नमूं गणपती मंगळमूर्ती । जयाचेनि मतिस्फूर्ती । लोक भजनी स्तवन करिती । आत्मयाचें ॥ १ ॥

मंगलमूर्ती गणपतीला वंदन करतो, ज्याच्या कृपेने बुद्धीला स्फूर्ती मिळते; त्याच स्फूर्तीने लोक भजनांत आत्म्याचे स्तवन करतात.

नमूं गणपती मंगळमूर्ती । जयाचेनि मतिस्फूर्ती । लोक भजनी स्तवन करिती । आत्मयाचें ॥ १ ॥

I bow to Ganapati, the auspicious form, by whose grace the intellect finds inspiration; and it is with that very inspiration that people, in devotion, sing the praises of the Self.

नमूं वैखरी वागेश्वरी । अभ्यांतरीं प्रकाश करी । नाना भरोवरी विवरी । नाना विद्या ॥ २ ॥

वाणीची अधिष्ठात्री वागेश्वरीला (सरस्वतीला) वंदन करतो, जी अंतःकरणात प्रकाश निर्माण करते आणि नाना विद्यांचे विवरण करण्यास साहाय्य करते.

नमूं वैखरी वागेश्वरी । अभ्यांतरीं प्रकाश करी । नाना भरोवरी विवरी । नाना विद्या ॥ २ ॥

I bow to Vageshwari, goddess of speech in her vaikhari (spoken) form, who kindles light within the heart and helps expound every branch of knowledge.

सकळ जनांमधें नाम । रामनाम उत्तमोत्तम । श्रम जाउनी विश्राम । चंद्रमौळी पावला ॥ ३ ॥

सर्व नामांमध्ये रामनाम हे सर्वश्रेष्ठ आहे; या नामाने श्रम दूर होऊन विश्रांती लाभते, हे साक्षात शंकरांनीही (चंद्रमौळी) अनुभवले.

सकळ जनांमधें नाम । रामनाम उत्तमोत्तम । श्रम जाउनी विश्राम । चंद्रमौळी पावला ॥ ३ ॥

Among all names, the name of Rama is the very best; by this name weariness departs and true rest is found - even Lord Shiva himself (the moon-crested one) attained peace through it.

नामाचा महिमा थोर । रूप कैसें उत्तरोत्तर । परात्पर परमेश्वर । त्रयलोक्यधर्ता ॥ ४ ॥

या नामाचा महिमा थोर आहे; त्याचे रूप उत्तरोत्तर उलगडत जाते, आणि ते परात्पर परमेश्वरापर्यंत, त्रैलोक्याच्या धारकापर्यंत पोहोचते.

नामाचा महिमा थोर । रूप कैसें उत्तरोत्तर । परात्पर परमेश्वर । त्रयलोक्यधर्ता ॥ ४ ॥

Great indeed is the glory of this name; its true nature unfolds more and more as one goes deeper, leading finally to the supreme, transcendent Lord who upholds all three worlds.

आत्माराम चहुंकडे । लोक वावडे जिकडे तिकडे । देहे पडे मृत्य घडे । आत्मयाविण ॥ ५ ॥

आत्माराम सर्वत्र, चोहीकडे व्यापून आहे, तरीही लोक इकडेतिकडे भरकटत राहतात; आत्मा निघून गेला की देह पडतो, मृत्यू घडतो.

आत्माराम चहुंकडे । लोक वावडे जिकडे तिकडे । देहे पडे मृत्य घडे । आत्मयाविण ॥ ५ ॥

Atmarama, the indwelling Self, pervades everywhere on all sides, yet people wander here and there, unaware; the moment the Self departs, the body falls, and death occurs.

जीवात्मा शिवात्मा परमात्मा । जगदात्मा विश्वात्मा गुप्तात्मा । आत्मा अंतरत्मा सूक्ष्मात्मा । देवदानवमानवीं ॥ ६ ॥

जीवात्मा, शिवात्मा, परमात्मा, जगदात्मा, विश्वात्मा, गुप्तात्मा, अंतरात्मा, सूक्ष्मात्मा - अशा नाना नावांनी तोच एक आत्मा देव, दानव आणि मानव यांच्यामध्ये वसतो.

जीवात्मा शिवात्मा परमात्मा । जगदात्मा विश्वात्मा गुप्तात्मा । आत्मा अंतरत्मा सूक्ष्मात्मा । देवदानवमानवीं ॥ ६ ॥

Jivatma, Shivatma, Paramatma, Jagadatma, Vishwatma, Guptatma, Antaratma, Sukshmatma - under all these many names, it is the one same Self that dwells within gods, demons and humans alike.

