पंचभूतें चाले जग । पंचभूतांची लगबग । पंचभूतें गेलियां मग । काये आहे ॥ १ ॥

पंचमहाभूतांमुळेच हे जग चालते, पंचभूतांचीच सर्वत्र लगबग सुरू असते; पंचभूते निघून गेली, तर मग काय उरेल?

पंचभूतें चाले जग । पंचभूतांची लगबग । पंचभूतें गेलियां मग । काये आहे ॥ १ ॥

This world runs by means of the five great elements; it is their ceaseless activity that fills everything; if the five elements were to vanish, what indeed would remain?

श्रोता वक्तयास बोले । भूतांचे महिमे वाढविले । आणि त्रिगुण कोठें गेले । सांगा स्वामी ॥ २ ॥

श्रोता वक्त्याला म्हणतो, तुम्ही भूतांचा महिमा इतका वाढवून सांगितला, मग त्रिगुण (सत्त्व-रज-तम) कोठे गेले, ते सांगा स्वामी.

श्रोता वक्तयास बोले । भूतांचे महिमे वाढविले । आणि त्रिगुण कोठें गेले । सांगा स्वामी ॥ २ ॥

The listener says to the speaker: you have expounded so greatly on the glory of the elements - but tell me, master, where then have the three gunas gone?

अंतरात्मा पांचवे भूत । त्रिगुण त्याचें अंगभूत । सावध करूनियां चित्त । बरें पाहें ॥ ३ ॥

अंतरात्मा हेच पाचवे भूत आहे, आणि त्रिगुण हे त्याचेच अंगभूत आहेत; चित्त सावध करून हे नीट पाहा.

अंतरात्मा पांचवे भूत । त्रिगुण त्याचें अंगभूत । सावध करूनियां चित्त । बरें पाहें ॥ ३ ॥

The inner Self itself is the fifth element, and the three gunas are but its own inherent aspects; steady your mind and look carefully at this.

भूत म्हणिजे जितुकें जालें । त्रिगुण जाल्यांत आले । इतुकेन मूळ खंडलें । आशंकेचें ॥ ४ ॥

जितके काही उत्पन्न झाले, त्या सर्वाला 'भूत' म्हणतात, आणि त्रिगुणही त्या उत्पन्न झालेल्यांतच सामावतात; इतक्याने तुझ्या शंकेचे मूळच खंडित झाले.

भूत म्हणिजे जितुकें जालें । त्रिगुण जाल्यांत आले । इतुकेन मूळ खंडलें । आशंकेचें ॥ ४ ॥

Whatever has come into being at all is called "bhuta" (an element/created thing), and the three gunas too fall within that category of the created; with this, the very root of your doubt has been cut away.

भूतांवेगळें कांहीं नाहीं । भूतजात हें सर्व हि । येकावेगळें येक कांहीं । घडेचिना ॥ ५ ॥

भूतांशिवाय दुसरे काहीच नाही, हे सर्व जग भूतजातच आहे; एकाशिवाय दुसरे काहीही घडतच नाही.

भूतांवेगळें कांहीं नाहीं । भूतजात हें सर्व हि । येकावेगळें येक कांहीं । घडेचिना ॥ ५ ॥

There is nothing at all apart from the elements; this entire world belongs to the category of created things; nothing whatsoever can come to be independent of another.

आत्म्याचेनी जाला पवन । पवनाचेन प्रगटे अग्न । अग्नीपासून जीवन । ऐसें बोलती ॥ ६ ॥

आत्म्यापासून पवन झाला, पवनापासून अग्नी प्रगट झाला, आणि अग्नीपासून जल झाले - असे सांगतात.

आत्म्याचेनी जाला पवन । पवनाचेन प्रगटे अग्न । अग्नीपासून जीवन । ऐसें बोलती ॥ ६ ॥

From the Self came the wind, from the wind fire was manifested, and from fire came water - so it is said.

जीवन आवघें डबाबिलें । तें रविमंडळें आळलें । वन्हीवायोचेन जालें । भूमंडळ ॥ ७ ॥

सर्व पसरलेले जल सूर्यमंडळाने आवरून धरले, आणि अग्नी-वायूच्या योगे भूमंडळ निर्माण झाले.

