मुळीं उदक निवळ असतें । नाना वल्लिमधें जातें । संगदोषें तैसें होतें । आंब्ल तिक्षण कडवट ॥ १ ॥

मुळात पाणी हे निर्मळ व स्वच्छ असते. पण ते नाना वेलींमधून वाहू लागले की संगतीच्या दोषाने तेच आंबट, तिखट किंवा कडू बनते.

मुळीं उदक निवळ असतें । नाना वल्लिमधें जातें । संगदोषें तैसें होतें । आंब्ल तिक्षण कडवट ॥ १ ॥

Water, in itself, is pure and clear. But as it passes through various plants and vines, through the fault of that association it turns sour, sharp, or bitter.

आत्मा आत्मपणें असतो । देहसंगें विकारतो । साभिमानें भरीं भरतो । भलतिकडे ॥ २ ॥

आत्माही मुळात आत्मरूपानेच असतो, पण देहाच्या संगतीने तो विकारी बनतो. अभिमानाने भरून जाऊन तो वाटेल तिकडे वाहवत जातो.

आत्मा आत्मपणें असतो । देहसंगें विकारतो । साभिमानें भरीं भरतो । भलतिकडे ॥ २ ॥

The Self too, in itself, simply remains the Self; but through association with the body it takes on modifications. Filled with self-conceit, it gets carried away in whatever direction.

बरी संगती सांपडली । जैसी उंसास गोडी आली । विषवल्ली फांपावली । घातकी प्राणी ॥ ३ ॥

जर चांगली संगत लाभली, तर उसाला जशी गोडी येते तसे होते. पण विषारी वेल फोफावली तर ती प्राण्यांसाठी घातक ठरते.

बरी संगती सांपडली । जैसी उंसास गोडी आली । विषवल्ली फांपावली । घातकी प्राणी ॥ ३ ॥

If good company is found, it is like sugarcane gaining its sweetness. But if a poisonous vine spreads and flourishes instead, it becomes deadly to any creature.

अठराभार वनस्पती । गुण सांगावे ते किती । नाना देहाचे संगती । आत्मयास होये ॥ ४ ॥

अठराभार वनस्पतींचे गुण किती म्हणून सांगावेत? त्याचप्रमाणे नाना प्रकारच्या देहांच्या संगतीचा परिणाम आत्म्यावरही होतो.

अठराभार वनस्पती । गुण सांगावे ते किती । नाना देहाचे संगती । आत्मयास होये ॥ ४ ॥

The countless plants and herbs of this world have qualities beyond counting. In just the same way, the Self takes on the effect of whatever kind of body it keeps company with.

त्यामधें कोणी भले । ते संतसंगें निघाले । देहाभिमान सांडून गेले । विवेकबळें ॥ ५ ॥

त्यांच्यामध्ये जे भले असतात, ते संतसंगतीमुळे वेगळे ठरतात. विवेकाच्या बळावर ते देहाभिमान सोडून निघून जातात.

त्यामधें कोणी भले । ते संतसंगें निघाले । देहाभिमान सांडून गेले । विवेकबळें ॥ ५ ॥

Among them, those who are truly good stand apart, having found the company of the saintly. Through the strength of discernment they cast off body-consciousness and move beyond it.

उदकाचा नाशचि होतो । आत्मा विवेकें निघतो । ऐसा आहे प्रत्यय तो । विवेकें पाहा ॥ ६ ॥

पाण्याचे संगदोषी रूप शेवटी नाशच पावते, पण आत्मा विवेकाच्या साह्याने त्यातून अलिप्त होऊन बाहेर पडतो. हा अनुभव विवेकानेच पडताळून पाहावा.

उदकाचा नाशचि होतो । आत्मा विवेकें निघतो । ऐसा आहे प्रत्यय तो । विवेकें पाहा ॥ ६ ॥

Water's tainted, mixed form ultimately perishes; but the Self, through discernment, extracts itself and departs. This truth should be verified through one's own discerning insight.

