निश्चळ ब्रह्मी चंचळ आत्मा । सकळां पर जो परमात्मा । चैतन्य साक्षी ज्ञानात्मा । शड्गुणैश्वरु ॥ १ ॥

निश्चल अशा ब्रह्मामध्ये चंचल आत्मतत्त्व प्रगटते, तोच सर्वांहून श्रेष्ठ परमात्मा होय. तो चैतन्यरूप साक्षी, ज्ञानस्वरूप असून ऐश्वर्य, वीर्य, यश, श्री, ज्ञान व वैराग्य या सहा गुणांनी संपन्न असा ईश्वर आहे.

निश्चळ ब्रह्मी चंचळ आत्मा । सकळां पर जो परमात्मा । चैतन्य साक्षी ज्ञानात्मा । शड्गुणैश्वरु ॥ १ ॥

Within motionless Brahman arises the active principle of Atma — this is the Paramatma who is beyond all, the conscious witness, the Self made of knowledge, the Lord endowed with the six great qualities of glory, valor, fame, wealth, wisdom, and detachment.

सकळ जगाचा ईश्वरु । म्हणौन नामें जगदेश्वरु । तयापासून विस्तारु । विस्तारला ॥ २ ॥

तोच सर्व जगाचा ईश्वर असल्यामुळे त्याला जगदीश्वर म्हणतात. त्याच्यापासूनच हा सारा विस्तार निर्माण झाला.

सकळ जगाचा ईश्वरु । म्हणौन नामें जगदेश्वरु । तयापासून विस्तारु । विस्तारला ॥ २ ॥

Since he is the lord of the entire world, he is called Jagadishwar. From him alone this whole creation has expanded.

शिवशक्ती जगदेश्वरी । प्रकृतिपुरुष परमेश्वरी । मूळमाया गुणेश्वरी । गुणक्षोभिणी ॥ ३ ॥

त्याच जगदीश्वरात शिव व शक्ती, प्रकृती व पुरुष हे भाव सामावलेले आहेत. मूळमाया ही गुणांची स्वामिनी असून तीच गुणांना क्षुब्ध करणारी गुणक्षोभिणी आहे.

शिवशक्ती जगदेश्वरी । प्रकृतिपुरुष परमेश्वरी । मूळमाया गुणेश्वरी । गुणक्षोभिणी ॥ ३ ॥

In that same Lord of the world reside Shiva and Shakti, Prakriti and Purusha. The primal Maya, mistress of the three qualities, is the Gunakshobhini who first stirs those qualities into motion.

क्षेत्रज्ञ द्रष्टा कूटस्त साक्षी । अंतरात्मा सर्वसाक्षी । सुद्धसत्व महत्तत्त्व परीक्षी । जाणता साधु ॥ ४ ॥

तोच क्षेत्रज्ञ, द्रष्टा, अविचल साक्षी आणि सर्वांचा अंतरात्मा होय. शुद्धसत्त्व व महत्तत्त्व यांची पारख करणारा जाणता साधुपुरुषच त्याला ओळखू शकतो.

क्षेत्रज्ञ द्रष्टा कूटस्त साक्षी । अंतरात्मा सर्वसाक्षी । सुद्धसत्व महत्तत्त्व परीक्षी । जाणता साधु ॥ ४ ॥

He is the knower of the field, the seer, the unmoving witness, the inner self of all. Only a wise, discerning sadhu who can distinguish pure sattva from the great principle (mahattattva) truly recognizes him.

ब्रह्मा विष्णु महेश्वरु । नाना पिंडी जीवेश्वरु । त्यास भासती प्राणीमात्रु । लहानथोर ॥ ५ ॥

तोच ब्रह्मा-विष्णु-महेश्वर होऊन राहतो आणि निरनिराळ्या शरीरांत जीवेश्वर बनून वावरतो. त्याच्याच ठायी लहानथोर सर्व प्राणिमात्र भासमान होतात.

ब्रह्मा विष्णु महेश्वरु । नाना पिंडी जीवेश्वरु । त्यास भासती प्राणीमात्रु । लहानथोर ॥ ५ ॥

He himself becomes Brahma, Vishnu, and Maheshwar, and dwells as the individual soul-lord within countless bodies. In him alone all creatures, great and small, appear.

