स्थूळ सूक्ष्म कारण माहाकारण । ऐसे हे चत्वार देह जाण । जागृति स्वप्न सुषुप्ति पूर्ण । तुर्या जाणावी ॥ १ ॥

स्थूळ, सूक्ष्म, कारण आणि महाकारण असे हे चार देह जाणावेत. जागृती, स्वप्न, सुषुप्ती या तीन अवस्थांच्या पूर्णतेनंतर चौथी तुर्यावस्था जाणावी.

स्थूळ सूक्ष्म कारण माहाकारण । ऐसे हे चत्वार देह जाण । जागृति स्वप्न सुषुप्ति पूर्ण । तुर्या जाणावी ॥ १ ॥

Gross, subtle, causal, and great-causal — these are the four bodies to be known. Beyond the three states of waking, dreaming, and deep sleep, the fourth, Turiya, should be understood.

विश्व तैजस प्राज्ञ । प्रत्यगात्मा हे अभिमान । नेत्रस्थान कंठस्थान हृदयस्थान । मूर्धनी ते ॥ २ ॥

विश्व, तैजस, प्राज्ञ आणि प्रत्यगात्मा हे या चार अवस्थांतील अभिमानी रूपे आहेत. त्यांची स्थाने अनुक्रमे नेत्र, कंठ, हृदय आणि मस्तक ही होत.

विश्व तैजस प्राज्ञ । प्रत्यगात्मा हे अभिमान । नेत्रस्थान कंठस्थान हृदयस्थान । मूर्धनी ते ॥ २ ॥

Vishva, Taijasa, Prajna, and Pratyagatma are the identifying selves of these four states. Their respective seats are the eyes, the throat, the heart, and the crown of the head.

स्थूळभोग प्रविक्तभोग । आनंदभोग आनंदावभासभोग । ऐसे हे चत्वार भोग । चौंदेहाचे ॥ ३ ॥

स्थूळभोग, विविक्तभोग, आनंदभोग आणि आनंदावभासभोग असे हे चार भोग चार देहांचे आहेत.

स्थूळभोग प्रविक्तभोग । आनंदभोग आनंदावभासभोग । ऐसे हे चत्वार भोग । चौंदेहाचे ॥ ३ ॥

The experience of gross objects, the experience of distinct subtle objects, the experience of bliss, and the mere reflection of bliss — these are the four kinds of experience belonging to the four bodies.

अकार उकार मकार । अर्धमात्रा तो ईश्वर । ऐस्या मात्रा चत्वार । चौंदेहाच्या ॥ ४॥

अकार, उकार, मकार आणि अर्धमात्रा (ईश्वर) अशा या ओंकाराच्या चार मात्रा चार देहांशी संबंधित आहेत.

अकार उकार मकार । अर्धमात्रा तो ईश्वर । ऐस्या मात्रा चत्वार । चौंदेहाच्या ॥ ४॥

The letters A, U, M, and the half-measure (representing Ishwar) — these four measures of the syllable Om correspond to the four bodies.

तमोगुण रजोगुण । सत्वगुण शुद्धसत्वगुण । ऐसे हे चत्वार गुण । चौंदेहाचे ॥ ५॥

तमोगुण, रजोगुण, सत्त्वगुण आणि शुद्धसत्त्वगुण असे हे चार गुण चार देहांचे आहेत.

तमोगुण रजोगुण । सत्वगुण शुद्धसत्वगुण । ऐसे हे चत्वार गुण । चौंदेहाचे ॥ ५॥

Tamas, Rajas, Sattva, and pure Sattva — these are the four qualities corresponding to the four bodies.

क्रियाशक्ति द्रव्याशक्ती । इछाशक्ति ज्ञानशक्ती । ऐशा चत्वार शक्ती । चौंदेहाच्या ॥ ६ ॥

क्रियाशक्ती, द्रव्यशक्ती, इच्छाशक्ती आणि ज्ञानशक्ती अशा या चार शक्ती चार देहांच्या आहेत.

