थांबाथांबा ऐका ऐका । आधींच ग्रंथ सोडूं नका । सांगितलें तें ऐका । सावधपणें ॥१ ॥

थांबा, थांबा, ऐका, ऐका; हा ग्रंथ मध्येच सोडून देऊ नका. जे सांगितले जाईल ते सावधपणे ऐका.

थांबाथांबा ऐका ऐका । आधींच ग्रंथ सोडूं नका । सांगितलें तें ऐका । सावधपणें ॥१ ॥

Wait, wait, listen, listen — do not abandon this text midway. Listen attentively to whatever is now being told.

श्रवणामध्यें सार श्रवण । तें हें अध्यात्मनिरूपण । सुचित करून अंतःकर्ण । ग्रन्थामधें विवरावें॥ २ ॥

सर्व प्रकारच्या श्रवणांमध्ये सर्वश्रेष्ठ श्रवण म्हणजे हे अध्यात्मनिरूपण होय. अंतःकरण सावध करून या ग्रंथाचे मनन करावे.

श्रवणामध्यें सार श्रवण । तें हें अध्यात्मनिरूपण । सुचित करून अंतःकर्ण । ग्रन्थामधें विवरावें॥ २ ॥

Among all forms of listening, the highest is this exposition of spiritual truth. One should alert the inner mind and reflect deeply on this text.

श्रवणमननाचा विचार । निजध्यासें साक्षात्कार । रोकडा मोक्षाचा उधार । बोलोंचि नये ॥३ ॥

श्रवण व मननाच्या विचारातून निदिध्यासाने साक्षात्कार घडतो. हा मोक्षाचा प्रत्यक्ष लाभ आहे, त्याबद्दल शब्दांत सांगणेच अशक्य आहे.

श्रवणमननाचा विचार । निजध्यासें साक्षात्कार । रोकडा मोक्षाचा उधार । बोलोंचि नये ॥३ ॥

Through the reflection born of hearing and contemplation, and through sustained meditation, realization dawns. This is liberation's direct and immediate gain — a thing that truly cannot be put into words.

नाना रत्नें परीक्षितां । अथवा वजनें करितां । उत्तम सोनें पुटीं घालतां । सावधान असावें ॥ ४ ॥

नाना रत्ने पारखताना, वजन करताना, किंवा उत्तम सोने अग्नीत तापवून शुद्ध करताना जसे सावध राहावे लागते.

नाना रत्नें परीक्षितां । अथवा वजनें करितां । उत्तम सोनें पुटीं घालतां । सावधान असावें ॥ ४ ॥

When testing precious gems, when weighing goods, or when purifying fine gold in fire, one must stay alert and careful.

नाना नाणीं मोजून घेणें । नाना परीक्षा करणें । विवेकी मनुष्यासी बोलणें। सावधपणें ॥ ५ ॥

नाना नाणी मोजून घेताना, नाना परीक्षा करताना जसे सावध राहतो, तसेच विवेकी माणसाशी बोलतानाही सावधपणे बोलावे.

नाना नाणीं मोजून घेणें । नाना परीक्षा करणें । विवेकी मनुष्यासी बोलणें। सावधपणें ॥ ५ ॥

As one counts out coins carefully and performs every kind of test with care, so too one must speak to a discerning person only with equal attentiveness.

जैसें लाखोलीचें धान्य। निवडून वेंचितां होते मान्य । सगट मानितां अमान्य । देव क्षोभे ॥ ६ ॥

जसे लाखोलीचे (यज्ञार्थ) धान्य निवडून वेचल्यासच मान्य होते, तसेच सरसकट धरले तर ते अमान्य ठरते व देव क्षोभतो.

जैसें लाखोलीचें धान्य। निवडून वेंचितां होते मान्य । सगट मानितां अमान्य । देव क्षोभे ॥ ६ ॥

Just as grain offered in a great sacrifice is accepted only when carefully sorted and gathered, taking it indiscriminately makes it unacceptable, and displeases God.