देहदेउळामधें बैसला । न भजतां मारितो देहाला । म्हणौनि त्याच्या भेणें तयाला । भजती लोक ॥ ६ ॥

तो देहरूपी देवळात बसलेला आहे; त्याची उपासना न केल्यास तो देहालाच नाश पावायला लावतो. म्हणून त्याच्या भीतीने लोक त्याची पूजा-अर्चा करतात.

देहदेउळामधें बैसला । न भजतां मारितो देहाला । म्हणौनि त्याच्या भेणें तयाला । भजती लोक ॥ ६ ॥

He sits enthroned within the temple of the body; if he is not worshipped, he lets the very body perish. It is out of fear of him, therefore, that people take to worshipping him.

जे वेळेसी भजन चुकले । तें तें तेव्हां पछ्याडिलें । आवडीनें भजों लागले । सकळ लोक ॥ ७ ॥

ज्या ज्या वेळी त्याची उपासना चुकली, त्या त्या वेळी त्रास सहन करावा लागला. म्हणूनच सर्व लोक आवडीने त्याची भक्ती करू लागले.

जे वेळेसी भजन चुकले । तें तें तेव्हां पछ्याडिलें । आवडीनें भजों लागले । सकळ लोक ॥ ७ ॥

Whenever this worship was neglected, trouble followed close behind. That is why everyone has come to worship him eagerly.

जें जें जेव्हां आक्षेपिले । तें तें तत्काळचि दिधलें । त्रैलोक्य भजों लागलें । येणें प्रकरें ॥ ८ ॥

ज्या ज्या गोष्टीची मागणी केली, ती ती त्याने तत्काळ पुरवली. यामुळेच त्रैलोक्य त्याची उपासना करू लागले.

जें जें जेव्हां आक्षेपिले । तें तें तत्काळचि दिधलें । त्रैलोक्य भजों लागलें । येणें प्रकरें ॥ ८ ॥

Whatever was demanded of him, he granted at once. It is for this very reason that all three worlds have taken to worshipping him.

पांचा विषयांचा नैव्यद्य । जेव्हां पाहिजे तेव्हां सिद्ध । ऐसें न करितां सद्य । रोग होती ॥ ९ ॥

पाच विषयांचा नैवेद्य ज्या वेळी हवा त्या वेळी सिद्ध असावा लागतो. तसे न केल्यास लगेचच रोग उद्भवतात.

पांचा विषयांचा नैव्यद्य । जेव्हां पाहिजे तेव्हां सिद्ध । ऐसें न करितां सद्य । रोग होती ॥ ९ ॥

The offering of the five sense-objects must be ready whenever it is called for. Fail to provide it, and illness follows at once.

जेणें काळें नैव्यद्य पावेना । तेणें काळें देव राहेना । भाग्य वैभव पदार्थ नाना । सांडून जातो ॥ १० ॥

ज्या वेळी हा नैवेद्य मिळत नाही, त्या वेळी देव (देह) टिकत नाही. भाग्य, वैभव व नाना पदार्थ सोडून तो निघून जातो.

जेणें काळें नैव्यद्य पावेना । तेणें काळें देव राहेना । भाग्य वैभव पदार्थ नाना । सांडून जातो ॥ १० ॥

When this offering is not obtained, the deity (the embodied life) cannot remain — it abandons all its fortune, wealth, and possessions and departs.

जातो तों कळो देईना । कोणास ठाउकें होयेना । देवेंविण अनुमानेना । कोणास देव ॥ ११ ॥

तो कधी निघून जातो हे कळतही नाही, कोणालाही त्याचा अंदाज लागत नाही. देव गेल्याशिवाय देव होता हेच कोणाला उमगत नाही.

जातो तों कळो देईना । कोणास ठाउकें होयेना । देवेंविण अनुमानेना । कोणास देव ॥ ११ ॥

No one knows the moment he departs; it cannot be foreseen. Only after the deity has gone does anyone realize that a deity was ever there.

देव पाहावयकारणें । देउळें लागती पाहाणें । कोठेंतरी देउळाच्या गुणें । देव प्रगटे ॥ १२ ॥

देव पाहायचा असेल तर त्यासाठी देवळे पाहावी लागतात. एखाद्या देवळाच्या गुणधर्मानेच कुठेतरी देव प्रगट होतो.