जीवन आवघें डबाबिलें । तें रविमंडळें आळलें । वन्हीवायोचेन जालें । भूमंडळ ॥ ७ ॥

All that expanse of water was held and bound in check by the orb of the sun, and through the combined working of fire and wind, the earth itself came into being.

वन्ही वायो रवी नस्तां । तरी होते उदंड सीतळता । ते सीतळतेमधें उष्णता । येणें न्यायें ॥ ८ ॥

अग्नी, वायू आणि सूर्य नसते, तर सर्वत्र अफाट शीतलताच राहिली असती; त्या शीतलतेत मग या न्यायाने उष्णता आणली गेली.

वन्ही वायो रवी नस्तां । तरी होते उदंड सीतळता । ते सीतळतेमधें उष्णता । येणें न्यायें ॥ ८ ॥

Had there been no fire, wind, and sun, there would have been only endless cold everywhere; and it is by this very principle that warmth was introduced into that cold.

आवघें वर्मासी वर्म केलें । तरीच येवढें फांपावलें । देहेमात्र तितुकें जालें । वर्माकरितां ॥ ९ ॥

सर्व काही अगदी योग्य मर्मानेच घडवले गेले, म्हणूनच हे इतके विस्तारले; आणि जितके देह आहेत तितके सर्व त्या मर्मामुळेच निर्माण झाले.

आवघें वर्मासी वर्म केलें । तरीच येवढें फांपावलें । देहेमात्र तितुकें जालें । वर्माकरितां ॥ ९ ॥

Everything was fashioned with precise inner design, and only because of that could it expand to such an extent; and every single body that exists came about precisely because of that design.

आवघें सीतळचि असतें । तरी प्राणीमात्र मरोनी जातें । आवघ्या उष्णेंचि करपते । सकळ कांहीं ॥ १० ॥

सर्व काही केवळ शीतच असते, तर प्राणिमात्र मरून गेले असते; आणि सर्व काही केवळ उष्णच असते, तर सर्व काही करपून गेले असते.

आवघें सीतळचि असतें । तरी प्राणीमात्र मरोनी जातें । आवघ्या उष्णेंचि करपते । सकळ कांहीं ॥ १० ॥

If everything were only cold, every living being would have died; and if everything were only hot, everything would simply have burned to ash.

भूमंडळ आळोन गोठलें । तें रविकिर्णें वाळोन गेलें । मग सहज चि देवें रचिलें । उपायासी ॥ ११ ॥

भूमंडळ अगदी गोठून गेले असते, ते सूर्यकिरणांनी वाळून गेले असते; म्हणून देवाने स्वतःच त्यावर उपाय म्हणून योग्य रचना केली.

भूमंडळ आळोन गोठलें । तें रविकिर्णें वाळोन गेलें । मग सहज चि देवें रचिलें । उपायासी ॥ ११ ॥

The earth might have frozen solid, or it might have been parched dry by the sun's rays; so God himself, quite naturally, devised a remedy for this.

म्हणोनी केला प्रज्यन्यकाळ । थंड जालें भूमंडळ । पुढेंउष्ण कांहीं सीतळ । सीतकाळ जाणावा ॥ १२ ॥

म्हणून त्याने पर्जन्यकाळ निर्माण केला, त्यामुळे भूमंडळ थंड झाले; आणि पुढे उष्ण व शीत असे ऋतू, म्हणजे उन्हाळा व हिवाळाही निर्माण केले.

म्हणोनी केला प्रज्यन्यकाळ । थंड जालें भूमंडळ । पुढेंउष्ण कांहीं सीतळ । सीतकाळ जाणावा ॥ १२ ॥

So he created the rainy season, and the earth was cooled; and beyond that, he also established the seasons of heat and cold - summer and winter - one after another.

सीतकाळें कष्टले लोक । कर्पोन गेलें वृक्षादिक । म्हणोन पुढें कौतुक । उष्णकाळाचें ॥ १३ ॥

हिवाळ्यात लोक कष्टी होतात, वृक्षादी करपून जातात; म्हणून पुढे उन्हाळ्याचे कौतुक (महत्त्व) आहे.

