आत्मा देहाअध्यें असतो । नाना सुखदुखें भोगितो । सेवटीं शरीर सांडून जातो । येकायेकीं ॥ १ ॥

आत्मा देहामध्ये वास करतो आणि नाना सुखदुःखे भोगतो. शेवटी मात्र तो एकाएकी शरीर सोडून निघून जातो.

आत्मा देहाअध्यें असतो । नाना सुखदुखें भोगितो । सेवटीं शरीर सांडून जातो । येकायेकीं ॥ १ ॥

The Self dwells within the body and experiences all manner of joys and sorrows. In the end, though, it suddenly abandons the body and departs.

शरीरीं शक्ति तारुण्यपणीं । नाना सुखें भोगी प्राणी । अशक्त होतां वृद्धपणीं । दुःखें भोगी ॥ २ ॥

तारुण्यात शरीरात शक्ती असल्याने माणूस नाना सुखे भोगतो. पण म्हातारपणी अशक्त झाल्यावर त्याला दुःखेच भोगावी लागतात.

शरीरीं शक्ति तारुण्यपणीं । नाना सुखें भोगी प्राणी । अशक्त होतां वृद्धपणीं । दुःखें भोगी ॥ २ ॥

In youth, while the body has strength, a person enjoys every kind of pleasure. But once weakened by old age, he suffers only sorrows.

मरावेना ऐसी आवडी । हातपाये खोडून प्राण सोडी । नाना दुःखें अवघडी । वृद्धपणीं ॥ ३ ॥

मरावेसे वाटत नाही अशी इच्छा असूनही हातपाय गळून गेल्यावर प्राण सोडावा लागतो. वृद्धपणी नाना दुःखांनी माणूस अवघडून जातो.

मरावेना ऐसी आवडी । हातपाये खोडून प्राण सोडी । नाना दुःखें अवघडी । वृद्धपणीं ॥ ३ ॥

Even though he does not wish to die, once his limbs give way he must let go of his life. In old age one is beset and crippled by every kind of misery.

देहआत्मयांची संगती । कांहींयेक सुख भोगिती । चर्फडचर्फडून जाती । देहांतकाळीं ॥ ४ ॥

देह व आत्मा यांच्या संगतीत काहीसे सुख भोगले जाते खरे, पण देहान्तकाळी मात्र तडफडत तडफडतच जीव जातो.

देहआत्मयांची संगती । कांहींयेक सुख भोगिती । चर्फडचर्फडून जाती । देहांतकाळीं ॥ ४ ॥

In the company of body and soul together, some measure of happiness is indeed enjoyed. Yet at the moment of the body's death, one departs only writhing and thrashing in agony.

ऐसा आत्मा दुःखदायेक । येकांचे प्राण घेती येक । आणी सेवटीं निरार्थक । कांहींच नाहीं ॥ ५ ॥

असा हा (देहबद्ध) आत्मा दुःखदायक ठरतो; एक प्राणी दुसऱ्याचे प्राण घेतो. आणि शेवटी यातून काहीच निरर्थक उरत नाही, हाती काहीच लागत नाही.

ऐसा आत्मा दुःखदायेक । येकांचे प्राण घेती येक । आणी सेवटीं निरार्थक । कांहींच नाहीं ॥ ५ ॥

This embodied self thus becomes a source of suffering; one creature takes the life of another. And in the end nothing whatever of real worth is left in hand.

ऐसा दों दिसांचा भ्रम । त्यास म्हणती परब्रह्म । नाना दुःखाचा संभ्रम । मानून घेतला ॥ ६॥

असा हा दोन दिवसांचा (अल्पकाळाचा) भ्रम आहे, पण त्यालाच लोक परब्रह्म समजतात. नाना दुःखांच्या या गोंधळालाच त्यांनी गोड मानून घेतले आहे.

ऐसा दों दिसांचा भ्रम । त्यास म्हणती परब्रह्म । नाना दुःखाचा संभ्रम । मानून घेतला ॥ ६॥

This is but a two-day delusion, yet people take it to be Parabrahma itself. They have accepted this whole confusion of manifold sorrows as something to be cherished.

दुःखी होऊन चर्फडून गेले । तेथें कोण समाधान जालें । कांहींयेकसुख भोगिलें । तों सवेंचि दुःख ॥ ७॥

दुःखी होऊन तडफडत गेले, त्यात कसले समाधान लाभले? कधी थोडेसे सुख भोगले तरी लगेचच पाठोपाठ दुःख येते.