देव पाहावयकारणें । देउळें लागती पाहाणें । कोठेंतरी देउळाच्या गुणें । देव प्रगटे ॥ १२ ॥

To see God one must look to his temples, for it is through the nature of some temple or other that God reveals himself.

देउळें म्हणिजे नाना शरीरें । तेथें राहिजें जीवेश्वेरे । नान शरीरें नाना प्रकारें । अनंत भेदें ॥ १३ ॥

ही देउळे म्हणजेच निरनिराळी शरीरे होत, ज्यांमध्ये जीवेश्वर वास करतो. अनंत भेदांनी नाना प्रकारची शरीरे अस्तित्वात आहेत.

देउळें म्हणिजे नाना शरीरें । तेथें राहिजें जीवेश्वेरे । नान शरीरें नाना प्रकारें । अनंत भेदें ॥ १३ ॥

These temples are simply the countless bodies in which the individual lord dwells. Bodies of endless kinds and endless distinctions exist.

चालतीं बोलतीं देउळें । त्यामधें राहिजें राउळें । जितुकीं देउळें तितुकीं सकळें । कळली पाहिजे ॥ १४ ॥

चालणारी, बोलणारी हीच खरी देवळे असून त्यांच्यामध्येच परमेश्वर वास करतो. जितकी देवळे आहेत तितकी सगळी ओळखता आली पाहिजेत.

चालतीं बोलतीं देउळें । त्यामधें राहिजें राउळें । जितुकीं देउळें तितुकीं सकळें । कळली पाहिजे ॥ १४ ॥

These walking, talking bodies are themselves the true temples, and it is in them that the Lord resides. One should come to recognize every one of these countless temples.

मछ कूर्म वाराह देउळें । भूगोळ धरिला सर्वकाळें । कराळें विक्राळें निर्मळें । कितियेक ॥ १५ ॥

मत्स्य, कूर्म, वराह अशीही देवळे (अवतार-देह) आहेत, ज्यांनी अखंड काळ पृथ्वीला धारण केले. भयंकर, रौद्र, तसेच निर्मळ अशी असंख्य प्रकारची शरीरे आहेत.

मछ कूर्म वाराह देउळें । भूगोळ धरिला सर्वकाळें । कराळें विक्राळें निर्मळें । कितियेक ॥ १५ ॥

Fish, tortoise, boar — these too are temples that have held up the earth through the ages. Fearsome, terrible, and pure — bodies of every such kind exist without number.

कित्येक देऊळीं सौख्य पाहे । भरतां आवघें सिंध आहे । परी तें सर्वकाळ न राहे । अशाश्वत ॥ १६ ॥

कित्येक देवळांत मनुष्य सुख पाहतो, जणू सारा समुद्रच भरलेला असतो. परंतु ते सुख शाश्वत नसून सर्वकाळ टिकत नाही.

कित्येक देऊळीं सौख्य पाहे । भरतां आवघें सिंध आहे । परी तें सर्वकाळ न राहे । अशाश्वत ॥ १६ ॥

In some of these temples one finds happiness so abundant it seems like a brimming ocean. But it does not last forever — it is impermanent.

अशाश्वताचा मस्तकमणीं । जयाची येवढी करणी । दिसेना तरी काय जालें धनी । तयासीच म्हणावें ॥ १७ ॥

या अशाश्वत सृष्टीच्या मस्तकी जो मुकुटमणीसारखा आहे व ज्याची एवढी करणी घडते, तो प्रत्यक्ष दिसत नसला तरी त्यालाच खरा धनी म्हणावे.

अशाश्वताचा मस्तकमणीं । जयाची येवढी करणी । दिसेना तरी काय जालें धनी । तयासीच म्हणावें ॥ १७ ॥

The one whose vast handiwork this is — the crown-jewel above this impermanent world — though he cannot be seen, he alone should be called its true master.

उद्‍भवोन्मुख होतां अभेद । विमुख होतां उदंड खेद । ऐसा अधोर्ध संवाद । होत जातो ॥ १८ ॥

त्याच्याकडे अभिमुख होता अभेदाचा अनुभव येतो आणि विन्मुख होता प्रचंड खेद प्राप्त होतो. असा हा वर-खालचा खेळ अखंड चालू असतो.