ज्यास स्वहितचि करणें । त्यास किती म्हणौन सांगणें । हें ज्याचें त्यानें समजणें । सकळ कांहीं ॥ ७ ॥

ज्याला स्वतःचे हित साधायचे आहे, त्याला किती म्हणून समजावून सांगावे? हे सर्व ज्याने त्याने स्वतःच समजून घ्यायचे असते.

ज्यास स्वहितचि करणें । त्यास किती म्हणौन सांगणें । हें ज्याचें त्यानें समजणें । सकळ कांहीं ॥ ७ ॥

Whoever truly wishes to secure his own good — how much need be told to such a person? All of this, each one must come to understand entirely for himself.

आपला आपण करी कुडावा । तो आपला मित्र जाणावा । आपला नाश करी तो समजावा । वैरी ऐसा ॥ ८ ॥

जो स्वतःच स्वतःचे भले करतो, तोच आपला खरा मित्र समजावा. आणि जो स्वतःचाच नाश करतो, त्यालाच खरा वैरी समजावे.

आपला आपण करी कुडावा । तो आपला मित्र जाणावा । आपला नाश करी तो समजावा । वैरी ऐसा ॥ ८ ॥

Whoever does good for himself should be recognized as his own true friend. And whoever brings about his own ruin should be understood as his own enemy.

आपले आपण अन्हित करावें । त्यास आडवें कोणें निघावें । येकांती जाऊन जीवें । मारी आपणासी ॥ ९ ॥

जो स्वतःच स्वतःचे अहित करतो, त्याला आडवे तरी कोणी कसे जावे? एकांतात जाऊन तो स्वतःच स्वतःचा जीव घेतो.

आपले आपण अन्हित करावें । त्यास आडवें कोणें निघावें । येकांती जाऊन जीवें । मारी आपणासी ॥ ९ ॥

If a person insists on harming himself, who indeed can stand in his way? He goes off alone and effectively takes his own life.

जो आपला आपण घातकी । तो आत्महत्यारा पातकी । याकारणें विवेकी । धन्य साधु ॥ १० ॥

जो स्वतःचाच घातकी बनतो, तो आत्महत्येचे पातक करणारा ठरतो. म्हणूनच जो विवेकी असतो तोच खरा धन्य साधु होय.

जो आपला आपण घातकी । तो आत्महत्यारा पातकी । याकारणें विवेकी । धन्य साधु ॥ १० ॥

Whoever becomes his own destroyer commits, in effect, the sin of self-murder. For this very reason, the truly discerning sadhu alone is blessed.

पुण्य्वंतां सत्संगती । पापिष्टां असत्संगती । गति आणि अवगती । संगतीयोगें ॥ ११ ॥

पुण्यवानांना सत्संगती लाभते, तर पापी लोकांना असत्संगती मिळते. सद्गती किंवा अधोगती ही संगतीच्याच योगाने घडते.

पुण्य्वंतां सत्संगती । पापिष्टां असत्संगती । गति आणि अवगती । संगतीयोगें ॥ ११ ॥

The meritorious find the company of the good, while the sinful fall into the company of the wicked. One's rise or fall alike comes about through the company one keeps.

उत्तम संगती धरावी । आपली आपण चिंता करावी । अंतरी बरी विवरावी । बुद्धि जाणत्याची ॥ १२ ॥

उत्तम संगत धरावी, स्वतःची स्वतःच काळजी घ्यावी. जाणत्या माणसाची बुद्धी अंतःकरणात नीट विचारपूर्वक विवरून घ्यावी.

उत्तम संगती धरावी । आपली आपण चिंता करावी । अंतरी बरी विवरावी । बुद्धि जाणत्याची ॥ १२ ॥

One should keep good company and look after one's own welfare oneself. One should carefully take in and reflect within upon the understanding of the wise.