सकळ मार्ग चालती बोलती । अवतारपंगतीची गती । आत्म्याकरितां होत जाती । ब्रह्मादिक ॥ ७ ॥

सर्व मार्ग त्याच्याच योगे चालतात आणि बोलतात, अवतारांची पंक्तीही त्याच्याच योगे गती पावते; ब्रह्मदेवादिकही आत्म्यामुळेच अस्तित्वात येतात.

सकळ मार्ग चालती बोलती । अवतारपंगतीची गती । आत्म्याकरितां होत जाती । ब्रह्मादिक ॥ ७ ॥

All paths move and speak through him alone; even the whole succession of divine incarnations proceeds through him; Brahma and the other gods themselves come into being only through the Self.

नादरूप जोतीरूप । साक्षरूप सत्तारूप । चैतन्यरूप सस्वरूप । द्रष्टारूप जाणिजे ॥ ८ ॥

तो नादरूप, ज्योतिरूप, साक्षीरूप, सत्तारूप, चैतन्यरूप, स्वस्वरूप आणि द्रष्टारूपही आहे, असे जाणावे.

नादरूप जोतीरूप । साक्षरूप सत्तारूप । चैतन्यरूप सस्वरूप । द्रष्टारूप जाणिजे ॥ ८ ॥

Know him as of the form of primal sound, of light, of witness, of pure existence, of consciousness, of one's own true nature, and of the seer itself.

नरोत्तमु विरोत्तमु । पुरुषोत्तमु रघोत्तमु । सर्वोत्तमु उत्तमोत्तमु । त्रयलोक्यवासी ॥ ९ ॥

तो नरोत्तम, वीरोत्तम, पुरुषोत्तम, रघुकुलोत्तम, सर्वोत्तम, उत्तमोत्तम असा त्रैलोक्यवासी आहे.

नरोत्तमु विरोत्तमु । पुरुषोत्तमु रघोत्तमु । सर्वोत्तमु उत्तमोत्तमु । त्रयलोक्यवासी ॥ ९ ॥

He is the best among men, the best among heroes, the Supreme Purusha, the best of the Raghu line, best of all, the utmost among the excellent, dwelling throughout the three worlds.

नाना खतपट आणी चटपट । नाना लटपट आणि झटपट । आत्मा नसतां सर्व सपाट । चहुंकडे ॥ १० ॥

नाना उलाढाली, चपळाई, लटपटी व त्वरा - हे सर्व व्यवहार आत्मा नसेल तर चोहीकडे सपाट (ठप्प) होऊन जातील.

नाना खतपट आणी चटपट । नाना लटपट आणि झटपट । आत्मा नसतां सर्व सपाट । चहुंकडे ॥ १० ॥

Every kind of bustling activity, agility, scheming and haste - without the Self, all of this would simply grind to a halt everywhere.

आत्म्याविण वेडें कुडें । अत्म्याविण मडें बापुडें । आत्म्याविण थडें रोकडें । शरीराचें ॥ ११ ॥

आत्म्याशिवाय हे शरीर वेडेवाकडे, आत्म्याशिवाय ते केवळ एक बिचारे प्रेत, आत्म्याशिवाय शरीराचे केवळ उघड-उघड थडगेच ठरते.

आत्म्याविण वेडें कुडें । अत्म्याविण मडें बापुडें । आत्म्याविण थडें रोकडें । शरीराचें ॥ ११ ॥

Without the Self, the body is a useless, senseless thing; without the Self, it is but a poor corpse; without the Self, the body is nothing but a plain grave, right before our eyes.

आत्मज्ञानी समजे मनीं । पाहे जनी आत्मयालागुनी । भुवनी अथवा त्रिभुवनीं । अत्म्याविणें वोस ॥ १२ ॥

आत्मज्ञानी पुरुष मनात हे जाणतो, आणि सर्व लोकांत आत्म्यालाच शोधत राहतो; या भुवनात किंवा त्रिभुवनात आत्म्याशिवाय सर्व काही ओसाडच आहे.

आत्मज्ञानी समजे मनीं । पाहे जनी आत्मयालागुनी । भुवनी अथवा त्रिभुवनीं । अत्म्याविणें वोस ॥ १२ ॥

The knower of the Self understands this within his own mind, and everywhere among people he seeks out the Self alone; without the Self, this world - indeed all three worlds - would be utterly desolate.