येकांतीं नाजुक कारबार । तेथें असावें अति तत्पर । त्याच्या कोटिगुणें विचार । अध्यात्मग्रन्थीं ॥ ७ ॥

एकांतात केलेले नाजूक काम करताना अतिशय सावध राहावे लागते. त्याहून कोटीपट अधिक सावधपणे अध्यात्मग्रंथाचा विचार करायला हवा.

येकांतीं नाजुक कारबार । तेथें असावें अति तत्पर । त्याच्या कोटिगुणें विचार । अध्यात्मग्रन्थीं ॥ ७ ॥

A delicate task done in private demands utmost alertness. A million times more care than that is needed in reflecting on a text of spiritual wisdom.

काहिण्या कथा गोष्टी पवाड । नाना अवतारचरित्रें वाड । त्या समस्तांमध्यें जाड । अध्यात्मविद्या ॥ ८ ॥

गोष्टी, कथा, पोवाडे, तसेच नाना अवतारांची विस्तृत चरित्रे यांहून अध्यात्मविद्या ही या सर्वांमध्ये सर्वश्रेष्ठ होय.

काहिण्या कथा गोष्टी पवाड । नाना अवतारचरित्रें वाड । त्या समस्तांमध्यें जाड । अध्यात्मविद्या ॥ ८ ॥

Among tales, stories, ballads, and the vast accounts of divine incarnations, the knowledge of the Self is the weightiest of all.

गत गोष्टीस ऐकिलें । तेणें काये हातास आलें । म्हणती पुण्य प्राप्त जालें । परी तें दिसेना कीं ॥ ९ ॥

भूतकाळातील गोष्टी ऐकून त्यातून हाती काय लागले? लोक म्हणतात पुण्य मिळाले, पण ते प्रत्यक्ष कोठे दिसतच नाही.

गत गोष्टीस ऐकिलें । तेणें काये हातास आलें । म्हणती पुण्य प्राप्त जालें । परी तें दिसेना कीं ॥ ९ ॥

What is actually gained by merely hearing tales of things long past? People say merit has been earned, but that merit is nowhere to be seen.

तैसें नव्हे अध्यात्मसार । हा प्रचितीचा विचार । कळतां अनुमानाचा संव्हार । होत जातो ॥ १० ॥

अध्यात्मसार मात्र तसे नाही; हा तर प्रत्यक्ष अनुभवाचा विचार आहे. तो कळताच अनुमानाचा (केवळ तर्काचा) नाश होत जातो.

तैसें नव्हे अध्यात्मसार । हा प्रचितीचा विचार । कळतां अनुमानाचा संव्हार । होत जातो ॥ १० ॥

The essence of the Self is not like that — it is a matter of direct experience. Once it is truly grasped, mere guesswork and inference melt away.

मोठे मोठे येऊन गेले । आत्म्याकरितांच वर्तले । त्या आत्म्याचा महिमा बोले । ऐसा कवणु ॥ ११ ॥

मोठमोठे पुरुष येऊन गेले, ते सर्व आत्म्यासाठीच जगले-वागले. पण त्या आत्म्याचा महिमा पूर्णपणे वर्णन करू शकेल असा कोण आहे?

मोठे मोठे येऊन गेले । आत्म्याकरितांच वर्तले । त्या आत्म्याचा महिमा बोले । ऐसा कवणु ॥ ११ ॥

Great men have come and gone, and all their striving was, in truth, for the sake of the Self. Yet who is there who can fully describe the glory of that Self?

युगानयुगें येकटा येक । चालवितो तिनी लोक । त्या आत्म्याचा विवेक । पाहिलाच पाहावा ॥ १२ ॥

युगानुयुगे एकटाच राहून तोच तिन्ही लोकांचा कारभार चालवत असतो. त्या आत्म्याचा विवेक प्रत्येकाने अवश्य साधलाच पाहिजे.

युगानयुगें येकटा येक । चालवितो तिनी लोक । त्या आत्म्याचा विवेक । पाहिलाच पाहावा ॥ १२ ॥

Age after age, that one alone, single and undivided, keeps all three worlds running. Everyone must, without fail, come to that discerning understanding of the Self.

