धन्य धन्य हा सूर्यवौंश । सकळ वौंशामधें विशेष । मार्तंडमंडळाचा प्रकाश । फांकला भूमंडळीं ॥ १ ॥

धन्य हा सूर्यवंश, जो सर्व वंशांमध्ये विशेष श्रेष्ठ आहे; सूर्यमंडळाचा प्रकाश या भूमंडळावर सर्वत्र पसरला आहे.

धन्य धन्य हा सूर्यवौंश । सकळ वौंशामधें विशेष । मार्तंडमंडळाचा प्रकाश । फांकला भूमंडळीं ॥ १ ॥

Blessed is this Solar Dynasty, foremost among all lineages; the light of the sun's orb has spread across the whole earth.

सोमाआंगीं आहे लांछन । पक्षा येका होय क्षीण । रविकिर्ण फांकता आपण । कळाहीन होये ॥ २ ॥

चंद्राच्या अंगावर डाग आहे, तो एका पंधरवड्यात क्षीणही होतो; आणि सूर्यकिरणे पसरताच चंद्र निस्तेज होऊन जातो.

सोमाआंगीं आहे लांछन । पक्षा येका होय क्षीण । रविकिर्ण फांकता आपण । कळाहीन होये ॥ २ ॥

The moon bears a blemish on its face and wanes for half the month; the moment the sun's rays spread, the moon loses all its glow.

याकारणें सूर्यापुढें । दुसरी साम्यता न घडे । जयाच्या प्रकाशें उजेडे । प्राणीमात्रासी ॥ ३ ॥

म्हणूनच सूर्याशी दुसऱ्या कशाचीही बरोबरी होऊ शकत नाही; त्याच्या प्रकाशानेच सर्व प्राणिमात्रांना उजेड मिळतो.

याकारणें सूर्यापुढें । दुसरी साम्यता न घडे । जयाच्या प्रकाशें उजेडे । प्राणीमात्रासी ॥ ३ ॥

For this reason nothing else can equal the sun; it is by his light alone that every living being receives its light.

नाना धर्म नाना कर्में । उत्तमें मध्यमें अधमें । सुगमें दुर्गमें नित्य नेमें । सृष्टीमधें चालती ॥ ४ ॥

नाना प्रकारचे धर्म आणि कर्में - उत्तम, मध्यम, अधम, सोपी अथवा कठीण - ही सर्व सृष्टीत नित्यनेमाने चालतात, ती सूर्यामुळेच.

नाना धर्म नाना कर्में । उत्तमें मध्यमें अधमें । सुगमें दुर्गमें नित्य नेमें । सृष्टीमधें चालती ॥ ४ ॥

Countless duties and deeds - noble, middling, base, easy or hard - carry on in this world by their regular course, and this too depends on the sun.

वेदशास्त्रें आणी पुराणें । मंत्र यंत्र नाना साधनें । संध्या स्नान पूजाविधानें । सूर्येंविण बापुडीं ॥ ५ ॥

वेद, शास्त्रे, पुराणे, मंत्र-यंत्रादी साधने, तसेच संध्या-स्नान-पूजाविधी - हे सर्व सूर्याशिवाय व्यर्थ आणि असहाय्य ठरतात.

वेदशास्त्रें आणी पुराणें । मंत्र यंत्र नाना साधनें । संध्या स्नान पूजाविधानें । सूर्येंविण बापुडीं ॥ ५ ॥

The Vedas, scriptures, Puranas, mantras and rituals, as well as the daily prayers, bathing and worship - all of these are helpless without the sun.

नाना योग ना मतें । पाहों जातां असंख्यातें । जाती आपुलाल्या पंथें । सूर्यौदय जालियां ॥ ६ ॥

नाना प्रकारचे योग आणि असंख्य मतांचे लोक, सूर्योदय झाल्यावरच आपापल्या मार्गाने कार्यास लागतात.

नाना योग ना मतें । पाहों जातां असंख्यातें । जाती आपुलाल्या पंथें । सूर्यौदय जालियां ॥ ६ ॥

The countless yogic practices and the many schools of thought - all set out upon their own paths only after sunrise.

प्रपंचिक अथवा परमार्थिक । कार्य करणें कोणीयेक । दिवसेंविण निरार्थक । सार्थक नव्हे ॥ ७ ॥

संसारातील असो वा परमार्थातील, कोणतेही कार्य दिवसाशिवाय निरर्थक ठरते, ते कधीच सफळ होत नाही.

प्रपंचिक अथवा परमार्थिक । कार्य करणें कोणीयेक । दिवसेंविण निरार्थक । सार्थक नव्हे ॥ ७ ॥

Whether it is worldly work or spiritual practice, any undertaking is meaningless without daylight; it can never be accomplished.

सूर्याचें अधिष्ठान डोळे । डोळे नसतां सर्व आंधळे । याकारणें कांहींच न चले । सूर्येंविण ॥ ८ ॥

डोळे हेच सूर्याचे अधिष्ठान आहे; डोळे नसतील तर सर्वजण आंधळेच; म्हणूनच सूर्याशिवाय काहीच चालत नाही.