इहलोक आणि परलोक । जाणता तो सुखदायेक । नेणत्याकरितां अविवेक । प्राप्त होतो ॥ १३ ॥

इहलोक व परलोक दोन्ही जो जाणतो, तो सुखदायी ठरतो. न जाणणाऱ्याला मात्र अविवेकच प्राप्त होतो.

इहलोक आणि परलोक । जाणता तो सुखदायेक । नेणत्याकरितां अविवेक । प्राप्त होतो ॥ १३ ॥

One who understands both this world and the next brings happiness. The one who does not understand, however, ends up only with folly.

जाणता देवाचा अंश । नेणता म्हणिजे तो राक्षस । यामधें जें विशेष । तें जाणोन घ्यावें ॥ १४ ॥

जाणता माणूस हा देवाचा अंश समजावा, तर न जाणणारा राक्षससमान समजावा. यातील फरक काय आहे ते नीट जाणून घ्यावे.

जाणता देवाचा अंश । नेणता म्हणिजे तो राक्षस । यामधें जें विशेष । तें जाणोन घ्यावें ॥ १४ ॥

The one who understands should be regarded as a portion of God; the one who does not, should be regarded as a demon. One should carefully learn and grasp the distinction that lies between the two.

जाणतां तो सकळां मान्य । नेणता होतो अमान्य । जेणेंकरितां होईजे धन्य । तेंचि घ्यावें ॥ १५ ॥

जो जाणतो तो सर्वांना मान्य होतो, तर जो जाणत नाही तो सर्वांना अमान्य ठरतो. ज्यायोगे आपण धन्य होऊ तेच घ्यावे.

जाणतां तो सकळां मान्य । नेणता होतो अमान्य । जेणेंकरितां होईजे धन्य । तेंचि घ्यावें ॥ १५ ॥

The one who understands is respected by all; the one who does not becomes unwelcome to all. One should take up only that by which one is truly made blessed.

साक्षपी शाहाण्याची संगती । तेणें साक्षपी शाहाणे होती । आळसी मूर्खाची संगती । आळसी मूर्ख ॥ १६ ॥

चोखंदळ शहाण्या माणसांची संगत लाभली की माणूसही चोखंदळ, शहाणा बनतो. आळशी मूर्खांची संगत लाभली की माणूसही आळशी, मूर्ख बनतो.

साक्षपी शाहाण्याची संगती । तेणें साक्षपी शाहाणे होती । आळसी मूर्खाची संगती । आळसी मूर्ख ॥ १६ ॥

Keep company with the diligent and the wise, and one becomes diligent and wise oneself. Keep company with the lazy and the foolish, and one becomes lazy and foolish.

उत्तम संगतीचें फळ सुख । अद्धम संगतीचें फळ दुःख । आनंद सांडुनियां शोक । कैसा घावा ॥ १७ ॥

उत्तम संगतीचे फळ सुख असते, तर अधम संगतीचे फळ दुःख असते. आनंद सोडून शोक कशासाठी घ्यावा?

उत्तम संगतीचें फळ सुख । अद्धम संगतीचें फळ दुःख । आनंद सांडुनियां शोक । कैसा घावा ॥ १७ ॥

The fruit of good company is happiness, the fruit of bad company is sorrow. Why should one cast aside joy and take up grief instead?

ऐसें हें प्रगट दिसे । जनामधें उदंड भासे । प्राणीमात्र वर्ततसे । उभयेयोगें ॥ १८ ॥

हे सत्य उघडपणे दिसून येते, लोकांमध्ये ते सतत जाणवते. सर्व प्राणिमात्र या दोन्ही (चांगली-वाईट संगत) योगानेच वर्तत असतात.

ऐसें हें प्रगट दिसे । जनामधें उदंड भासे । प्राणीमात्र वर्ततसे । उभयेयोगें ॥ १८ ॥

This truth stands plainly evident, and it is constantly to be seen among people. Every living being conducts itself through the influence of one or the other kind of company.