दुःखी होऊन चर्फडून गेले । तेथें कोण समाधान जालें । कांहींयेकसुख भोगिलें । तों सवेंचि दुःख ॥ ७॥

They pass their lives grieving and writhing — what contentment is there in that? Whatever little happiness is tasted, sorrow follows immediately after.

जन्म दारभ्य आठवावें । म्हणिजे अवघें पडेल ठावें । नाना दुःख मोजावें । काये म्हणोनी ॥ ८ ॥

जन्मापासूनचा सारा प्रवास आठवून पाहावा, म्हणजे सर्व काही उमगून येईल. नाना दुःखांची मोजदाद तरी किती करावी?

जन्म दारभ्य आठवावें । म्हणिजे अवघें पडेल ठावें । नाना दुःख मोजावें । काये म्हणोनी ॥ ८ ॥

Recall one's whole journey from the very moment of birth, and everything becomes plain. How much, indeed, can one even count up all the sorrows endured?

ऐसी आत्मयाची संगती । नाना दुःखें प्राप्त होती । दैन्यवाणे होऊन जाती । प्राणीमात्र ॥ ९ ॥

आत्म्याच्या (देहासोबतच्या) अशा संगतीमुळे नाना दुःखे प्राप्त होतात. सर्व प्राणिमात्र शेवटी दीनवाणे होऊन जातात.

ऐसी आत्मयाची संगती । नाना दुःखें प्राप्त होती । दैन्यवाणे होऊन जाती । प्राणीमात्र ॥ ९ ॥

Through this companionship of self with body, all manner of sorrows befall one. Every creature ends up reduced to a piteous, helpless state.

कांहीं आनंद कांहीं खेद । जन्मवरी पडिला समंध । नाना प्रकरीं विरुद्ध । तडातोडी ॥ १० ॥

काही आनंद, काही खेद असा हा संबंध जन्मभर पाठीशी लागलेला असतो. नाना प्रकारे परस्परविरोधी तडातोड चालूच असते.

कांहीं आनंद कांहीं खेद । जन्मवरी पडिला समंध । नाना प्रकरीं विरुद्ध । तडातोडी ॥ १० ॥

Some joy, some sorrow — this mixed bond stays attached throughout life. All kinds of conflicting, jarring ruptures keep occurring.

निद्राकाळीं ढेकुण पिसा । नाना प्रकारीं वळसा । नाना उपायें वळसा । त्यांस होये ॥ ११ ॥

झोपेच्या वेळी ढेकूण, पिसवा नाना प्रकारे त्रास देतात. त्यांच्यापासून सुटका करून घ्यायला नाना उपाय करावे लागतात.

निद्राकाळीं ढेकुण पिसा । नाना प्रकारीं वळसा । नाना उपायें वळसा । त्यांस होये ॥ ११ ॥

At sleeping time, bedbugs and fleas harass one in all sorts of ways. All manner of remedies have to be tried just to get some relief from them.

भोजनकाळी माश्या येती । नाना पदार्थ उंदीर नेती । पुढें त्यांची हि फजिती । मार्जरें करिती ॥१२ ॥

जेवताना माश्या घोंघावतात, उंदीर नाना पदार्थ पळवतात. पुढे त्या उंदरांचीही फजिती मांजरे करतात.

भोजनकाळी माश्या येती । नाना पदार्थ उंदीर नेती । पुढें त्यांची हि फजिती । मार्जरें करिती ॥१२ ॥

At mealtime flies swarm about, and mice carry off all sorts of food. And then, in turn, it is the cats that bring these very mice to grief.

वा चामवा गोंचिड । गांधेलें कानटें उदंड । येकास येक चर्फड । दोहिकडे ॥ १३ ॥

डास, चिलटे, गोचीड, गांधीलमाशा, कानटे असे कितीतरी त्रास असतात. एकाकडून दुसऱ्याला दोन्ही बाजूंनी चर्फड होत राहते.

वा चामवा गोंचिड । गांधेलें कानटें उदंड । येकास येक चर्फड । दोहिकडे ॥ १३ ॥

Mosquitoes, gnats, ticks, wasps, biting insects — troubles beyond number. Each afflicts the other, vexation running both ways.