सूर्याचें अधिष्ठान डोळे । डोळे नसतां सर्व आंधळे । याकारणें कांहींच न चले । सूर्येंविण ॥ ८ ॥

The eyes are the very seat of the sun; without eyes everyone is blind. So nothing at all functions without the sun.

म्हणाल अंध कवित्वें करिती । तरी हेहि सुर्याचीच गती । थंड जालियां आपुली मती । मग मतिप्रकाश कैंचा ॥ ९ ॥

तुम्ही म्हणाल की आंधळेही काव्य रचतात; पण तीही सूर्याचीच किमया आहे. त्यांची बुद्धीच शीतल/मंद पडली, तर मग बुद्धीचा प्रकाश कोठून येणार?

म्हणाल अंध कवित्वें करिती । तरी हेहि सुर्याचीच गती । थंड जालियां आपुली मती । मग मतिप्रकाश कैंचा ॥ ९ ॥

You may say the blind too compose poetry - but even that is the sun's own working. If one's own intellect grows cold and dull, from where else would the light of understanding come?

उष्ण प्रकाश तो सूर्याचा । शीत प्रकाश तो चंद्राचा । उष्णत्व नस्तां देह्याचा । घात होये ॥ १० ॥

उष्ण प्रकाश हा सूर्याचा असतो, शीत प्रकाश चंद्राचा; परंतु देहात उष्णता नसेल तर देहाचा नाश होतो.

उष्ण प्रकाश तो सूर्याचा । शीत प्रकाश तो चंद्राचा । उष्णत्व नस्तां देह्याचा । घात होये ॥ १० ॥

Warm light belongs to the sun, cool light to the moon; but if the body loses its inner warmth, it perishes.

याकारणें सूर्येंविण । सहसा न चले कारण । श्रोते तुम्ही विचक्षण । शोधून पाहा ॥ ११ ॥

म्हणूनच सूर्याशिवाय कोणतेही कार्य सहजासहजी चालत नाही; हे तुम्ही विचारी श्रोत्यांनी शोधून पाहावे.

याकारणें सूर्येंविण । सहसा न चले कारण । श्रोते तुम्ही विचक्षण । शोधून पाहा ॥ ११ ॥

For this reason, virtually nothing can proceed without the sun; examine this carefully, you discerning listeners.

हरिहरांच्या अवतरमूर्ती । शिवशक्तीच्या अनंत वेक्ती । यापूर्वीं होता गभस्ती । आतां हि आहे ॥ १२ ॥

विष्णू-शिवाच्या अवतारमूर्ती, शिवशक्तीच्या अनंत व्यक्ती अवतरल्या, त्यांच्याही आधीपासून सूर्य होता आणि आजही आहे.

हरिहरांच्या अवतरमूर्ती । शिवशक्तीच्या अनंत वेक्ती । यापूर्वीं होता गभस्ती । आतां हि आहे ॥ १२ ॥

Even before the many incarnate forms of Hari and Hara, and the countless manifestations of Shiva and Shakti appeared, the sun already existed - and he exists still today.

जितुके संसारासि आले । तितुके सूर्याखालें वर्तले । अंती देहे त्यागून गेले । प्रभाकरादेखतां ॥ १३ ॥

जितके कोणी या संसारात जन्माला आले, तितके सर्व सूर्याच्या साक्षीने वावरले, आणि अखेरीस त्याच्याच देखत देह ठेवून गेले.

जितुके संसारासि आले । तितुके सूर्याखालें वर्तले । अंती देहे त्यागून गेले । प्रभाकरादेखतां ॥ १३ ॥

However many beings have come into this world, all of them have lived under the witness of the sun, and in the end each one departed, laying down the body before his very gaze.

चंद्र ऐलीकडे जाला । क्षीरसागरीं मधून काढिला । चौदा रत्नांमधें आला । बंधु लक्षुमीचा ॥ १४ ॥

चंद्र तर या अलीकडच्या काळात क्षीरसागराच्या मंथनातून निघाला, चौदा रत्नांमध्ये तो लक्ष्मीचा भाऊ म्हणून आला.

चंद्र ऐलीकडे जाला । क्षीरसागरीं मधून काढिला । चौदा रत्नांमधें आला । बंधु लक्षुमीचा ॥ १४ ॥

The moon, by contrast, came into being only later - churned up from the Ocean of Milk, counted among the fourteen treasures, as the brother of Goddess Lakshmi.

विश्वचक्षु हा भास्कर । ऐसें जाणती लाहानथोर । याकारणें दिवाकर । श्रेष्ठांहून श्रेष्ठ ॥ १५ ॥

हा भास्कर म्हणजे साऱ्या विश्वाचा डोळा आहे, हे लहानथोर सर्वांना ठाऊक आहे; म्हणूनच हा दिवाकर श्रेष्ठांहूनही श्रेष्ठ आहे.