क्रियाशक्ति द्रव्याशक्ती । इछाशक्ति ज्ञानशक्ती । ऐशा चत्वार शक्ती । चौंदेहाच्या ॥ ६ ॥

The power of action, the power of substance, the power of will, and the power of knowledge — these are the four powers belonging to the four bodies.

ऐसीं हे बत्तिस तत्वें । दोहींचीं पन्नास तत्वें । अवघीं मिळोन ब्यासि तत्वें । अज्ञान आणी ज्ञान ॥ ७ ॥

अशी ही बत्तीस तत्त्वे झाली, आणि (स्थूळ-सूक्ष्म देहाची पंचवीस-पंचवीस मिळून) पन्नास तत्त्वे झाली. सर्व मिळून ब्याऐंशी तत्त्वे होतात, जी अज्ञान व ज्ञान अशा दोन्ही स्वरूपाची आहेत.

ऐसीं हे बत्तिस तत्वें । दोहींचीं पन्नास तत्वें । अवघीं मिळोन ब्यासि तत्वें । अज्ञान आणी ज्ञान ॥ ७ ॥

Thus these thirty-two principles have been described, and together with the fifty of the gross and subtle bodies, all combine to make eighty-two principles in all — comprising both ignorance and knowledge.

ऐसीं हे तत्वें जाणावीं । जाणोन माइक वोळखावीं । आपण साक्षी निरसावीं । येणें रितीं ॥ ८ ॥

अशी ही सर्व तत्त्वे जाणून घ्यावीत, आणि जाणून घेऊन ती मायिक (भासमात्र) आहेत हे ओळखावे. स्वतः साक्षी राहून याच पद्धतीने त्यांचे निरसन करावे.

ऐसीं हे तत्वें जाणावीं । जाणोन माइक वोळखावीं । आपण साक्षी निरसावीं । येणें रितीं ॥ ८ ॥

All these principles should be known, and knowing them, they should be recognized as merely illusory. Remaining oneself the witness, one should in this very manner dissolve them away.

साक्षी म्हणिजे ज्ञान । ज्ञानें वोळखावें अज्ञान । ज्ञानाज्ञानाचें निर्शन । देहासरिसें ॥ ९ ॥

साक्षी म्हणजेच ज्ञान होय; त्या ज्ञानानेच अज्ञान ओळखावे. देहासोबतच ज्ञान व अज्ञान या दोन्हींचेही निरसन करावे.

साक्षी म्हणिजे ज्ञान । ज्ञानें वोळखावें अज्ञान । ज्ञानाज्ञानाचें निर्शन । देहासरिसें ॥ ९ ॥

The witness itself is knowledge; through this knowledge alone ignorance is recognized. Both knowledge and ignorance are to be dissolved together, along with the body itself.

ब्रह्मांडीं देह कल्पिले । विराट हिरण्यगर्भ बोलिले । ते हे विवेकें निर्शले । आत्मज्ञानें ॥ १० ॥

ब्रह्मांडाच्या ठिकाणी विराट व हिरण्यगर्भ असे देह कल्पिलेले आहेत. तेही आत्मज्ञानाने व विवेकाने निरसन पावतात.

ब्रह्मांडीं देह कल्पिले । विराट हिरण्यगर्भ बोलिले । ते हे विवेकें निर्शले । आत्मज्ञानें ॥ १० ॥

At the level of the cosmos, the bodies called Virat and Hiranyagarbha are conceived. These too are dissolved through discernment, by the knowledge of the Self.

आत्मानात्माविवेक करितां । सारासारविचार पाहतां । पंचभूतांची माइक वार्ता । प्रचित आली ॥ ११ ॥

आत्मा व अनात्मा यांचा विवेक करता, सार-असाराचा विचार पाहता, पंचभूतांची ही सारी गोष्ट मायिकच आहे हे प्रत्ययास येते.