येका योगें सकळ योग । येका योगें सकळ वियोग । विवेकयोगें सकळ प्रयोग । करीत जवे ॥ १९ ॥

एका संगतीने सर्व मिळून येते, तर एका संगतीने सर्व दुरावते. म्हणून विवेकाच्या साह्यानेच सर्व प्रयत्न करत राहावेत.

येका योगें सकळ योग । येका योगें सकळ वियोग । विवेकयोगें सकळ प्रयोग । करीत जवे ॥ १९ ॥

One kind of association brings all manner of union; another kind brings all manner of separation. One should, therefore, undertake every endeavor only through the guidance of discernment.

अवचितें सांकडींत पडिलें । तरी तेथून पाहिजे निघालें । निघोन जातां जालें । परम समाधान ॥ २० ॥

अचानक संकटात सापडले तरी त्यातून बाहेर पडता आले पाहिजे. त्यातून बाहेर पडल्यावरच खरे परम समाधान लाभते.

अवचितें सांकडींत पडिलें । तरी तेथून पाहिजे निघालें । निघोन जातां जालें । परम समाधान ॥ २० ॥

Even if one falls unexpectedly into trouble, one must find a way to get out of it. Once free of it, supreme contentment is truly gained.

नाना दुर्जनांचा संग । क्षणक्षणा मनभंग । याकारणें कांहीं रंग । राखोन जावें ॥ २१ ॥

दुर्जनांची संगत क्षणोक्षणी मनाला त्रास देते, मनभंग करते. म्हणूनच अशा संगतीत काहीसे अंतर राखूनच वागावे.

नाना दुर्जनांचा संग । क्षणक्षणा मनभंग । याकारणें कांहीं रंग । राखोन जावें ॥ २१ ॥

The company of wicked people breaks one's spirit, moment after moment. For this reason, one should always keep some measure of distance and caution.

शाहाणा येत्‍न त्याच्या गुणें । पाहों जातां काये उणें । सुख संतोष भोगणें । नाना श्लाघ्यता ॥ २२ ॥

शहाण्या माणसाच्या प्रयत्नामुळे व गुणांमुळे पाहू गेले असता काहीच उणीव राहत नाही. सुख, संतोष व नाना प्रकारची प्रशंसा त्यालाच लाभते.

शाहाणा येत्‍न त्याच्या गुणें । पाहों जातां काये उणें । सुख संतोष भोगणें । नाना श्लाघ्यता ॥ २२ ॥

Through the effort and the virtues of a wise person, examine closely, and nothing at all is found lacking. Happiness, contentment, and praise of every kind come to such a one.

अतां लोकीं ऐसें आहे । सृष्टीमधें वर्तताहे । जो कोणी समजोन पाहे । त्यास घडे ॥ २३ ॥

आता लोकांमध्ये हे असेच घडत आहे, सृष्टीत हेच चालू आहे. जो कोणी समजून पाहतो, त्यालाच याचा लाभ होतो.

अतां लोकीं ऐसें आहे । सृष्टीमधें वर्तताहे । जो कोणी समजोन पाहे । त्यास घडे ॥ २३ ॥

This is exactly how things stand among people, and this is how the world goes on. Only the one who looks with understanding truly benefits from it.

बहुरत्न वसुंधरा । जाणजाणों विचार करा । समजल्यां प्रत्ययो अंतरा- । माजीं येतो ॥ २४ ॥

ही पृथ्वी अनेक रत्नांनी भरलेली आहे, हे जाणून जाणून विचार करावा. एकदा समजल्यावर त्याचा प्रत्यय अंतःकरणातच उमटतो.

बहुरत्न वसुंधरा । जाणजाणों विचार करा । समजल्यां प्रत्ययो अंतरा- । माजीं येतो ॥ २४ ॥

This earth is rich with countless jewels — reflect on it knowingly, again and again. Once truly understood, its direct realization arises within the heart itself.