विंचु सर्प वाग रिसें । सुसरी लांडिगे माणसास माणसें । परस्परें सुखसंतोषें । येकहि नाहीं ॥ १४ ॥

विंचू, साप, वाघ, अस्वले, मगरी, लांडगे, आणि माणसाला माणूसही त्रास देतात. या सर्वांत परस्परांना खरोखर सुखसंतोष असा एकही नसतो.

विंचु सर्प वाग रिसें । सुसरी लांडिगे माणसास माणसें । परस्परें सुखसंतोषें । येकहि नाहीं ॥ १४ ॥

Scorpions, snakes, tigers, bears, crocodiles, wolves, and even man against man — among all of them, not a single instance of true mutual peace or contentment exists.

चौयासि लक्ष उत्पत्ती । येकास येक भक्षिती । नाना पीडा दुःखणी किती । म्हणौन सांगावें ॥ १५ ॥

चौऱ्यांशी लक्ष योनींत एक दुसऱ्याला भक्षण करतो. नाना पीडा व दुःखे किती म्हणून सांगावीत?

चौयासि लक्ष उत्पत्ती । येकास येक भक्षिती । नाना पीडा दुःखणी किती । म्हणौन सांगावें ॥ १५ ॥

Among the eighty-four lakh species of creation, one preys upon another. How much, indeed, could one even begin to tell of the countless afflictions and sufferings?

ऐसी अंतरात्म्याची करणी । नाना जीव दाटले धरणीं । परस्परें संव्हारणी । येकयेकांची ॥ १६ ॥

अंतरात्म्याची करणी अशी आहे की पृथ्वीवर नाना जीव दाटीवाटीने भरलेले असतात आणि ते परस्परांचा संहार करत राहतात.

ऐसी अंतरात्म्याची करणी । नाना जीव दाटले धरणीं । परस्परें संव्हारणी । येकयेकांची ॥ १६ ॥

Such is the working of the inner self — countless creatures crowd densely upon the earth, and they go on destroying one another.

अखंड रडती । चर्फडिती । विवळविवळों प्राण देती । मूर्ख प्राणी त्यास म्हणती । परब्रह्म ॥ १७ ॥

अखंड रडतात, तडफडतात, विव्हळत विव्हळतच प्राण सोडतात. आणि तरीही मूर्ख लोक याच अवस्थेला परब्रह्म म्हणतात.

अखंड रडती । चर्फडिती । विवळविवळों प्राण देती । मूर्ख प्राणी त्यास म्हणती । परब्रह्म ॥ १७ ॥

Ceaselessly they weep, they writhe, and moaning and groaning they give up their lives. Yet foolish people call this very condition Parabrahma.

परब्रह्म जाणार नाहीं । कोणास दुःख देणार नाहीं । स्तुती निंदा दोनी नाहीं । परब्रह्मीं ॥ १८ ॥

खरे परब्रह्म कधी नाश पावणारे नाही, ते कोणालाही दुःख देणारे नाही. परब्रह्मामध्ये स्तुती किंवा निंदा असे काहीच नसते.

परब्रह्म जाणार नाहीं । कोणास दुःख देणार नाहीं । स्तुती निंदा दोनी नाहीं । परब्रह्मीं ॥ १८ ॥

The true Parabrahma never perishes, and never inflicts suffering on anyone. In Parabrahma there is neither praise nor blame at all.

उदंड शिव्या दिधल्या । तितुक्या अंतरात्म्यास लागल्या । विचार पाहतां प्रत्यया आल्या । येथातथ्य ॥ १९ ॥

किती तरी शिव्या दिल्या जातात, त्या सर्व खरे तर अंतरात्म्यालाच (देहबुद्धीला) लागतात. नीट विचार करून पाहिले असता हे यथार्थपणे अनुभवास येते.

उदंड शिव्या दिधल्या । तितुक्या अंतरात्म्यास लागल्या । विचार पाहतां प्रत्यया आल्या । येथातथ्य ॥ १९ ॥

So many curses are hurled — and every one of them lands, in truth, upon the embodied inner self alone. Examine it carefully, and this is found to be exactly, precisely so.

धगडीचा बटकीचा लवंडीचा । गधडीचा कुतरीचा वोंगळीचा । ऐसा हिशेब सिव्यांचा । किती म्हणोनि सांगावा ॥ २० ॥

धगडी, बटकी, लवंडी, गधडी, कुतरी, वोंगळी अशा अनेक शिव्या असतात. अशा शिव्यांचा हिशोब किती म्हणून सांगावा?

