्त्रियांचे जीव । येकचि परी देहस्वभाव । वेगळाले ॥ २० ॥

The souls of countless men and the souls of countless women are, at root, of the very same nature; it is only through the nature of the body that they become distinct.

नवरीस नवरी नलगे । ऐसा भेद दिसों लागे । पिंडावरून उमगे । ब्रह्मांडबीज ॥ २१ ॥

वधूला वधू आवडत नाही, असा भेद पिंडातच दिसून येतो. या पिंडावरूनच ब्रह्मांडाचे मूळ बीज उमगते.

नवरीस नवरी नलगे । ऐसा भेद दिसों लागे । पिंडावरून उमगे । ब्रह्मांडबीज ॥ २१ ॥

A bride is not drawn to another bride — such a distinction shows itself in the individual body itself. From this very body the seed-truth of the whole cosmos can be grasped.

नवरीचें मन नवयावरी । नवयाचें मन नवरीवरी । ऐसी वासनेची परी । मुळींहून पाहावी ॥ २२ ॥

वधूचे मन वराकडे आणि वराचे मन वधूकडे ओढले जाते. वासनेचा हा स्वभाव अगदी मुळापासूनच पाहायला हवा.

नवरीचें मन नवयावरी । नवयाचें मन नवरीवरी । ऐसी वासनेची परी । मुळींहून पाहावी ॥ २२ ॥

The bride's heart inclines toward the groom, and the groom's heart toward the bride. This nature of desire should be traced back and examined from its very root.

वासना मुळींची अभेद । देहसमंधें जाला भेद । तुटतां देहाच समंध । भेद जेला ॥ २३ ॥

मुळात वासना अभेद (एकरूप) असते, देहाच्या संबंधामुळे तिच्यात भेद निर्माण होतो. देहाचा संबंध तुटला की तो भेदही नाहीसा होतो.

वासना मुळींची अभेद । देहसमंधें जाला भेद । तुटतां देहाच समंध । भेद जेला ॥ २३ ॥

At its root, desire is undivided; it is the connection with the body that creates division in it. Once the body's connection is severed, that division too disappears.

नरनारीचें बीजकारण ।शिवशक्तीमधें जाण । देह धरितां प्रमाण । कळों आलें ॥ २४ ॥

पुरुष व स्त्री यांचे मूळ बीजकारण शिवशक्तीमध्येच आहे हे जाणावे. देह धारण केल्यावरच हे सत्य प्रत्ययास येते.

नरनारीचें बीजकारण ।शिवशक्तीमधें जाण । देह धरितां प्रमाण । कळों आलें ॥ २४ ॥

Know that the seed-cause of man and woman lies within Shiva-Shakti itself. It is only upon taking a body that this truth becomes evident.

नाना प्रीतीच्या वासना । येकाचें येकास कळेना । तिक्षण दृष्टीनें अनुमाना । कांहींसें येतें ॥ २५ ॥

प्रीतीच्या नाना वासना असतात, त्या एकमेकांना कळतही नाहीत. केवळ तीक्ष्ण दृष्टीने काहीसा अंदाज घेता येतो.

नाना प्रीतीच्या वासना । येकाचें येकास कळेना । तिक्षण दृष्टीनें अनुमाना । कांहींसें येतें ॥ २५ ॥

Desires of love take countless forms, and one person cannot fully know another's. Only with a keen, discerning eye can something of it be inferred.

बाळकास वाढवी जननी । हें तों नव्हे पुरुषाचेनी । उपाधी वाढे जयेचेनी । ते हे वनिता ॥ २६॥

बाळकाला वाढवते ती जननी, हे पुरुषाकडून घडणारे कार्य नव्हे. जिच्यामुळे ही सारी व्याप्ती वाढते ती स्त्री होय.

बाळकास वाढवी जननी । हें तों नव्हे पुरुषाचेनी । उपाधी वाढे जयेचेनी । ते हे वनिता ॥ २६॥

It is the mother who nurtures the child — this is not something a man can do. The woman is the one through whom this whole growth and responsibility expands.

वीट नाहीं कंटाळानाहीं । आलस्य नाहीं त्रास नाहीं । इतुकी माया कोठेंचि ना हीं । मातेगेगळी ॥ २७ ॥

मातेला कंटाळा येत नाही, विटही येत नाही, आळस नाही की त्रासही नाही. इतकी माया मातेशिवाय कोठेच आढळत नाही.

वीट नाहीं कंटाळानाहीं । आलस्य नाहीं त्रास नाहीं । इतुकी माया कोठेंचि ना हीं । मातेगेगळी ॥ २७ ॥

A mother feels no revulsion, no weariness, no laziness, no exhaustion. Such boundless affection is found nowhere else except in a mother.

नाना उपाधी वाढऊं जाणे । नाना मायेनें गोऊं जाणे । नाना प्रीती लाऊं जाणे । नाना प्रपंचाची ॥ २८ ॥

ती नाना जबाबदाऱ्या वाढवायला जाणते, नाना मायेने गुंतवून घ्यायला जाणते. संसाराच्या नाना गोष्टींत प्रीती लावायलाही ती जाणते.