दुर्बळ अणि संपन्न । वेडें आणि वित्पन्न । हें अखंड दंडायमान । असतचि असे ॥ २५ ॥

दुर्बळ व संपन्न, वेडा व विद्वान असे भेद या जगात अखंड टिकून राहतात. हे असे सदैव चालूच असते.

दुर्बळ अणि संपन्न । वेडें आणि वित्पन्न । हें अखंड दंडायमान । असतचि असे ॥ २५ ॥

The weak and the prosperous, the foolish and the learned — such distinctions persist unbroken in this world. This continues on, unceasingly, always.

येक भाग्यपुरुष मोडती । येक नवे भाग्यवंत होती । तैसीच विद्या वित्पती । होत जाते ॥ २६ ॥

कोणी भाग्यवान माणसे पडतात, तर कोणी नवे भाग्यवान बनतात. विद्या व विद्वत्तेच्या बाबतीतही असेच घडत असते.

येक भाग्यपुरुष मोडती । येक नवे भाग्यवंत होती । तैसीच विद्या वित्पती । होत जाते ॥ २६ ॥

Some fortunate men fall from their position, while others newly rise to fortune. Learning and scholarship, too, keep shifting in just the same way.

येक भरे येक रितें । रितें मागुतें भरतें । भरतेंहि रितें होतें । काळांतरीं ॥ २७ ॥

कोणी भरभराटीत असतो, कोणी रिकामा असतो. रिकामा पुन्हा भरतो, आणि भरलेलाही काळांतराने रिकामा होतो.

येक भरे येक रितें । रितें मागुतें भरतें । भरतेंहि रितें होतें । काळांतरीं ॥ २७ ॥

One person is full, another empty; the empty one fills up again in time, and the full one, in turn, becomes empty again with the passing of time.

ऐसी हे सृष्टीची चाली । संपत्ति दुपारची साउली । वयेसा तरी निघोन गेली । हळुहळु ॥ २८ ॥

अशी ही सृष्टीची रीत आहे; संपत्ती म्हणजे दुपारच्या वेळची सावली जणू, क्षणभंगुर. आणि आयुष्यही हळूहळू निघून जातेच.

ऐसी हे सृष्टीची चाली । संपत्ति दुपारची साउली । वयेसा तरी निघोन गेली । हळुहळु ॥ २८ ॥

Such is the way of this world — wealth is like a shadow at high noon, fleeting and thin. And one's own lifespan, too, slips quietly away, little by little.

बाळ तारुण्य आपुलें । वृधाप्य प्रचितीस आलें । ऐसें जाणोन सार्थक केलें । पाहिजे कोणियेकें ॥ २९ ॥

बालपण, तारुण्य आणि वृद्धत्व हे सर्व स्वतःच्याच अनुभवाला येते. हे जाणूनच प्रत्येकाने आपल्या जीवनाचे सार्थक करून घेतले पाहिजे.

बाळ तारुण्य आपुलें । वृधाप्य प्रचितीस आलें । ऐसें जाणोन सार्थक केलें । पाहिजे कोणियेकें ॥ २९ ॥

Childhood, youth, and old age — one comes to experience all of these oneself. Knowing this, everyone must make sure to fulfill the true purpose of this life.

देह जैसें केलें तैसें होतें । येत्‍न केल्यां कार्ये साधतें । तरी मग कष्टावें तें । काय निमित्य ॥ ३० ॥

देहाकडून जसे प्रयत्न केले जातात तसेच घडते, प्रयत्न केल्याने कार्य साधते. मग असे असूनही कष्ट का करू नयेत?

देह जैसें केलें तैसें होतें । येत्‍न केल्यां कार्ये साधतें । तरी मग कष्टावें तें । काय निमित्य ॥ ३० ॥

As one exerts the body, so does it come to pass — effort applied brings the task to fruition. Since this is so, why then should one hold back from making that effort?