परम सुंदर आणि चतुर । जाणे सकळ सारासार । आत्म्याविण अंधकार । उभय लोकीं ॥ १३ ॥

तो परम सुंदर आणि चतुर आहे, सर्व सारासार तोच जाणतो; आत्म्याशिवाय या लोकी व परलोकी दोन्हीकडे केवळ अंधकारच आहे.

परम सुंदर आणि चतुर । जाणे सकळ सारासार । आत्म्याविण अंधकार । उभय लोकीं ॥ १३ ॥

He is supremely beautiful and wise, and he alone discerns what is essential from what is not; without the Self, there is only darkness in both this world and the next.

सर्वांगीं सिध सावध । नाना भेद नाना वेध । नाना खेद आणी आनंद । तेणेंचिकरितां ॥ १४ ॥

तो सर्वांगाने सिद्ध व सावध असतो; नाना भेद, नाना व्यथा, नाना खेद आणि नाना आनंद हे सर्व त्याच्यामुळेच अनुभवास येतात.

सर्वांगीं सिध सावध । नाना भेद नाना वेध । नाना खेद आणी आनंद । तेणेंचिकरितां ॥ १४ ॥

He is, in his every aspect, accomplished and fully alert; countless distinctions, countless pangs, countless sorrows and countless joys - all of these are experienced only because of him.

रंक अथवा ब्रह्मादिक । येकचि चालवी अनेक । पाहावा नित्यानित्यविवेक । कोण्हियेकें ॥ १५ ॥

रंक असो वा ब्रह्मदेवादिक, त्या एकाच आत्म्याने अनेकांना चालवलेले आहे; तेव्हा कोणीतरी नित्य-अनित्याचा विवेक करून पाहावा.

रंक अथवा ब्रह्मादिक । येकचि चालवी अनेक । पाहावा नित्यानित्यविवेक । कोण्हियेकें ॥ १५ ॥

Whether beggar or Brahma himself, it is that one same Self that animates the many; let someone, therefore, undertake the discernment of the eternal from the transient.

ज्याचे घरी पद्मिणी नारी । आत्मा तंवरी आवडी धरी । आत्मा गेलियां शरीरीं । तेज कैचें ॥ १६ ॥

ज्याच्या घरी सुंदर स्त्री आहे, तिच्याविषयीची आवडही आत्मा असेपर्यंतच असते; आत्मा शरीरातून निघून गेल्यावर त्या शरीराचे तेज कोठे उरते?

ज्याचे घरी पद्मिणी नारी । आत्मा तंवरी आवडी धरी । आत्मा गेलियां शरीरीं । तेज कैचें ॥ १६ ॥

Even the affection one has for the loveliest of women in one's home lasts only as long as the Self remains present; once the Self departs from the body, what radiance is left in it at all?

आत्मा दिसेना ना भासेना । बाह्याकारें अनुमानेना । नाना मनाच्या कल्पना । आत्मयाचेनी ॥ १७ ॥

आत्मा दिसत नाही, भासतही नाही, आणि बाह्याकाराने त्याचे अनुमानही करता येत नाही; तरीही मनाच्या नाना कल्पना त्याच्याचमुळे उमटतात.

आत्मा दिसेना ना भासेना । बाह्याकारें अनुमानेना । नाना मनाच्या कल्पना । आत्मयाचेनी ॥ १७ ॥

The Self is neither seen nor perceived, nor can it be inferred from any outer form; yet all the countless imaginings of the mind arise only because of it.

आत्मा शरीरीं वास्तव्य करी । अवघें ब्रह्मांड विवरी भरी । वासना भावना परोपरीं । किती म्हणोनी सांगाव्या ॥ १८ ॥

आत्मा शरीरात वास्तव्य करतो, आणि तोच संपूर्ण ब्रह्मांडाला भरून विवरत राहतो; त्याच्यामुळे नाना प्रकारच्या वासना-भावना उत्पन्न होतात, त्या किती म्हणून सांगाव्या?

आत्मा शरीरीं वास्तव्य करी । अवघें ब्रह्मांड विवरी भरी । वासना भावना परोपरीं । किती म्हणोनी सांगाव्या ॥ १८ ॥

The Self dwells within the body, yet it is also that which fills and explores the whole cosmos; the countless desires and feelings that arise because of it - how many of them can one possibly recount?