प्राणी आले येऊन गेले । ते जैसे जैसे वर्तले । ते वर्तणुकेचें कथन केलें । इछेसारिखें ॥ १३ ॥

अनेक जीव जन्मास आले आणि गेले; ते जसजसे वागले तसतसे त्यांच्या वर्तनाचे वर्णन इच्छेनुसार केले गेले.

प्राणी आले येऊन गेले । ते जैसे जैसे वर्तले । ते वर्तणुकेचें कथन केलें । इछेसारिखें ॥ १३ ॥

Countless beings have come into the world and departed; however each of them lived, accounts of their conduct have been told according to the teller's fancy.

जेथें आत्मा नाहीं दाट । तेथें अवघें सरसपाट । अत्म्याविण बापुडें काष्ठ । काये जाणे ॥ १४ ॥

जेथे आत्म्याचे अस्तित्व दाटलेले नाही, तेथे सर्व काही सपाट व निर्जीव आहे. आत्म्याशिवाय बिचारे काष्ठ (देह) काय जाणणार?

जेथें आत्मा नाहीं दाट । तेथें अवघें सरसपाट । अत्म्याविण बापुडें काष्ठ । काये जाणे ॥ १४ ॥

Where the Self is not densely present, everything is flat and lifeless. Without the Self, the poor body is but a log of wood — what could it possibly know?

ऐसें वरिष्ठ आत्मज्ञान । दुसरें नाहीं यासमान । सृष्टीमधें विवेकी सज्जन । तेचि हें जाणती ॥ १५ ॥

असे हे श्रेष्ठ आत्मज्ञान आहे, याच्यासमान दुसरे काहीच नाही. या सृष्टीत जे विवेकी सज्जन आहेत तेच याला खऱ्या अर्थाने जाणतात.

ऐसें वरिष्ठ आत्मज्ञान । दुसरें नाहीं यासमान । सृष्टीमधें विवेकी सज्जन । तेचि हें जाणती ॥ १५ ॥

Such is this supreme knowledge of the Self — nothing else equals it. Only the discerning, virtuous souls of this world truly understand it.

पृथ्वी आणी आप तेज । याचा पृथिवीमध्यें समज । अंतरात्मा तत्वबीज । तें वेगळेंचि राहिलें ॥ १६ ॥

पृथ्वी, आप व तेज यांची समजूत या पृथ्वीवरच येते. पण अंतरात्मा हे मूळ तत्त्वबीज मात्र त्यांहून पूर्णतः वेगळेच राहते.

पृथ्वी आणी आप तेज । याचा पृथिवीमध्यें समज । अंतरात्मा तत्वबीज । तें वेगळेंचि राहिलें ॥ १६ ॥

Earth, water, and fire — these are understood here on earth itself. But the inner Self, the seed-principle of all, remains entirely distinct from them.

वायोपासून पैलिकडे । जो कोणी विवेकें पवाडे । जवळीच आत्मा सांपडे । त्या पुरुषासी ॥ १७ ॥

वायूच्याही पलीकडे जो कोणी विवेकाने पोहोचतो, त्या पुरुषाला आत्मा अगदी जवळच सापडतो.

वायोपासून पैलिकडे । जो कोणी विवेकें पवाडे । जवळीच आत्मा सांपडे । त्या पुरुषासी ॥ १७ ॥

Whoever, through discernment, presses on beyond even the element of air finds the Self close at hand, right within reach.

वायो आकाश गुणमाया । प्रकृतिपुरुष मूळमाया । सूक्ष्मरूपें प्रचित येया । कठीण आहे ॥ १८ ॥

वायू, आकाश, गुणमाया, प्रकृती-पुरुष, मूळमाया या सर्वांचे सूक्ष्म स्वरूप प्रत्ययास येणे फार कठीण आहे.

वायो आकाश गुणमाया । प्रकृतिपुरुष मूळमाया । सूक्ष्मरूपें प्रचित येया । कठीण आहे ॥ १८ ॥

Air, ether, the qualitied Maya, Prakriti and Purusha, the primal Maya — for all of these, direct experience of their subtle nature is exceedingly hard to attain.