धगडीचा बटकीचा लवंडीचा । गधडीचा कुतरीचा वोंगळीचा । ऐसा हिशेब सिव्यांचा । किती म्हणोनि सांगावा ॥ २० ॥

Curses of every crude and coarse kind, of every degrading name, are hurled about. How many such abuses, indeed, could one even attempt to count?

इतुकें परब्रह्मीं लागेना । तेथें कल्पनाचि चालेना । तडातोडीचें ज्ञान मानेना । कोणीयेकासी ॥ २१ ॥

एवढे सगळे खरोखर परब्रह्माला लागतच नाही, तेथे कल्पनाच पोहोचू शकत नाही. अशा तडाजोडीच्या (देहबुद्धीच्या) ज्ञानाला कोणीही परब्रह्म मानू नये.

इतुकें परब्रह्मीं लागेना । तेथें कल्पनाचि चालेना । तडातोडीचें ज्ञान मानेना । कोणीयेकासी ॥ २१ ॥

None of this truly touches Parabrahma at all — mere imagination cannot even reach there. No one should mistake such fractured, conflict-ridden knowledge for the knowledge of Parabrahma.

सृष्टीमधें सकळ जीव । सकळांस कैचें वैभव । याकारणें ठायाठाव । निर्मिला देवें ॥ २२ ॥

सृष्टीत सर्वच जीव आहेत, पण सर्वांनाच वैभव कोठून मिळणार? याचसाठी देवाने प्रत्येकासाठी वेगवेगळे स्थान निर्माण केले आहे.

सृष्टीमधें सकळ जीव । सकळांस कैचें वैभव । याकारणें ठायाठाव । निर्मिला देवें ॥ २२ ॥

In this creation there are countless living beings, but how could all of them possess equal abundance? For this very reason God has ordained a distinct place and station for each.

उदंड लोक बाजारीचे । जें जें आलें तें तें वेंचे । उत्तम तितुके भाग्याचें । लोक घेती ॥ २३ ॥

बाजारात अनेक लोक येतात, जे जे मिळेल ते ते खपते. मात्र जे उत्तम असते ते भाग्यवान लोकच घेऊन जातात.

उदंड लोक बाजारीचे । जें जें आलें तें तें वेंचे । उत्तम तितुके भाग्याचें । लोक घेती ॥ २३ ॥

Countless people come to the market, and whatever is on offer gets sold to someone. But it is only the fortunate who manage to get hold of the very best.

येणें न्यायें अन्न वसन । येणेंचि न्यायें देवतार्चन । येणेंचि न्यायें ब्रह्मज्ञान । प्राप्तव्यासारिखें ॥ २४ ॥

याच न्यायाने अन्न व वस्त्र मिळते, याच न्यायाने देवतांचे पूजनही घडते. याच न्यायाने ब्रह्मज्ञानही ज्याच्या त्याच्या पात्रतेनुसार प्राप्त होते.

येणें न्यायें अन्न वसन । येणेंचि न्यायें देवतार्चन । येणेंचि न्यायें ब्रह्मज्ञान । प्राप्तव्यासारिखें ॥ २४ ॥

By this same principle food and clothing come to one; by this same principle worship of the gods too takes place. By this same principle, knowledge of Brahman itself is obtained according to one's own readiness.

अवघेच लोक सुखी असती । संसार गोड करून नेती । माहाराजे वैभव भोगती । तें करंट्यास कैचें ॥ २५ ॥

सगळेच लोक सुखी असतात असे नाही; काहीजण संसार गोड करून नेतात. महाराजे वैभव भोगतात, पण ते करंट्या माणसाला कोठून मिळणार?

अवघेच लोक सुखी असती । संसार गोड करून नेती । माहाराजे वैभव भोगती । तें करंट्यास कैचें ॥ २५ ॥

It is not that all people are equally happy; some manage to make their worldly life sweet. Kings enjoy great splendor, but how could the unlucky ever come by such a thing?

परंतु अंतीं नाना दुःखें । तेथें होतें सगट सारिखें । पूर्वीं भोगिलीं नाना सुखें । अंतीं दुःख सोसवेना ॥ २६ ॥

परंतु शेवटी नाना दुःखे मात्र सर्वांना सारखीच भोगावी लागतात. आधी कितीही सुखे भोगलेली असोत, शेवटी होणारे दुःख कोणालाच सोसवत नाही.

