येकवीस सहश्र सासें जपा । नेमून गेली ते अजपा । विचार पाहातां सोपा । सकळ कांहीं ॥ १ ॥

एकवीस हजार सहाशे वेळा नियमितपणे चालणारा जप म्हणजेच अजपा होय. याचा विचार केला असता ते सर्व काही सोपेच आहे.

येकवीस सहश्र सासें जपा । नेमून गेली ते अजपा । विचार पाहातां सोपा । सकळ कांहीं ॥ १ ॥

The count of twenty-one thousand six hundred, repeating on its own — that is Ajapa. When examined closely, the whole matter turns out to be quite simple.

मुखीं नासिकीं असिजे प्राणें । तयास अखंड येणें जाणें । याचा विचार पाहाणें । सूक्ष्मदृष्टीं ॥ २ ॥

मुख व नाकपुड्यांतून प्राण अखंड ये-जा करत असतो. याचा विचार सूक्ष्म दृष्टीने पाहावा.

मुखीं नासिकीं असिजे प्राणें । तयास अखंड येणें जाणें । याचा विचार पाहाणें । सूक्ष्मदृष्टीं ॥ २ ॥

The breath continually moves in and out through mouth and nostrils. This should be examined with a subtle, discerning eye.

मुळीं पाहातां येक स्वर । त्याचा तार मंद्र घोर । त्या घोराहून सूक्ष्म विचार । अजपाचा ॥ ३ ॥

मुळात पाहिले तर हा एकच स्वर आहे, त्याचे तार, मंद्र, घोर असे प्रकार असतात. त्या घोरातूनही अजपाचा विचार अधिक सूक्ष्म आहे.

मुळीं पाहातां येक स्वर । त्याचा तार मंद्र घोर । त्या घोराहून सूक्ष्म विचार । अजपाचा ॥ ३ ॥

At root, examined closely, it is a single note — with its high, middle, and deep registers. Yet subtler even than that deep register is the truth of Ajapa.

सरिगमपदनिस । सरिं मात्रुका सायास । प्रथम स्वरें मात्रुकांस । म्हणोन पाहवें ॥ ४ ॥

सा-रि-ग-म-प-द-नि-स या सप्तस्वरांची मूळाक्षरे (मात्रुका) फार परिश्रमाने साधाव्या लागतात. प्रथम स्वरांना मात्रुका म्हणूनच पाहावे.

सरिगमपदनिस । सरिं मात्रुका सायास । प्रथम स्वरें मात्रुकांस । म्हणोन पाहवें ॥ ४ ॥

The seven notes, sa-ri-ga-ma-pa-da-ni-sa, and their root sound-forms are grasped only through much effort. One should first regard these notes as the root sound-forms themselves.

परेवाचेहून आर्तें । आणि पश्यंती खालतें । स्वराचे जन्मस्थान तें । तेथून उठे ॥ ५ ॥

परावाणीहून सूक्ष्म आणि पश्यंतीच्याही खाली असे स्वराचे जन्मस्थान आहे. तेथूनच हा स्वर उत्पन्न होतो.

परेवाचेहून आर्तें । आणि पश्यंती खालतें । स्वराचे जन्मस्थान तें । तेथून उठे ॥ ५ ॥

Subtler even than Para (the supreme, unmanifest speech), and below Pashyanti too, lies the birthplace of sound. It is from there that sound first arises.

येकांतीं उगेंच बैसावें । तेथें हें समजोन पाहावें । अखंड घ्यावें सांडावें । प्रभंजनासी ॥ ६ ॥

एकांतात शांतपणे बसून हे समजून घ्यावे. या प्रभंजनाला (श्वासाला) अखंड घेत व सोडत राहावे लागते, हे नीट पाहावे.

येकांतीं उगेंच बैसावें । तेथें हें समजोन पाहावें । अखंड घ्यावें सांडावें । प्रभंजनासी ॥ ६ ॥

One should sit quietly alone and come to understand this. Observe closely how the breath is unceasingly taken in and let go, over and over.