मायादेवीच्या धांदली । सूक्ष्मी।म् कोण मन घाली । समजला त्यची तुटली । संदेहवृत्ती ॥ १९ ॥

मायादेवीच्या या सूक्ष्म खटाटोपात कोण बारकाईने मन घालतो? जो हे समजून घेतो, त्याचीच संशयवृत्ती नाहीशी होते.

मायादेवीच्या धांदली । सूक्ष्मी।म् कोण मन घाली । समजला त्यची तुटली । संदेहवृत्ती ॥ १९ ॥

Who bothers to turn the mind carefully to Maya's subtle workings? Only the one who truly understands them has his doubting nature dissolved.

मूळमाया चौथा देह । जाला पाहिजे विदेह । देहातीत होऊन राहे । धन्य तो साधु ॥ २० ॥

मूळमाया हा चौथा देह होय, त्याहूनही विदेह (देहरहित) झाले पाहिजे. जो देहातीत होऊन राहतो तोच साधु धन्य होय.

मूळमाया चौथा देह । जाला पाहिजे विदेह । देहातीत होऊन राहे । धन्य तो साधु ॥ २० ॥

The primal Maya is itself a fourth, subtle body — one must go beyond even that, into bodilessness. Blessed is the sadhu who abides transcending all bodies.

विचारें ऊर्ध चढती । तयासी च ऊर्धगती । येरां सकळां अधोगती । पदार्थज्ञानें ॥ २१ ॥

विवेकाच्या साह्याने वर चढणाऱ्यांनाच उर्ध्वगती लाभते. बाकीच्या सर्वांना नुसत्या पदार्थज्ञानाने अधोगतीच प्राप्त होते.

विचारें ऊर्ध चढती । तयासी च ऊर्धगती । येरां सकळां अधोगती । पदार्थज्ञानें ॥ २१ ॥

Only those who rise upward through discernment attain the higher path. All the rest, bound merely to knowledge of external objects, are led downward.

पदार्थ चांगले दिसती । परी ते सवेंचि नासती । अतो भ्रष्ट ततो भ्रष्ट होती । लोक तेणें ॥ २२ ॥

पदार्थ पाहायला चांगले दिसतात, पण ते लगेचच नाश पावतात. त्यामुळे लोक इकडूनही भ्रष्ट, तिकडूनही भ्रष्ट होतात.

पदार्थ चांगले दिसती । परी ते सवेंचि नासती । अतो भ्रष्ट ततो भ्रष्ट होती । लोक तेणें ॥ २२ ॥

Objects appear attractive to see, but they perish almost as soon as they are had. Because of them, people are ruined on this side and ruined on that.

याकारळें पदार्थज्ञान । नाना जिनसीचा अनुमान । सर्व सांडून निरंजन । धुंडीत जावें ॥ २३॥

म्हणून पदार्थज्ञान व नाना वस्तूंविषयीचे तर्कज्ञान हे सर्व सोडून, निरंजन अशा परमात्म्याचा शोध घेत जावे.

याकारळें पदार्थज्ञान । नाना जिनसीचा अनुमान । सर्व सांडून निरंजन । धुंडीत जावें ॥ २३॥

Therefore one should abandon all knowledge of mere objects and all inferential knowledge of various things, and go on searching for the stainless, formless Supreme.

अष्टांग योग पिंडदज्ञान । त्याहून थोर तत्वज्ञान । त्याहून थोर आत्मज्ञान । तें पाहिलें पाहिजे ॥ २४॥

अष्टांगयोगाचे पिंडज्ञान हे एक असते, त्याहून श्रेष्ठ तत्त्वज्ञान असते आणि त्याहूनही श्रेष्ठ असते आत्मज्ञान — तेच खऱ्या अर्थाने प्राप्त करून घेतले पाहिजे.

अष्टांग योग पिंडदज्ञान । त्याहून थोर तत्वज्ञान । त्याहून थोर आत्मज्ञान । तें पाहिलें पाहिजे ॥ २४॥

Knowledge of the body gained through the eight limbs of yoga is one thing; knowledge of the principles (tattvas) is greater than that; and knowledge of the Self is greater still — that alone must truly be attained.