मनाच्या अनंत वृत्ती । अनंत कल्पना धरिती । अनंत प्राणी सांगो किती । अंतर त्यांचें ॥ १९ ॥

मनाच्या अनंत वृत्ती अनंत कल्पना धारण करतात; अनंत प्राण्यांचे अंतःकरण किती म्हणून वर्णावे?

मनाच्या अनंत वृत्ती । अनंत कल्पना धरिती । अनंत प्राणी सांगो किती । अंतर त्यांचें ॥ १९ ॥

The mind's countless mental modes give rise to countless imaginings; how much can one describe of the inner hearts of countless living beings?

अनंत राजकारणें धरणें । कुबुधी सुबुधी विवरणें । कळों नेदणें चुकावणें । प्राणीमात्रासी ॥ २० ॥

अनंत राजकारणे रचणे, कुबुद्धी-सुबुद्धीचा विचार करणे, इतरांना न कळू देणे किंवा चुकवणे - हे सर्व व्यवहार प्राणिमात्रांत घडतात, ते त्याच्यामुळेच.

अनंत राजकारणें धरणें । कुबुधी सुबुधी विवरणें । कळों नेदणें चुकावणें । प्राणीमात्रासी ॥ २० ॥

Devising endless schemes and strategies, weighing foolish counsel against wise, concealing things from others or evading them - all such dealings occur among living beings, and all because of him.

येकास येक जपती टपती । येकास येक खपती लपती । शत्रुपणाची स्थिती गती । चहुंकडे ॥ २१ ॥

एक दुसऱ्यावर पाळत ठेवतो, टपून बसतो; एक दुसऱ्यासाठी झिजतो, तर कोणी लपून राहतो; शत्रुत्वाची अशी स्थिती-गती सर्वत्र दिसते.

येकास येक जपती टपती । येकास येक खपती लपती । शत्रुपणाची स्थिती गती । चहुंकडे ॥ २१ ॥

One watches another, lying in wait; one devotes himself to another, while another hides away; such are the conditions and movements of enmity found on every side.

पृथ्वीमधें परोपरीं । येकास येक सिंतरी । कित्तेक भक्त परोपरीं । परोपकार करिती ॥ २२ ॥

पृथ्वीवर नाना प्रकारे एक दुसऱ्याला फसवतो, तर काही भक्त नाना प्रकारे इतरांवर परोपकारही करतात.

पृथ्वीमधें परोपरीं । येकास येक सिंतरी । कित्तेक भक्त परोपरीं । परोपकार करिती ॥ २२ ॥

On this earth, in countless ways, one person deceives another; yet at the same time, many devotees, in countless ways, perform acts of selfless kindness for others.

येक आत्मा अनंत भेद । देहेपरत्वें घेती स्वाद । आत्मा ठाईंचा अभेद । भेद हि धरी ॥ २३ ॥

आत्मा एकच असला तरी तो देहानुसार अनंत भेद स्वीकारतो, नाना स्वाद घेतो; मूलतः अभेद असूनही तो भेदही धारण करतो.

येक आत्मा अनंत भेद । देहेपरत्वें घेती स्वाद । आत्मा ठाईंचा अभेद । भेद हि धरी ॥ २३ ॥

Though the Self is one, it takes on countless distinctions according to the body it occupies, tasting experience in myriad ways; though essentially undivided, it also assumes the appearance of difference.

पुरुषास स्त्री पाहिजे । स्त्रीस पुरुष पाहिजे । नवरीस नवरी पाहिजे । हें तों घडेना ॥ २४ ॥

पुरुषाला स्त्री हवी असते, स्त्रीला पुरुष हवा असतो; पण नवरीला नवरीच हवी, असे मात्र कधी घडत नाही.

पुरुषास स्त्री पाहिजे । स्त्रीस पुरुष पाहिजे । नवरीस नवरी पाहिजे । हें तों घडेना ॥ २४ ॥

A man wants a woman, and a woman wants a man; but that a bride should want another bride - this simply does not happen.

पुरुषाचा जीव स्त्रीयांची जीवी । ऐसी नाहीं उठाठेवी । विषयसुखाची गोवी । तेथें भेद आहे ॥ २५ ॥

'पुरुषाचा जीव स्त्रीच्या जीवाशी एकरूप झाला' असे वरवर दिसत नाही; ती केवळ विषयसुखाची गुंतागुंत आहे, तेथेही भेदच आहे.