येकांतीं मौन्य धरून बैसे । सावध पाहातां कैसें भासे । सोहं सोहं ऐसे । शब्द होती ॥ ७ ॥

एकांतात मौन धरून बसावे. सावधपणे पाहिले असता कसा भास होतो पाहा — 'सोऽहं सोऽहं' असे शब्द उमटतात.

येकांतीं मौन्य धरून बैसे । सावध पाहातां कैसें भासे । सोहं सोहं ऐसे । शब्द होती ॥ ७ ॥

Sit in solitude, keeping silence. Watch attentively, and see how it feels — the sounds 'So'ham, So'ham' arise on their own.

उच्चरेंविण जे शब्द । ते जाणावे सहजशब्द । प्रत्ययायेती परंतु नाद । कांहींच नाहीं ॥ ८ ॥

उच्चार न करताच जे शब्द ऐकू येतात, त्यांना सहजशब्द म्हणावे. ते अनुभवास येतात, पण त्यांचा प्रत्यक्ष नाद मात्र मुळीच नसतो.

उच्चरेंविण जे शब्द । ते जाणावे सहजशब्द । प्रत्ययायेती परंतु नाद । कांहींच नाहीं ॥ ८ ॥

Sounds that are heard without any actual pronunciation should be known as natural, spontaneous sounds. They are experienced directly, yet there is no actual physical sound to them at all.

ते शब्द सांडून बैसला । तो मौनी म्हणावा भला । योगाभ्यासाचा गल्बला । याकारणें ॥ ९ ॥

तेही शब्द सोडून जो स्थिर बसतो, त्यालाच खरा मौनी म्हणावे. याच कारणासाठी योगाभ्यासाचा एवढा खटाटोप केला जातो.

ते शब्द सांडून बैसला । तो मौनी म्हणावा भला । योगाभ्यासाचा गल्बला । याकारणें ॥ ९ ॥

One who sits still even beyond these sounds should truly be called silent. It is for this very reason that all the effort of yogic practice is undertaken.

येकांतीं मौन्य धरून बैसला । तेणें कोण शब्द जाला । सोहं ऐसा भासला । अंतर्यामीं ॥ १० ॥

एकांतात मौन धरून बसला असता कोणता शब्द उमटला? अंतर्यामी 'सोऽहं' असा भास झाला.

येकांतीं मौन्य धरून बैसला । तेणें कोण शब्द जाला । सोहं ऐसा भासला । अंतर्यामीं ॥ १० ॥

Sitting in silence and solitude, what sound arose? Within the innermost self, the sense of 'So'ham' made itself felt.

धरितां सो सांडितां हं । अखंड चाले सोहं सोहं । याचा विचार पाहातं बहु । विस्तारला ॥ ११ ॥

श्वास आत घेताना 'सो' आणि सोडताना 'हं' असे अखंड 'सोऽहं सोऽहं' चालूच असते. याचा विचार करू गेल्यास तो फार विस्तृत ठरतो.

धरितां सो सांडितां हं । अखंड चाले सोहं सोहं । याचा विचार पाहातं बहु । विस्तारला ॥ ११ ॥

Breathing in carries 'So,' breathing out carries 'ham' — this 'So'ham, So'ham' continues unceasingly. Reflect on it, and the subject opens out very widely indeed.

देहधारक तितुका प्राणी । श्वेतजौद्विजादिक खाणी । स्वासोस्वास नस्तां प्राणी । कैसे जिती ॥ १२ ॥

देह धारण करणारा प्रत्येक प्राणी — अंडज, स्वेदज, उद्भिज इत्यादी सर्व योनींतील — श्वासोच्छ्वासाशिवाय कसा जगेल?

देहधारक तितुका प्राणी । श्वेतजौद्विजादिक खाणी । स्वासोस्वास नस्तां प्राणी । कैसे जिती ॥ १२ ॥

Every embodied creature — born from egg, from sweat, from seed, and the rest — how could any of them live at all without this in-and-out breath?

ऐसी हे अजपा सकळासी । परंतु कळे जाणत्यासी । सहज सांडून सायासी । पडोंच नये ॥ १३ ॥

अशी ही अजपा सर्वांच्याच ठायी अखंड चालू असते, पण ती फक्त जाणत्यालाच कळते. सहज असलेली गोष्ट सोडून उगाच परिश्रमात पडू नये.