मूळमायेचे सेवटीं । हरिसंकल्प मुळीं उठी । उपासनायोगें इठी । तेथें घातली पाहिजे ॥ २५ ॥

मूळमायेच्या अंतिम टप्प्यावर हरीचा संकल्प मूळातून उठतो. उपासनेच्या योगानेच तेथे बुद्धी स्थिर करायला हवी.

मूळमायेचे सेवटीं । हरिसंकल्प मुळीं उठी । उपासनायोगें इठी । तेथें घातली पाहिजे ॥ २५ ॥

At the far end of the primal Maya, the divine will (Hari-sankalpa) originally stirs into motion. It is through devoted worship alone that the mind must be fixed there.

मन त्यापलिकडे जाण । निखळ ब्रह्म निर्गुण । निर्मळ निश्चळ त्याची खूण । गगनासारिखी ॥ २६ ॥

मनाच्याही पलीकडे शुद्ध व निर्गुण ब्रह्म आहे हे जाणावे. निर्मळता व निश्चलता हीच त्याची खूण आहे, अगदी आकाशासारखी.

मन त्यापलिकडे जाण । निखळ ब्रह्म निर्गुण । निर्मळ निश्चळ त्याची खूण । गगनासारिखी ॥ २६ ॥

Know that beyond even the mind lies pure, attribute-less Brahman. Purity and stillness are its very mark, just like the sky.

येथून तेथवरी दाटलें । प्राणीमात्रास भेटलें । पदार्थमात्रीं लिगटलें । व्यापून आहे ॥ २७ ॥

इथून तेथवर हे सर्वत्र दाटलेले आहे, प्रत्येक प्राणिमात्रामध्ये ते भेटते. सर्व पदार्थांमध्ये सामावून ते सर्वव्यापी आहे.

येथून तेथवरी दाटलें । प्राणीमात्रास भेटलें । पदार्थमात्रीं लिगटलें । व्यापून आहे ॥ २७ ॥

From here to there it is densely present, meeting every living being. Clinging to every single object, it pervades all things.

त्याऐसें नाहीं थोर । सूक्ष्माहून सूक्ष्म विचार । पिंडब्रह्माचा संव्हार । होतां कळे ॥ २८ ॥

त्याच्याइतके श्रेष्ठ दुसरे काहीच नाही, तो सूक्ष्माहूनही सूक्ष्म असा विचार आहे. पिंड-ब्रह्मांडाचा लय झाल्यावरच तो कळून येतो.

त्याऐसें नाहीं थोर । सूक्ष्माहून सूक्ष्म विचार । पिंडब्रह्माचा संव्हार । होतां कळे ॥ २८ ॥

Nothing is greater than that — it is a truth subtler than the subtlest. It is understood only when the individual self and the cosmos both dissolve away.

अथवा पिंड ब्रह्मांड असतां । विवेकप्रळये पाहों जातां । शाश्वत कोण हें तत्वता । उमजों लागे ॥ २९ ॥

किंवा पिंड-ब्रह्मांड कायम असतानाही, विवेकाने त्यांचा प्रलय पाहू गेले असता खरोखर शाश्वत काय आहे हे उमगू लागते.

अथवा पिंड ब्रह्मांड असतां । विवेकप्रळये पाहों जातां । शाश्वत कोण हें तत्वता । उमजों लागे ॥ २९ ॥

Or else, even while the individual self and the cosmos still exist, if one looks through discernment at their eventual dissolution, what is truly eternal begins to become clear.

करून अवघा तत्वझाडा । सारासाराचा निवाडा । सावधपणें ग्रन्थ सोडा । सुखिनावें ॥ ३० ॥

अशा प्रकारे सर्व तत्त्वांचा शोध घेऊन आणि सार-असाराचा निवाडा करून, हा ग्रंथ सावधपणे संपूर्ण करावा व सुखी व्हावे.

करून अवघा तत्वझाडा । सारासाराचा निवाडा । सावधपणें ग्रन्थ सोडा । सुखिनावें ॥ ३० ॥

Having thus searched through every principle and discerned the essential from the non-essential, one should finish this text with full attentiveness, and so find true happiness.