पुरुषाचा जीव स्त्रीयांची जीवी । ऐसी नाहीं उठाठेवी । विषयसुखाची गोवी । तेथें भेद आहे ॥ २५ ॥

It is not that a man's soul and a woman's soul truly merge into one; it is merely the entanglement of sensual pleasure, and even there a real distinction remains.

ज्या प्राण्यास जो आहार । तेथेंचि होती तत्पर । पशूचे आहारीं नर । अनादरें वर्तती ॥ २६ ॥

ज्या प्राण्याला जो आहार आवडतो, त्याच्यासाठी तो तत्पर असतो; पशूला जो आहार आवडतो, त्याविषयी मात्र मनुष्य अनादराने वागतो.

ज्या प्राण्यास जो आहार । तेथेंचि होती तत्पर । पशूचे आहारीं नर । अनादरें वर्तती ॥ २६ ॥

Whatever food suits a particular creature, that creature eagerly pursues it; but toward the food that suits an animal, humans behave with disdain and indifference.

आहारभेद देहेभेद । गुप्त प्रगट उदंड भेद । तैसाचि जाणावा आनंद । वेगळाला ॥ २७ ॥

आहारभेदाप्रमाणे देहभेदही आहे, गुप्त-प्रगट असे उदंड भेद आहेत; त्याचप्रमाणे आनंदही प्रत्येकाचा वेगवेगळा असतो, हे जाणावे.

आहारभेद देहेभेद । गुप्त प्रगट उदंड भेद । तैसाचि जाणावा आनंद । वेगळाला ॥ २७ ॥

Just as there is a difference in diet, so too is there a difference in bodily form - countless distinctions, hidden and manifest alike; and likewise, one should understand that the joy experienced by each is different too.

सिंधु भूगर्भींचीं नीरें । त्या नीरामधील शरीरें । आवर्णोदकाचीं जळचरें । अत्यंत मोठी ॥ २८ ॥

समुद्राची व भूगर्भातील जळे, त्या जळांतील जीवसृष्टी, आणि आवर्णोदकातील जलचर - हे सर्व अत्यंत विशाल आहेत.

सिंधु भूगर्भींचीं नीरें । त्या नीरामधील शरीरें । आवर्णोदकाचीं जळचरें । अत्यंत मोठी ॥ २८ ॥

The waters of the oceans and those hidden deep within the earth, the creatures living within those waters, and the beings of the encircling primal ocean - all of them are of an immense, staggering scale.

सूक्ष्म दृष्टीं आणितां मना । शरीराचा अंत लागेना । मा तो अंतरात्मा अनुमाना । कैसा येतो ॥ २९ ॥

सूक्ष्म दृष्टीने मनात आणले तरी या शरीराचाच अंत लागत नाही, मग त्या अंतरात्म्याचा अंत अनुमानाने कसा लागणार?

सूक्ष्म दृष्टीं आणितां मना । शरीराचा अंत लागेना । मा तो अंतरात्मा अनुमाना । कैसा येतो ॥ २९ ॥

Even when one examines it closely with a subtle mind, the limits of the body itself cannot be found; how then could the inner Self ever be grasped through mere inference?

देह्यात्मयोग शोधून पाहिला । तेणें कांहीं अनुमानला । स्थूळसूक्ष्माचा गलबला । गथागोवी ॥ ३० ॥

देह आणि आत्मा यांचा संयोग शोधून पाहिला असता काहीसे अनुमान करता येते; पण स्थूल व सूक्ष्म यांचा हा सगळा गुंता खरोखर गुंतागुंतीचाच आहे.

देह्यात्मयोग शोधून पाहिला । तेणें कांहीं अनुमानला । स्थूळसूक्ष्माचा गलबला । गथागोवी ॥ ३० ॥

When one searches into the union of body and Self, some inference can indeed be drawn; but the whole entanglement of the gross and the subtle remains a tangled, knotty affair.

गथागोवी उगवाव्याकारणें । केलीं नाना निरूपणें । अंतरात्मा कृपाळुपणें । बहुतां मुखें बोलिला ॥ ३१ ॥

ही गुंतागुंत उलगडण्यासाठी नाना निरूपणे केली गेली; आणि कृपाळू अंतरात्मा अनेक मुखांतून (संतांच्या वाणीतून) बोलत राहिला.

गथागोवी उगवाव्याकारणें । केलीं नाना निरूपणें । अंतरात्मा कृपाळुपणें । बहुतां मुखें बोलिला ॥ ३१ ॥

To untangle this knot, many different expositions have been given; and the compassionate inner Self has spoken again and again through many different mouths (the words of saints).