सीतकाळें कष्टले लोक । कर्पोन गेलें वृक्षादिक । म्हणोन पुढें कौतुक । उष्णकाळाचें ॥ १३ ॥

In the cold season people suffer, and trees and plants wither away; and so, following that, comes the welcome relief of the season of heat.

त्याहिमधें प्रातःकाळ । माध्यानकाळ सायंकाळ । सीतकाळ उष्णकाळ । निर्माण केले ॥ १४ ॥

त्यातही पहाट, दुपार, संध्याकाळ, तसेच शीतकाळ व उष्णकाळ अशा वेळा देवाने निर्माण केल्या.

त्याहिमधें प्रातःकाळ । माध्यानकाळ सायंकाळ । सीतकाळ उष्णकाळ । निर्माण केले ॥ १४ ॥

Within this scheme he further created dawn, midday and evening, as well as the cold season and the hot season.

ऐसें येकामागें येक केलें । विलेनें नेमस्त लाविलें । येणेंकरितां जगले । प्राणीमात्र ॥ १५ ॥

अशाप्रकारे एकामागोमाग एक क्रमवार नियमबद्ध रचना केली; आणि त्यामुळेच प्राणिमात्र जगू शकले.

ऐसें येकामागें येक केलें । विलेनें नेमस्त लाविलें । येणेंकरितां जगले । प्राणीमात्र ॥ १५ ॥

In this way he arranged one thing after another, in an orderly and regular sequence; and it is because of this that every living being has been able to survive.

नाना रसें रोग कठिण । म्हणोनी औषधी केल्या निर्माण । परंतु सृष्टीचें विवरण । कळलें पाहिजे ॥ १६॥

नाना कठीण रोग निर्माण होतात, म्हणून त्यावर औषधीही निर्माण केल्या; पण त्यामागील सृष्टिरचनेचे विवरण नीट समजून घेतले पाहिजे.

नाना रसें रोग कठिण । म्हणोनी औषधी केल्या निर्माण । परंतु सृष्टीचें विवरण । कळलें पाहिजे ॥ १६॥

Countless severe illnesses arise, and so medicinal remedies too were created for them; but the underlying workings of creation behind all this must be properly understood.

देहेमूळ रक्त रेत । त्या आपाचे होती दात । ऐसीच भूमंडळीं प्रचित । नाना रत्नांची ॥ १७ ॥

देहाचे मूळ रक्त-वीर्य (जल) आहे, आणि त्याच जलापासून दातही बनतात; त्याचप्रमाणे भूमंडळावर नाना रत्नेही जलापासूनच बनल्याचा प्रत्यक्ष अनुभव आहे.

देहेमूळ रक्त रेत । त्या आपाचे होती दात । ऐसीच भूमंडळीं प्रचित । नाना रत्नांची ॥ १७ ॥

The root of the body is blood and semen, which are forms of water, and from that same water even the teeth are formed; in just the same way, it can be directly observed that countless jewels on this earth are likewise formed from water.

सकळांसी मूळ जीवन बांधा । जीवनें चाले सकळ धंदा । जीवनेंविण हरिगोविंदा । प्राणी कैचे ॥ १८ ॥

सर्वांचे मूळ जलाचेच बांधकाम आहे, जलानेच सर्व व्यवहार चालतात; जलाशिवाय, हे हरिगोविंदा, प्राणीच कोठून राहतील?

सकळांसी मूळ जीवन बांधा । जीवनें चाले सकळ धंदा । जीवनेंविण हरिगोविंदा । प्राणी कैचे ॥ १८ ॥

The very foundation of all things is built of water; by water every kind of activity proceeds; without water, O Lord Hari-Govinda, how could any living being exist at all?

जीवनाचें मुक्ताफळ । शुक्रासारिखें सुढाळ । हिरे माणिके इंद्रनीळ । ते जळें जाले ॥ १९ ॥

जलाचेच मोती, शुक्रासारखे तेजस्वी असे, आणि हिरे, माणिक, इंद्रनील हेही सर्व जलापासूनच बनले आहेत.