ऐसी हे अजपा सकळासी । परंतु कळे जाणत्यासी । सहज सांडून सायासी । पडोंच नये ॥ १३ ॥

This Ajapa goes on unceasingly within everyone, yet only the wise recognize it. One should not abandon what comes naturally and fall needlessly into laborious striving.

सहज देव असतचि असे । सायासें देव फुटे नासे । नासिवंत देवास विश्वासे । ऐसा कवणु ॥ १४ ॥

देव सहजपणेच अस्तित्वात असतो; परिश्रमाने मिळवलेला देव मात्र फुटतो, नाश पावतो. अशा नाशवंत देवावर कोण विश्वास ठेवील?

सहज देव असतचि असे । सायासें देव फुटे नासे । नासिवंत देवास विश्वासे । ऐसा कवणु ॥ १४ ॥

God simply is, effortlessly, of his own accord; a god gained only through strain breaks and perishes. Who indeed would place trust in a god that is perishable?

जगदांतराचें दर्शन । सहज घडे अखंड ध्यान । आत्म‍इछेनें जन । सकळ वर्तती ॥ १५ ॥

जगाच्या अंतरंगाचे दर्शन सहजच घडते, अखंड ध्यानही सहज लागते. सर्व लोक शेवटी आत्म्याच्याच इच्छेने वागत असतात.

जगदांतराचें दर्शन । सहज घडे अखंड ध्यान । आत्म‍इछेनें जन । सकळ वर्तती ॥ १५ ॥

The vision of the inner reality of the world comes about naturally, and unbroken meditation happens of itself too. In the end, every person acts only by the will of the Self.

आत्मयाचें समाधान । घडे तैसेंचि आशन । सांडिलें फिटले समर्पण । तयासीच होये ॥ १६ ॥

आत्म्याचे जसे समाधान असेल तसेच अन्नही मिळत जाते. जे सोडलेले, जे फिटलेले, तेच खरे समर्पण त्या आत्म्याला होते.

आत्मयाचें समाधान । घडे तैसेंचि आशन । सांडिलें फिटले समर्पण । तयासीच होये ॥ १६ ॥

As the Self's inner contentment is, so accordingly does one's sustenance come. Whatever is thus let go of, whatever debt is thereby discharged, that alone becomes a true offering to the Self.

अग्नपुरुष पोटीं वसती । तयास अवदानें सकळ देती । लोक आज्ञेमधें असती । आत्मयांचे ॥ १७ ॥

अग्निपुरुष (वैश्वानर) पोटामध्ये वास करतो, त्यालाच सर्व अवदाने (अन्नाहुती) अर्पण केली जातात. सर्व लोक शेवटी आत्म्याच्याच आज्ञेत असतात.

अग्नपुरुष पोटीं वसती । तयास अवदानें सकळ देती । लोक आज्ञेमधें असती । आत्मयांचे ॥ १७ ॥

The fire-god dwells within the belly, and it is to him that every offering of food is truly given. All people ultimately live under the command of the Self alone.

सहज देवजपध्यानें । सहज चालणें स्तुती स्तवनें । सहज घदे तें भगवान्नें । मान्य कीजे ॥ १८ ॥

देवाचे जप-ध्यान सहजपणे होते, चालणे-बोलणे, स्तुती-स्तवनही सहजपणेच घडते. जे सहजपणे घडते तेच भगवंताला मान्य असते.

सहज देवजपध्यानें । सहज चालणें स्तुती स्तवनें । सहज घदे तें भगवान्नें । मान्य कीजे ॥ १८ ॥

The worship, the chanting, the meditation on God all happen naturally; so too does walking, speaking, praise, and prayer. Whatever happens naturally, effortlessly, is what God truly accepts.

सहज समजायाकारणें । नाना हटयोग करणें । परंतु येकायेकीं समजणें । घडत नाहीं ॥ १९ ॥

हे सहज तत्त्व समजण्यासाठी लोक नाना हठयोगाचे प्रकार करतात. परंतु ते एकाएकी, क्षणार्धात समजणे घडत नाही.