विश्वचक्षु हा भास्कर । ऐसें जाणती लाहानथोर । याकारणें दिवाकर । श्रेष्ठांहून श्रेष्ठ ॥ १५ ॥

This sun is the eye of the entire universe - great and small alike know this; therefore he is the greatest among the great.

अपार नभमार्ग क्रमणें । ऐसेंचि प्रत्यहीं येणें जाणें । या लोकोपकाराकारणें । आज्ञा समर्थाची ॥ १६ ॥

अफाट आकाशमार्गातून तो रोज ये-जा करतो, ते केवळ जगाच्या कल्याणासाठी - ती परमेश्वराचीच आज्ञा आहे.

अपार नभमार्ग क्रमणें । ऐसेंचि प्रत्यहीं येणें जाणें । या लोकोपकाराकारणें । आज्ञा समर्थाची ॥ १६ ॥

He traverses the vast pathway of the sky, coming and going every single day, solely for the welfare of the world - this is by the command of the Almighty himself.

दिवस नस्तां अंधकार । सर्वांसी नकळे सारासार । दिवसेंविण तश्कर । कां दिवाभीत पक्षी ॥ १७ ॥

दिवस नसेल तर सर्वत्र अंधकार पसरतो, आणि कोणालाच बरे-वाईट कळत नाही; दिवसाला भितात ते फक्त चोर आणि घुबडासारखे पक्षी.

दिवस नस्तां अंधकार । सर्वांसी नकळे सारासार । दिवसेंविण तश्कर । कां दिवाभीत पक्षी ॥ १७ ॥

Without daylight there is only darkness, and no one can distinguish right from wrong; only thieves and night-birds like the owl fear the daylight.

सूर्यापुढें आणिक दुसरें । कोण आणावें सामोरें । तेजोरासी निर्धारें । उपमेरहित ॥ १८ ॥

सूर्यापुढे दुसरे कोणाला आणून उभे करावे? हा तेजाचा साक्षात राशी खरोखरच अनुपमेय आहे.

सूर्यापुढें आणिक दुसरें । कोण आणावें सामोरें । तेजोरासी निर्धारें । उपमेरहित ॥ १८ ॥

What else can be brought forward to stand beside the sun? This mass of radiance is, without doubt, beyond all comparison.

ऐसा हा सविता सकळांचा । पूर्वज होय रघुनाथाचा । अगाध महिमा मानवी वाचा । काये म्हणोनि वर्णावी ॥ १९ ॥

असा हा सविता सर्वांचा आणि खुद्द रघुनाथाचाही पूर्वज आहे; त्याचा अगाध महिमा मानवी वाणीने काय म्हणून वर्णावा?

ऐसा हा सविता सकळांचा । पूर्वज होय रघुनाथाचा । अगाध महिमा मानवी वाचा । काये म्हणोनि वर्णावी ॥ १९ ॥

Such is this sun, ancestor of all beings and even of Lord Raghunath himself; how can a human tongue possibly describe his fathomless glory?

रघुनाथवौंश पूर्वापर । येकाहूनि येक थोर । मज मतिमंदास हा विचार । काये कळे ॥ २० ॥

रघुनाथाचा वंश पूर्वापार एकाहून एक थोर पुरुषांनी भरलेला आहे; मज मतिमंदाला हा सगळा विचार काय कळणार?

रघुनाथवौंश पूर्वापर । येकाहूनि येक थोर । मज मतिमंदास हा विचार । काये कळे ॥ २० ॥

The lineage of Rama, from earliest times, has been filled with one great soul after another, each greater than the last; what could a dull-witted person like me possibly understand of all this?

रघुनाथाचा समुदाव । तेथें गुंतला अंतर्भाव । म्हणोनी वर्णितां महत्व । वाग्दुर्बळ मी ॥ २१ ॥

रघुनाथाच्या वंशाचा हा विस्तार इतका खोल आहे की त्यात माझे अंतःकरणच गुंग होऊन जाते; म्हणून त्याचे महत्त्व वर्णन करताना मी वाणीने दुबळा ठरतो.

रघुनाथाचा समुदाव । तेथें गुंतला अंतर्भाव । म्हणोनी वर्णितां महत्व । वाग्दुर्बळ मी ॥ २१ ॥

The lineage of Raghunath is so vast that my own understanding gets lost within it; so in trying to describe its greatness, I find my words too feeble.

सकळ दोषाचा परिहार । करितां सूर्यास नमस्कार । स्फूर्ति वाढे निरंतर । सूर्यदर्शन घेतां ॥ २२ ॥

सूर्याला नमस्कार केला असता सर्व दोषांचे परिहरण होते; आणि सूर्यदर्शन घेता घेता अंतःकरणातील स्फूर्ती निरंतर वाढत जाते.

सकळ दोषाचा परिहार । करितां सूर्यास नमस्कार । स्फूर्ति वाढे निरंतर । सूर्यदर्शन घेतां ॥ २२ ॥

By offering namaskar to the sun, all one's faults are dispelled; and by beholding the sun each day, one's inner vigor and inspiration keep growing.