आत्मानात्माविवेक करितां । सारासारविचार पाहतां । पंचभूतांची माइक वार्ता । प्रचित आली ॥ ११ ॥

Through discriminating the Self from the non-self, and through weighing the essential against the non-essential, it becomes directly evident that the whole account of the five elements is merely illusory.

अस्ति मांष त्वचा नाडी रोम । हे पांचहि पृथ्वीचे गुणधर्म । प्रत्यक्ष शरीरीं हें वर्म । शोधून पाहावें ॥ १२ ॥

हाडे, मांस, त्वचा, नाडी, रोम हे पाचही पृथ्वीचे गुणधर्म आहेत. हे रहस्य प्रत्यक्ष शरीरात शोधून पाहावे.

अस्ति मांष त्वचा नाडी रोम । हे पांचहि पृथ्वीचे गुणधर्म । प्रत्यक्ष शरीरीं हें वर्म । शोधून पाहावें ॥ १२ ॥

Bones, flesh, skin, veins, and hair — these five are the qualities of the earth element. This truth should be searched out and verified directly within one's own body.

शुक्लीत श्रोणीत लाळ मूत्र स्वेद । हे आपाचे पंचकभेद । तत्वें समजोन विशद । करून घावीं ॥ १३ ॥

वीर्य, रज, लाळ, मूत्र, घाम हे आपतत्त्वाचे पाच भेद आहेत. ही तत्त्वे नीट समजून घेऊन स्पष्ट करून घ्यावीत.

शुक्लीत श्रोणीत लाळ मूत्र स्वेद । हे आपाचे पंचकभेद । तत्वें समजोन विशद । करून घावीं ॥ १३ ॥

Semen, blood, saliva, urine, and sweat — these are the five distinctions of the water element. These principles should be understood and made thoroughly clear to oneself.

क्षुधा त्रुषा आलस्य निद्रा मैथुन । हे पांचहि तेजाचे गुण । या तत्वांचें निरूपण । केलेंचि करावें ॥ १४ ॥

भूक, तहान, आळस, झोप, मैथुन हे पाचही तेजतत्त्वाचे गुण आहेत. या तत्त्वांचे निरूपण पुनःपुन्हा करत राहावे.

क्षुधा त्रुषा आलस्य निद्रा मैथुन । हे पांचहि तेजाचे गुण । या तत्वांचें निरूपण । केलेंचि करावें ॥ १४ ॥

Hunger, thirst, laziness, sleep, and sexual desire — these are the five qualities of the fire element. This exposition of these principles should be carried out again and again.

चळण वळण प्रासारण । निरोध आणि आकोचन । हें पंचहि वायोचे गुण । श्रोतीं जाणावे ॥ १५ ॥

चालणे, वळणे, पसरणे, थांबणे, आकुंचन पावणे हे पाचही वायुतत्त्वाचे गुण श्रोत्यांनी जाणावेत.

चळण वळण प्रासारण । निरोध आणि आकोचन । हें पंचहि वायोचे गुण । श्रोतीं जाणावे ॥ १५ ॥

Movement, turning, expansion, restraint, and contraction — these five qualities of the air element should be understood by the listener.

काम क्रोध शोक मोहो भये । हा आकाशाचा परिपाये । हें विवरल्याविण काये । समजों जाणें ॥ १६ ॥

काम, क्रोध, शोक, मोह, भय हे आकाशतत्त्वाचे परिणाम आहेत. हे नीट विवरण केल्याशिवाय समजणार तरी कसे?

काम क्रोध शोक मोहो भये । हा आकाशाचा परिपाये । हें विवरल्याविण काये । समजों जाणें ॥ १६ ॥

Desire, anger, grief, delusion, and fear are the outcomes of the ether element. Without careful reflection upon this, how indeed could it ever be understood?

असो ऐसें हें स्थूळ शरीर । पंचविस तत्वांचा विस्तार । आतां सूक्ष्मदेहाचा विचार । बोलिजेल ॥ १७ ॥

असो, असे हे स्थूळ शरीर पंचवीस तत्त्वांचा विस्तार आहे. आता सूक्ष्मदेहाचा विचार सांगायचा आहे.