परंतु अंतीं नाना दुःखें । तेथें होतें सगट सारिखें । पूर्वीं भोगिलीं नाना सुखें । अंतीं दुःख सोसवेना ॥ २६ ॥

But in the end, all manner of suffering comes upon everyone alike, without distinction. However many pleasures were enjoyed before, the suffering at the end is unbearable to all.

कठिण दुःख सोसवेना । प्राण शरीर सोडिना । मृत्यदुःख सगट जना । कासाविस करी ॥ २७ ॥

हे अतिकठीण दुःख सोसवत नाही, तरी प्राण शरीर सोडत नाही. मृत्यूचे हे दुःख सर्वच लोकांना कासावीस करते.

कठिण दुःख सोसवेना । प्राण शरीर सोडिना । मृत्यदुःख सगट जना । कासाविस करी ॥ २७ ॥

This harsh suffering cannot be borne, yet the life-breath will not leave the body. The agony of death leaves every single person utterly wretched and gasping.

नाना अवेवहीन जालें । तैसेंचि पाहिजे वर्तलें । प्राणीं अंतकाळीं गेलें । कासाविस हौनी ॥ २८ ॥

अवयव जणू निकामी झाल्यासारखे वागावे लागते. अंतकाळी प्राणी कासावीस होऊनच जीव सोडतो.

नाना अवेवहीन जालें । तैसेंचि पाहिजे वर्तलें । प्राणीं अंतकाळीं गेलें । कासाविस हौनी ॥ २८ ॥

One's limbs seem to fail and go utterly useless, and one must simply endure it so. At the final hour every creature departs only after being reduced to utter anguish.

रूप लावण्य अवघें जातें । शरीरसामर्थ्य अवघें राहातें । कोणी नस्तां मरतें । आपदआपदों ॥ २९ ॥

रूप व लावण्य सर्व निघून जाते, शरीराचे सामर्थ्यही तेथेच राहून जाते. कोणी जवळ नसतानाही अचानक आपत्तीने मृत्यू येतो.

रूप लावण्य अवघें जातें । शरीरसामर्थ्य अवघें राहातें । कोणी नस्तां मरतें । आपदआपदों ॥ २९ ॥

All beauty and comeliness vanish, and whatever strength the body had is simply left behind, useless. Even with no one near, death can strike suddenly, through calamity upon calamity.

अंतकाळ दैन्य दीन । सकळिकांस तत्समान । ऐसें चंचळ अवलक्षण । दुःखकारी ॥ ३० ॥

अंतकाळचे दैन्य व दीनता सर्वांनाच सारखीच असते. असे हे चंचल व अवलक्षणी जीवन दुःखकारकच आहे.

अंतकाळ दैन्य दीन । सकळिकांस तत्समान । ऐसें चंचळ अवलक्षण । दुःखकारी ॥ ३० ॥

The wretchedness and helplessness of the final hour are the same for everyone alike. Such is this fickle, ill-omened life — it brings only suffering.

भोगून अभोक्ता म्हणती । हे तों अवघीच फजिती । लोक उगेच बोलती । पाहिल्याविण ॥ ३१ ॥

स्वतः सर्व भोगूनही आपण अभोक्ते (निर्लिप्त) आहोत असे म्हणतात, हे तर साफ फजितीचेच लक्षण आहे. लोक नीट पाहिल्याशिवायच असे उगाच बोलत राहतात.

भोगून अभोक्ता म्हणती । हे तों अवघीच फजिती । लोक उगेच बोलती । पाहिल्याविण ॥ ३१ ॥

Having actually experienced everything, they still claim to be untouched, unaffected enjoyers — this is nothing but sheer self-deception. People go on saying such things without ever really examining themselves.

अंतकाळ आहे कठिण । शेरीर सोडिना प्राण । बराड्यासारिखें लक्षण । अंतकाळीं ॥ ३२ ॥

अंतकाळ हा अत्यंत कठीण असतो, प्राण शरीर सोडायला तयार नसतो. अंतकाळी माणसाची अवस्था बेराड्यासारखी (दीन-लाचार) होऊन जाते.

अंतकाळ आहे कठिण । शेरीर सोडिना प्राण । बराड्यासारिखें लक्षण । अंतकाळीं ॥ ३२ ॥

The final hour is exceedingly harsh — the life-breath refuses to leave the body. At that hour, one's state becomes as wretched and helpless as a beggar's.