सहज समजायाकारणें । नाना हटयोग करणें । परंतु येकायेकीं समजणें । घडत नाहीं ॥ १९ ॥

To grasp this natural truth, people take up all sorts of forced yogic practices. But such understanding does not come about all at once, in an instant.

द्रव्य चुकतें दरिद्र येतें । तळीं लक्ष्मी वरी वर्ततें । प्राणी काये करील तें । ठाउकें नाहीं ॥ २० ॥

कधी धन हुकते, दारिद्र्य येते; तर कधी तळाशी लक्ष्मी असूनही वर मात्र वेगळेच वर्तन घडते. यात प्राणी नेमके काय करू शकेल हे कोणाला ठाऊक नसते.

द्रव्य चुकतें दरिद्र येतें । तळीं लक्ष्मी वरी वर्ततें । प्राणी काये करील तें । ठाउकें नाहीं ॥ २० ॥

Sometimes wealth slips away and poverty sets in; sometimes fortune lies right beneath while something quite different happens above. No one really knows what a person can do about it.

तळघरामधें उदंड द्रव्य । भिंतीमधें घातलें द्रव्य । स्तंभीं तुळवटीं द्रव्य । आपण मधें ॥ २१ ॥

तळघरात प्रचंड धन असते, भिंतीतही धन पुरलेले असते. खांबात, तुळईत धन दडवलेले असते आणि स्वतः मात्र गरिबीत असतो.

तळघरामधें उदंड द्रव्य । भिंतीमधें घातलें द्रव्य । स्तंभीं तुळवटीं द्रव्य । आपण मधें ॥ २१ ॥

Vast wealth may lie in a cellar, wealth may be sealed inside a wall, wealth may be hidden in a pillar or a beam — while the man himself lives on, right in the middle of it, in poverty.

लक्ष्मीमध्यें करंटा नांदे । त्याचें दरिद्र अधिक सांदे । नवल केलें परमानंदें । परमपुरुष ॥ २२ ॥

लक्ष्मीच्या मध्ये राहूनही करंटा माणूस दारिद्र्यातच खितपत पडतो. हे मोठे नवल त्या परमानंदस्वरूप परमपुरुषाने घडवून आणलेले आहे.

लक्ष्मीमध्यें करंटा नांदे । त्याचें दरिद्र अधिक सांदे । नवल केलें परमानंदें । परमपुरुष ॥ २२ ॥

Even dwelling amid abundance, the unlucky man remains sunk deep in poverty. This strange wonder has been fashioned by the supreme, blissful Being himself.

येक पाहाती येक खाती । ऐसी विवेकाची गती । प्रवृत्ति अथवा निवृत्ती । येणेंचि ज्ञायें ॥ २३ ॥

कोणी केवळ पाहतात, कोणी प्रत्यक्ष उपभोगतात — विवेकाची गती अशीच असते. प्रवृत्ती असो वा निवृत्ती, हे यावरूनच कळते.

येक पाहाती येक खाती । ऐसी विवेकाची गती । प्रवृत्ति अथवा निवृत्ती । येणेंचि ज्ञायें ॥ २३ ॥

Some merely look on, while others actually partake — such is the way discernment plays out. Whether one is drawn to action or to withdrawal, it is by this alone that it is known.

अंतरीं वसतां नारायेणें । लक्ष्मीस काये उणें । ज्याची लक्ष्मी तो आपणें । बळकट धरावा ॥ २४ ॥

अंतःकरणात नारायण वास करत असता लक्ष्मीची काय उणीव भासणार? ज्याच्या ठायी खरी लक्ष्मी आहे, त्या परमेश्वरालाच स्वतः घट्ट धरून राहावे.

अंतरीं वसतां नारायेणें । लक्ष्मीस काये उणें । ज्याची लक्ष्मी तो आपणें । बळकट धरावा ॥ २४ ॥

When Narayana himself dwells within the heart, what could Lakshmi possibly lack? One should hold fast, firmly, to that very Lord to whom true wealth truly belongs.