नाना उपाधी वाढऊं जाणे । नाना मायेनें गोऊं जाणे । नाना प्रीती लाऊं जाणे । नाना प्रपंचाची ॥ २८ ॥

She knows how to make countless responsibilities grow, and how to bind others through countless kinds of affection. She knows how to kindle love toward the countless things of worldly life.

पुरुषास स्त्रीचा विश्वास । स्त्रीस पुरुषाचा संतोष । परस्परें वासनेस । बांधोन टकिलें ॥ २९॥

पुरुषाला स्त्रीचा विश्वास असतो, तर स्त्रीला पुरुषाकडून संतोष हवा असतो. अशा प्रकारे दोघांना परस्परांच्या वासनेने बांधून टाकले आहे.

पुरुषास स्त्रीचा विश्वास । स्त्रीस पुरुषाचा संतोष । परस्परें वासनेस । बांधोन टकिलें ॥ २९॥

The man relies on the woman's trust; the woman looks for contentment from the man. In this way the two are bound to each other by mutual desire.

ईश्वरें मोठें सूत्र केलें । मनुष्यमात्र गुंतोन राहिलें । लोभाचें गुंडाळें केलें । उगवेना ऐसें ॥ ३० ॥

ईश्वराने हा मोठा जाळ रचलेला आहे, ज्यात सर्व मनुष्यमात्र गुंतून पडले आहेत. त्याने लोभाचे असे गुंतवळे तयार केले आहे की ते सहजी सुटत नाही.

ईश्वरें मोठें सूत्र केलें । मनुष्यमात्र गुंतोन राहिलें । लोभाचें गुंडाळें केलें । उगवेना ऐसें ॥ ३० ॥

God has woven this great scheme, in which every human being remains entangled. He has tied such a tangled knot of attachment that it cannot easily be undone.

ऐसी परस्परें आवडी । स्त्रीपुरुषांची माहां गोडी । हे मुळींहून चालिली रोकडी । विवेकें पाहावी ॥ ३१ ॥

स्त्री-पुरुषांमधील ही परस्परांची गोडी व आवड मुळापासूनच अशीच प्रत्यक्ष चालत आलेली आहे, ती विवेकाने पारखून पाहावी.

ऐसी परस्परें आवडी । स्त्रीपुरुषांची माहां गोडी । हे मुळींहून चालिली रोकडी । विवेकें पाहावी ॥ ३१ ॥

This mutual fondness and deep sweetness between man and woman has run its course, exactly so, from the very root — it should be examined with discernment.

मुळीं सूक्ष्म निर्माण जालें । पुढें पष्ट दिसोन आलें। उत्पतीचें कार्य चाले। उभयतांकरितां ॥ ३२ ॥

मुळात हे सूक्ष्मरूपाने निर्माण झाले, पुढे ते स्पष्ट रूपाने दिसू लागले. दोघांच्या द्वारेच उत्पत्तीचे कार्य चालत राहते.

मुळीं सूक्ष्म निर्माण जालें । पुढें पष्ट दिसोन आलें। उत्पतीचें कार्य चाले। उभयतांकरितां ॥ ३२ ॥

At the root it was created in subtle form; later it appeared plainly manifest. The work of creation continues through the two of them together.

मुळीं शिवशक्ती खरें । पुढें जालीं वधुवरें । चौयासि लक्ष विस्तारें । विस्तारली जे ॥ ३३॥

मुळात हे खरोखर शिवशक्तीच होते, त्यातूनच पुढे वधू-वर निर्माण झाले. त्यांच्याच विस्ताराने चौऱ्यांशी लक्ष योनी विस्तारल्या.

मुळीं शिवशक्ती खरें । पुढें जालीं वधुवरें । चौयासि लक्ष विस्तारें । विस्तारली जे ॥ ३३॥

At the root it was truly Shiva-Shakti alone; from that came bride and groom. Through their expansion the eighty-four lakh forms of life have spread forth.

येथें शिवशक्तीचें रूप केलें । श्रोतीं मनास पाहिजे आणिलें । विवरलियांविण बोलिलें। तें वेर्थ जाणावें ॥ ३४ ॥

येथे शिवशक्तीचे स्वरूप उलगडून सांगितले आहे, ते श्रोत्यांनी मनःपूर्वक ध्यानात घ्यावे. नीट विवरण केल्याशिवाय नुसते ऐकलेले बोलणे व्यर्थ समजावे.

येथें शिवशक्तीचें रूप केलें । श्रोतीं मनास पाहिजे आणिलें । विवरलियांविण बोलिलें। तें वेर्थ जाणावें ॥ ३४ ॥

Here the true nature of Shiva-Shakti has been unfolded, and the listener should take it earnestly to heart. Words heard without being carefully reflected upon should be considered useless.