जीवनाचें मुक्ताफळ । शुक्रासारिखें सुढाळ । हिरे माणिके इंद्रनीळ । ते जळें जाले ॥ १९ ॥

Pearls are but a fruit of water, radiant as Venus itself; and diamonds, rubies, and sapphires too have all come into being from water.

महिमा कोणाचा सांगावा । जाला कर्दमुचि आघवा । वेगळवेगळु निवडावा । कोण्या प्रकारें ॥ २० ॥

यातील कोणाचा महिमा सांगावा? हे सर्व एकमेकांत मिसळून जणू चिखलच झाले आहे; प्रत्येकाला वेगळे कसे निवडून दाखवावे?

महिमा कोणाचा सांगावा । जाला कर्दमुचि आघवा । वेगळवेगळु निवडावा । कोण्या प्रकारें ॥ २० ॥

Whose glory, then, should one single out to praise? All of this has become mingled together like clay itself; how could one possibly separate and distinguish each one?

परंतु बोलिलें कांहींयेक । मनास कळावया विवेक । जनामधें तार्किक लोक । समजती आघवें ॥ २१ ॥

तरीही मनाला विवेक कळावा म्हणून काही सांगितले; लोकांमध्ये तर्कशील लोक हे सर्व समजून घेतील.

परंतु बोलिलें कांहींयेक । मनास कळावया विवेक । जनामधें तार्किक लोक । समजती आघवें ॥ २१ ॥

Nevertheless, something has been said here so that the mind might gain some discernment; among people, those given to reasoning will understand all of this well enough.

आवघें समजलें हें घडेना । शास्त्रांशास्त्रांसीं पडेना । अनुमानें निश्चय होयेना । कांहींयेक ॥ २२ ॥

सर्व काही पूर्णपणे समजणे शक्य नाही, शास्त्रांतही एकवाक्यता आढळत नाही; केवळ अनुमानाने कशाचाच निश्चित निर्णय होत नाही.

आवघें समजलें हें घडेना । शास्त्रांशास्त्रांसीं पडेना । अनुमानें निश्चय होयेना । कांहींयेक ॥ २२ ॥

It is not possible to understand everything completely; even the scriptures do not fully agree among themselves; and by mere inference, no certain conclusion can ever be reached about anything.

अगाध गुण भगवंताचे । शेष वर्णूं न शके वाचें । वेदविधी तेहि काचे । देवेंविण ॥ २३ ॥

भगवंताचे गुण अगाध आहेत, ते वाणीने खुद्द शेषालाही वर्णन करता येत नाहीत; देवाशिवाय वेदविधीही अपुरेच ठरतात.

अगाध गुण भगवंताचे । शेष वर्णूं न शके वाचें । वेदविधी तेहि काचे । देवेंविण ॥ २३ ॥

The Lord's attributes are unfathomable; even the great serpent Shesha, with his thousand tongues, cannot fully describe them in words; without God himself, even the Vedic rites remain incomplete.

आत्माराम सकळां पाळी । आवघें त्रयलोक्य सांभाळी । तया येकेंविण धुळी । होये सर्वत्रांची ॥ २४ ॥

आत्माराम सर्वांचे पालनपोषण करतो, संपूर्ण त्रैलोक्याला सांभाळतो; त्या एकाशिवाय सर्वांचीच केवळ धूळ होऊन जाईल.

आत्माराम सकळां पाळी । आवघें त्रयलोक्य सांभाळी । तया येकेंविण धुळी । होये सर्वत्रांची ॥ २४ ॥

Atmarama nourishes and sustains everyone; he protects and cares for all three worlds entirely; without this one alone, everything and everyone would simply crumble to dust.

जेथें आत्माराम नाहीं । तेथें उरों न शके कांहीं । त्रयलोकीचे प्राणी सर्व हि । प्रेतरूपी ॥ २५ ॥

जेथे आत्माराम नाही, तेथे काहीच शिल्लक राहू शकत नाही; त्रैलोक्यातील सर्व प्राणी त्याच्याशिवाय केवळ प्रेतरूपच आहेत.