उद्‍भवोन्मुख होतां अभेद । विमुख होतां उदंड खेद । ऐसा अधोर्ध संवाद । होत जातो ॥ १८ ॥

Turn toward him and one experiences oneness; turn away and great sorrow follows. This rising and falling exchange goes on continually.

सकळांचे मूळ दिसेना । भव्य भारी आणी भासेना । निमिष्य येक वसेना । येके ठाइं ॥ १९ ॥

सर्वांचे मूळ असूनही तो दिसत नाही; अतिशय भव्य व महान असूनही भासत नाही. तो एका क्षणभरही एका ठिकाणी स्थिर राहत नाही.

सकळांचे मूळ दिसेना । भव्य भारी आणी भासेना । निमिष्य येक वसेना । येके ठाइं ॥ १९ ॥

Though he is the root of everything, he cannot be seen; though vast and great, he does not appear. He never stays fixed in one place, even for an instant.

ऐसा अगाध परमात्मा । कोण जाणे त्याचा महिमा । तुझी लीळा सर्वोत्तमा । तूंच जाणसी ॥ २० ॥

असा हा अगाध परमात्मा आहे, त्याचा महिमा कोणाला कळणार? हे सर्वोत्तमा, तुझी लीला तूच जाणतोस.

ऐसा अगाध परमात्मा । कोण जाणे त्याचा महिमा । तुझी लीळा सर्वोत्तमा । तूंच जाणसी ॥ २० ॥

Such is this unfathomable Paramatma — who indeed can know his glory? O most exalted one, only you yourself know your own divine play.

संसारा आलियाचें सार्थक । जेथें नित्यानित्यविवेक । येहलोक आणी परलोक । दोनीं साधिले ॥ २१ ॥

संसारात जन्म घेतल्याचे सार्थक तेथेच होते, जेथे नित्य व अनित्य यांचा विवेक साधला जातो. अशा विवेकानेच इहलोक व परलोक दोन्ही साधले जातात.

संसारा आलियाचें सार्थक । जेथें नित्यानित्यविवेक । येहलोक आणी परलोक । दोनीं साधिले ॥ २१ ॥

One's birth into this world is truly fulfilled where discrimination between the eternal and the transient is attained. Through such discernment both this world and the next are secured.

मननसीळ लोकांपासीं । अखंड देव आहिर्निशीं । पाहातां त्यांच्या पूर्वसंचितासी । जोडा नाहीं ॥ २२ ॥

मनन करणाऱ्या साधकांच्या ठायी देव रात्रंदिवस अखंड वास करतो. त्यांच्या पूर्वसंचित पुण्याईला दुसरी जोड सापडणे कठीण आहे.

मननसीळ लोकांपासीं । अखंड देव आहिर्निशीं । पाहातां त्यांच्या पूर्वसंचितासी । जोडा नाहीं ॥ २२ ॥

With people given to constant reflection, God abides unceasingly, day and night. Looking at their store of past merit, one finds nothing else to match it.

अखंड योग म्हणोनि योगी । योग नाहीं तो वियोगी । वियोगी तोहि योगी । योगबळें ॥ २३ ॥

अखंड ईश्वराशी योग साधलेला तो खरा योगी, आणि ज्याचा तो योग साधलेला नाही तो वियोगी होय. परंतु योगाच्या सामर्थ्याने वियोगीही पुढे योगी बनू शकतो.

अखंड योग म्हणोनि योगी । योग नाहीं तो वियोगी । वियोगी तोहि योगी । योगबळें ॥ २३ ॥

One who keeps unbroken union with God is the true yogi; one without it is severed from him. Yet even such a severed soul can, through the power of yoga, become a yogi in time.

भल्यांची महिमा ऐसी । जे सन्मार्ग लावी लोकांसी । पोहणार असतां बुडतयासी । बुडों नेदावें ॥ २४ ॥

सज्जनांचा महिमा असा असतो की ते लोकांना सन्मार्गाला लावतात. आपण पोहणारे असताना बुडणाऱ्याला बुडू देऊ नये.

भल्यांची महिमा ऐसी । जे सन्मार्ग लावी लोकांसी । पोहणार असतां बुडतयासी । बुडों नेदावें ॥ २४ ॥

Such is the glory of good people — they set others on the right path. If one knows how to swim, one must not let a drowning person sink.