असो ऐसें हें स्थूळ शरीर । पंचविस तत्वांचा विस्तार । आतां सूक्ष्मदेहाचा विचार । बोलिजेल ॥ १७ ॥

So then, this gross body is the expansion of these twenty-five principles. Now the nature of the subtle body will be explained.

अंतःकर्ण मन बुद्धि चित्त अहंकार । आकाशपंचकाचा विचार । पुढें वायो निरोत्तर । होऊन ऐका ॥ १८ ॥

अंतःकरण, मन, बुद्धी, चित्त, अहंकार हे आकाशपंचकाशी संबंधित आहेत. पुढे वायुतत्त्वाचा विचार निःशब्द होऊन ऐका.

अंतःकर्ण मन बुद्धि चित्त अहंकार । आकाशपंचकाचा विचार । पुढें वायो निरोत्तर । होऊन ऐका ॥ १८ ॥

Antahkarana, mind, intellect, chitta, and ego belong to the fivefold ether. Next, listen in silence to the account of the air element.

व्यान समान उदान । प्राण आणी अपान । ऐसे हे पांचहि गुण । वायोतत्वाचे ॥ १९ ॥

व्यान, समान, उदान, प्राण आणि अपान हे पाचही गुण वायुतत्त्वाचे आहेत.

व्यान समान उदान । प्राण आणी अपान । ऐसे हे पांचहि गुण । वायोतत्वाचे ॥ १९ ॥

Vyana, Samana, Udana, Prana, and Apana — these five qualities belong to the element of air.

श्रोत्र त्वचा चक्षु जिव्हा घ्राण । हें पांचहि तेजाचे गुण । आतां आप सावधान । होऊन ऐका ॥ २० ॥

कान, त्वचा, डोळे, जीभ, नाक ही पाचही ज्ञानेंद्रिये तेजतत्त्वाची मानली आहेत. आता आपतत्त्वाविषयी सावधपणे ऐका.

श्रोत्र त्वचा चक्षु जिव्हा घ्राण । हें पांचहि तेजाचे गुण । आतां आप सावधान । होऊन ऐका ॥ २० ॥

Ear, skin, eye, tongue, and nose — these five sense organs are counted as belonging to the fire element here. Now listen attentively to what concerns the water element.

वाचा पाणी पाद शिस्न गुद । हे आपाचे गुण विशद । आतां पृथ्वी विशद । निरोपिली ॥ २१ ॥

वाणी, हात, पाय, उपस्थ, गुद ही आपतत्त्वाची कर्मेंद्रिये स्पष्टपणे सांगितली. आता पृथ्वीतत्त्व स्पष्ट करून सांगतो.

वाचा पाणी पाद शिस्न गुद । हे आपाचे गुण विशद । आतां पृथ्वी विशद । निरोपिली ॥ २१ ॥

Speech, hands, feet, the organ of generation, and the organ of excretion — these organs of action are here clearly assigned to the water element. Now the earth element will be explained clearly.

शब्द स्पर्श रूप रस गंध । हे पृथ्वीचे गुण विशद । ऐसे हे पंचवीस तत्वभेद । सूक्ष्म देहाचे ॥ २२ ॥

शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध हे पाचही विषय पृथ्वीतत्त्वाचे गुण म्हणून स्पष्ट केले. अशा प्रकारे सूक्ष्म देहाचे पंचवीस तत्त्वभेद पूर्ण झाले.

शब्द स्पर्श रूप रस गंध । हे पृथ्वीचे गुण विशद । ऐसे हे पंचवीस तत्वभेद । सूक्ष्म देहाचे ॥ २२ ॥

Sound, touch, form, taste, and smell — these five sense-objects are here clearly assigned to the earth element. Thus these twenty-five distinct principles of the subtle body are complete.