जेथें आत्माराम नाहीं । तेथें उरों न शके कांहीं । त्रयलोकीचे प्राणी सर्व हि । प्रेतरूपी ॥ २५ ॥

Where Atmarama is absent, nothing whatsoever can remain; without him, every living being throughout the three worlds is but a lifeless corpse.

आत्मा नस्तां येती मरणें । आत्म्याविण कैचें जिणें । बरा विवेक समजणें । अंतर्यामीं ॥ २६ ॥

आत्मा नसेल तर मरण येते, आत्म्याशिवाय जगणेच शक्य नाही; हे अंतर्यामी नीट विवेकाने समजून घ्यावे.

आत्मा नस्तां येती मरणें । आत्म्याविण कैचें जिणें । बरा विवेक समजणें । अंतर्यामीं ॥ २६ ॥

Without the Self, death comes; without the Self, there is simply no living at all; one should truly understand this discernment deep within one's own heart.

समजणें जें विवेकाचें । तेंहि आत्म्याविण कैचें । कोणीयेकें जगदीशाचें । भजन करावें ॥ २७ ॥

विवेकाचे जे समजणे आहे, तेही आत्म्याशिवाय कोठून शक्य आहे? म्हणून प्रत्येकाने जगदीशाचे भजन करावे.

समजणें जें विवेकाचें । तेंहि आत्म्याविण कैचें । कोणीयेकें जगदीशाचें । भजन करावें ॥ २७ ॥

Even the very understanding that comes through discernment - how could that exist without the Self? Therefore let everyone, each in his own way, devote himself to the worship of the Lord of the universe.

उपासना प्रगट जाली । तरी हे विचारणा कळली । याकारणें पाहिजे केली । विचारणा देवाची ॥ २८ ॥

उपासना प्रगट झाली, तेव्हाच हे विचारमंथन कळून आले; म्हणून देवाविषयीचे हे चिंतन-विवेचन अवश्य केले पाहिजे.

उपासना प्रगट जाली । तरी हे विचारणा कळली । याकारणें पाहिजे केली । विचारणा देवाची ॥ २८ ॥

Only once worship itself had come into visible practice did this whole line of reasoning become clear; therefore this careful reflection upon God must indeed be undertaken.

उपासनेचा मोठा आश्रयो । उपासनेविण निराश्रयो । उदंड केलें तरी तो जयो । प्राप्त नाहीं ॥ २९ ॥

उपासना हाच मोठा आश्रय आहे, उपासनेशिवाय मनुष्य निराधार आहे; कितीही इतर प्रयत्न केले तरी उपासनेशिवाय खरा विजय प्राप्त होत नाही.

उपासनेचा मोठा आश्रयो । उपासनेविण निराश्रयो । उदंड केलें तरी तो जयो । प्राप्त नाहीं ॥ २९ ॥

Worship (upasana) is itself the great refuge; without worship, one is utterly without support; however much else one may accomplish, true success cannot be attained without it.

समर्थाची नाहीं पाठी । तयास भलताच कुटी । याकारणें उठाउठी । भजन करावें ॥ ३० ॥

ज्याला समर्थाचा (ईश्वराचा) आधार नाही, त्याला वाटेल तितका त्रास सोसावा लागतो; म्हणून तत्काळ भजन-भक्तीला सुरुवात करावी.

समर्थाची नाहीं पाठी । तयास भलताच कुटी । याकारणें उठाउठी । भजन करावें ॥ ३० ॥

One who lacks the backing of the Almighty must endure all manner of trouble and hardship; therefore one should take up devotion and worship without any delay.

भजन साधन अभ्यास। येणें पाविजे परलोकास । दास म्हणे हा विश्वास । धरिला पाहिजे ॥ ३१ ॥

भजन, साधना आणि अभ्यास यांच्या योगेच परलोकाची प्राप्ती होते; रामदास म्हणतो, हा विश्वास दृढपणे धरला पाहिजे.

भजन साधन अभ्यास। येणें पाविजे परलोकास । दास म्हणे हा विश्वास । धरिला पाहिजे ॥ ३१ ॥

Through devotion, spiritual practice and diligent effort, one attains the world beyond; Ramdas says, this faith must be firmly held onto.