स्थूळसूक्ष्मतत्वझाडा । पिंडब्रह्मांडाचा निवाडा । प्रचित पाहे ऐसा थोडा । भूमंडळीं ॥ २५ ॥

स्थूळ व सूक्ष्म तत्त्वांचा शोध घेऊन पिंड व ब्रह्मांड यांचा निवाडा प्रत्यक्ष अनुभवाने पाहणारा या पृथ्वीवर विरळाच असतो.

स्थूळसूक्ष्मतत्वझाडा । पिंडब्रह्मांडाचा निवाडा । प्रचित पाहे ऐसा थोडा । भूमंडळीं ॥ २५ ॥

One who examines the gross and subtle elements and discerns, through direct experience, the truth of the individual self and the cosmos — such a person is rare on this earth.

वेदांतीचें पंचिकर्ण । अखंड तयाचें विवर्ण । महांवाक्यें अंतःकरण । रहस्य पाहे ॥ २६ ॥

वेदांतातील पंचीकरणाचे विवरण तो अखंड करत राहतो आणि महावाक्यांच्या साहाय्याने अंतःकरणाचे रहस्य शोधून पाहतो.

वेदांतीचें पंचिकर्ण । अखंड तयाचें विवर्ण । महांवाक्यें अंतःकरण । रहस्य पाहे ॥ २६ ॥

He continually studies the Vedantic teaching of panchikaran, and through the great scriptural sayings (mahavakyas) he searches out the secret of the inner mind.

ये पृथ्वीमधें विवेकी असती । धन्य तयांची संगती । श्रवणमात्रें पावती गती । प्राणीमात्र ॥ २७ ॥

या पृथ्वीवर जे विवेकी पुरुष असतात, त्यांची संगत धन्य होय. त्यांचे केवळ श्रवण केल्यानेही प्राणिमात्रांना सद्गती प्राप्त होते.

ये पृथ्वीमधें विवेकी असती । धन्य तयांची संगती । श्रवणमात्रें पावती गती । प्राणीमात्र ॥ २७ ॥

Blessed indeed is the company of the discerning souls who live on this earth. Merely by listening to them, any being attains a good end.

सत्संग आणी सत्शास्त्रश्रवण । अखंड होतसे विवर्ण । नाना सत्संग आणी उत्तम गुण । परोपकाराचे ॥ २८ ॥

सत्संगती व सत्शास्त्रांचे श्रवण अखंड चालू असते, त्यातून विवेचन घडते. अशा सत्संगातून परोपकाराचे उत्तम गुण अंगी बाणतात.

सत्संग आणी सत्शास्त्रश्रवण । अखंड होतसे विवर्ण । नाना सत्संग आणी उत्तम गुण । परोपकाराचे ॥ २८ ॥

Association with the good and the constant hearing of true scriptures keep bringing forth such explanation. From this good company come the finest qualities of selfless service to others.

जे सद्‍कीर्तीचे पुरुष । ते परमेश्वराचे अंश । धर्मस्थापनेचा हव्यास । तेथेंचि वसे ॥ २९ ॥

जे पुरुष सत्कीर्तीने वागतात, ते परमेश्वराचेच अंश असतात. धर्मस्थापनेची तळमळ त्यांच्याच ठायी वास करते.

जे सद्‍कीर्तीचे पुरुष । ते परमेश्वराचे अंश । धर्मस्थापनेचा हव्यास । तेथेंचि वसे ॥ २९ ॥

Those men of true and lasting fame are themselves portions of God; the passion for establishing righteousness dwells in them alone.

विशेष सारासार विचार । तेणें होय जग्गोद्धार । संगत्यागें निरंतर । होऊन गेले ॥ ३० ॥

सार-असार यांचा विशेष विवेक केल्यानेच जगाचा उद्धार होतो. अशा विवेकी पुरुषांनी संगाचा त्याग करून सदैव मुक्तपणे वर्तन केले.

विशेष सारासार विचार । तेणें होय जग्गोद्धार । संगत्यागें निरंतर । होऊन गेले ॥ ३० ॥

It is through this discriminating judgment of the essential and the non-essential that the world is uplifted. Such wise men have always lived by renouncing worldly attachment.